اؤزبیک تیلی امکانیتلر تیلی

اؤزبیک تیلی سؤز یسه لیشی و سؤز حاصل قیلیش تامانلمه امکانیتی کینگ؛ سیمنتیک/ معنا توله نیشلری جهتدن هم بغایت بای تیلدیر. بو امکانیت و رنگمه -رنگ لیکنی اساسن قؤشیمچه لر یوزه گه چیقره دی. تیلیمیزده افیکسلر سانی جوده هم کؤپ بؤلیب، اولر شونچه لیک حرکتچن که، بیر اساسدن گینه سؤز یسب قالمی، تورلی سؤز تورکوملری دایره سیده هم کؤچیب یوره دی. یعنی إیستلگن سؤز تورکومیدن ینگی بیر سؤز تورکومینی یسشی ممکن. سیزده تصوّر توغدیریش اوچون ائریم مثاللرنی کیلتیره من:

مثلن، فعلدن آت یسه لیشی: بویورماق- بویورتمه؛ قتله ماق- قتلمه؛ ماسله ماق-ماسلمه؛ یسه ماق- یسه لمه. فعلدن صفت یسه لیشی: آلماق-آلغیر؛ تاپماق- تاپقیر؛ مقتنماق- مقتنچاق؛ کوینماق- کویوونچک، سیزماق- سیزگیر؛ آتدن صفت یسه لیشی: کوچ- کوچلی، توز-توزسیز؛ صفت، روش، تقلید سؤزلردن صفت یسه لیشی: کیچه(روش)-کیچه گی(صفت)؛ بیجیل(روش)بیجیلداق(صفت)؛ ساغ( روش)- ساغلام(آت)و هاکذالر. شونینگدیک، سینتکتیک( سؤزنی سؤزگه قؤشیش یؤلی بیلن) اصول بیلن هم اؤزبیک تیلیده انچه مونچه( قؤشمه، جفت، تکراری) سؤز یسه لیشی ممکن: آت قولاق، کؤک سلطان، آلیب ساتر، تؤی- تماشا، اور-أیقیت، یوگور-یوگور( شاشیلیش)معناسیده و باشقه لر.

یوقاریده گی معلوماتنی کیلتیریشدن مقصد سیز عزیزلرنی بیر سؤز مثالیده اؤزبیک تیلی امکانیتلری بیلن ته نیشتیریشدیر. برهان الدین ربغوزی نینگ« قصص ربغوزی»اثرینینگ 2-جلدینی اؤقی یاتیب، کؤزیمگه«آرتقری»-دیگن سؤز أیلیندی. قره سم بو سؤز توشونرلی و کؤزیمگه قیزیق داریپتدی.

یسه لیشیگه اهمیت قره تینگ:

آرتقری= آرت+قری( سؤز و قؤشیمچه). گپده کیلیشی: « جلادلر جیرجیسنی توتوب، تؤنلرینی چیقریب، إیلکینی، آیاقینی باغلب هواغه کؤتردیلر. إیلگرودین( آلد تاماندن)، آرتقریدین اوردیلر(« قصص ربغوزی»)71- بیت.

ربغوزی700 أیل آلدین بو سؤزنی یسه گن ایکن؛ حاضرگی تیلیمیزده هم مذکور سؤزنینگ شکلداشلری، مثلن، « إیچکری»،« تشقری»کبیلر موجود. یعنی جای، نرسه-حادثه نینگ إیچی و تشقی تامانی دیگنی.

سؤزنینگ کیلیب چیقیشی

بو سؤز اصلی قدیمگی تورکی تیلده« سیرت»معناسینی انگله تووچی « تش» آتیدن جؤنه لیش کیلیشیگی نینگ قدیمگی شکلی: «-قرو/گه» قؤشیمچه سی بیلن حاصل قیلینگن. کیئینچه لیک بو کیلیشیک شکلی استعمالدن چیققن و بو سؤز یخلیت لیگیچه صفتگه ائلنگن؛ اؤزبیک تیلده گی«a» اونلیلری« ä»اونلیلریگه سؤز آخریده گی« u»«i»اونلیسیگه المشگن Tash+qaru= tashqaru>tashqari. « اؤزبیک تیلی نینگ ایتیمالوگیک لغتی»

13-عصرده آرتقرو دیگن سؤز بار بؤلگه نینی ائتدیک. آرت(آرقه)قرو(گه)= آرقه تامانیگه دیگنی؛ حاضرگی تیلیمیزده ایسه تشقری و إیچکری شکللری موجود بؤلسه؛ ایندی نیگه: یانقری( یان تامانی)، اوستقری( اوست تامانی)، آستقری( ته گ تامانی)، آلدقری( آلد تامانی)، اؤنگقری( اؤنگ تامان)، سؤلقری( چپ تامانی)کبی سؤزلری یسلمه سین؟ نیگه؟! قلمگه آلینگن سؤزلرنینگ گپده کیلیشی: یانقریدن بناگه کؤز تشله دیم؛ کؤرپه نینگ اوستقریسی قه لین؛ تخته نینگ آستقریسی تیکیس ایمس؛ تاغ نینگ آلدقریسی قارگه بورکلگندیر؛ دوکان نینگ اؤنگقریسی سیم بیلن تؤسیلگن؛ إیشخانه نینگ سؤلقریسی یاپیق توره دی. قیشلاققه آرتقریدن کیریله دی. کؤره یپسیزمی؟ اؤتمیشده سؤزنینگ بیتته شکلی؛ حاضرگی تیلیمیزده ایسه 2ته شکلی موجود بؤلسه، اولردن کمیده ینه آلتیته ینگی سؤز شکلی حاصل قیلیش ممکن ایکن.

إیشانچ تؤره

 

اؤزبیکچه سؤزلرنی تؤغری یازیش و إیشله تیش کیره ک

حرمتلی تیلداشلر
« آرزوگه عیب یؤق دیئله دی» دانا حلقیمیز مقاللریده. اؤلگندن قالگن- بیرگینه ابگار و بوزوق تیلیمیز بار ایکن، همّه له شیب، اونی اؤرگه نیب، بیر- بیریمیزگه اؤرگه تیش ایزگو إیشلردن سنه له دی. اجتماعی ترماقلرده تورلی سویه ده گی عزیزلریمیز اؤز بیلگنلریچه شونده ی قیلیب هم کیلماقده لر. مین بوکبی إیشلرنی قؤللب - قوتله یمن البتته! شرط شوکه، بیریله یاتگن معلوماتلر تؤغری همده توشونرلی و افاده لی بؤلسین. یؤق ایسه، آسیغیدن زیانی کؤپراق بؤلیشی هیچ گپ ایمس. شونده ی بیتیکلرده کمچیلیک بؤلسه، کیره کلی اؤرینلرده درّاو تؤغری شکلینی یازه من. بو مینینگ بورچیم.

بیر« تیل دستوریدن» حیرتلنگنده
-------------------------------
اجتماعی ترماقلردن بیریده دکتر شفیقه یارقین نینگ سباقلریگه کؤزیم توشیب قالدی. راستینی ائته قالی، سؤزمه - سؤز دقت بیلن قئته - قئته اؤقیب چیقدیم. اؤزیمنی طلبه لر اؤرنیگه قؤئیب هم کؤزدن کیچیردیم. قره ب باقسم، کؤپ نرسه توشونرلی ایمس. بلکه، فارس تیلینی یخشی بیلمه گنیمدن توشونمه گندیرمن، دیه اؤیلب هم قالدیم. هر حالده اؤشه درس قیسی تیلده بؤلمه سین جوده یم ابتدایی تیلشناسلیک مساله لر ایمسمی؟ گپ شونده که، سباق بیرگووچی نینگ اؤزی اؤزبیک تیلی و ادبیاتیدن هیچ هم سباق آلمه گنی شونده ی بیلینیب توریبتدی. اؤشه درسنامه نی علمی تنقید قیلیش مقصدینی کؤزلب ایمس، بلکه کمچیلیکلرینی توزه تیش معناسیده 20دن آشیق خطالرینی کؤرسه تیب، ناتؤغری اؤرینلری قرشیسیده سؤز، توشونچه و مساله لرنینگ تؤغری شکلینی یازیب قؤئیدیم. اؤقی سنگیز فایده سی تیگیب قالر.

هر بیر ساحه نینگ اؤز تیلی بار
------------------------------
انیق فنلرنینگ اؤز تیلی؛ فلسفه، روح شناسلیک، ادبیات، موسیقه... نینگ اؤز تیلی بؤلگنی کبی تیل نینگ( تیلشناسلیک) هم اؤز تیلی بار. تیلشناسلیک اجتماعی علم صفتیده اؤز سؤز، اتمه و توشونچه لریگه ایگه. اولر حقیده گپ کیتگنده شو تیرمینلردن إیش آلینه دی. علمی روس و اروپا تیللری اصطلاحلریدن هم استفاده قیلیشگه تؤغری کیله دی. 
باردی اؤزبیک تیلیگه عاید مساله لر سادّه راق تیلده توشونتیریلسه، بیزنینگچه نور اوستیگه اعلی نور بؤلگوسیدیر. اما، دکتر یارقین نینگ یازگنلری فارسیگه یقین راق(؟)، عین پئتده توشونرسیز ایدی مین اوچون. فارسیده گی معلوماتلریده هم کمچیلیک بارگه اؤخشه دی. فارسیچه سی یو، میده - چویئده خطالرنی حسابگه آلمسدن اساسی لرینی اجازه تینگیز إیله یازه ی. قلمگه آلگنلریم باشقه هیچ قنده ی معنا انگلتمس دیگن امیدده من. همه خطا قیله دی، بیز هم کؤپ خطا قیلگن میز. باشقه لرنینگ مثبت فکرلری بیزگه کوچ بغیشله گن. 
ایندی اؤشه درسنامه ده گی خطالرنی بیر چیکه دن سـَب کؤرستسم:
1. گه و ده و نی و نینگ و دن، اوزبیک( ؟)- اؤزبیک تیلیده اویوشیق( گه، ده، نی، نینگ) بؤلکلر« و»بیلن اجره تیب یازیلمه یدی. اولرنینگ آره سیده« ،» قؤئیب عکس ایتّیریله دی تؤغریسی. فارس تیلیده ایسه مذکور بؤلکلر کیتمه - کیت« و» بیلن یازیله دی؛ اؤزبیک تیلی فارس تیلی ایمس-ده؛
2. محاوره(؟)- بو سؤزنینگ إیشله تیلیشیگه قرشی ایمس من. بیراق، اؤزبیکچه سی بؤلگنده نیگه آرتیقچه یات تیل سؤزلرینی ته شیب قؤلـلی بیره یلیک؟ دیمک، محاوره - سؤزله شو دیگنی، گپله شو دیسه هم بؤله بیره دی؛
3. ایشله‌تالمه‌یمیز(؟)/ishlatolmaymiz- شیوه گه خاص. بو سؤزنینگ ادبی شکلی إیشلــَـته آلمی میز/ishlatalomaymiz بؤله دی؛
4. اوته‌دیگان/o'tadigon( شیوه ده)- اؤزبیک ادبی تیلده ایسه، اؤته دیگن/o'tadigan بؤله دی تؤغریسی؛
5. دستوریمیزده(؟)- درسنامه ده شونده ی جایی بار)- بو سؤز دری تیلیده ائتگنده « برنامه میز»یاکه «کؤرستمه میز»بؤله دی. اؤزبیکچه ده« دستوریمیزده» دیگن فارسی توشونچه- گرامریمیز، تیل قاعده لری دیگنی بؤله دی؛
6. توشوم کیلیشیک معمولن مفعول‌گه قره‌تیله‌دی(؟)- انیق تعریف ایمس، اؤزبیکچه ده بونده ی دیب ائتیلمه یدی؛ 
توشوم کیلیشیگی اصلیده آت بیلن فعل نینگ علاقه سینی کؤرسته دی. اسم اؤتیملی فعل بیلن مناسبتگه کیریشه دی. کیلیشیکلر عادتده آتنی اؤزیدن کیئینگی سؤزگه تابعله نیش اساسیده باغله یدی. سادّه راق قیلیب باشقه بیر پئت توشونتیر ه رمیز؛
دستور( خطا)- بو سؤزنی گرامر معناسیده إیشله تیش تؤغری ایمس. « تیل دستوری» دیئش هم ناتؤغریدیر. اؤزبیک تیلیده دستور دیب بیران إیش - حرکت اوچون قؤللنمه، إیش نظامیگه ائتیله دی؛ 
7. تونا گون( خطا) - بو سؤز اؤزبیک ادبی تیلیده توناوکون، اؤتکن کون یاکه کونی کیچه، دیب إیشله تیله دی. شعرده توناکون؛
8. یؤنه لیش- جؤنه لیش کیلیشیگی دیگنی ایمس. تیل شناسلیک تیرمینلری صفتیده جؤنه لیش تؤغری؛ یؤنه لیش کیلیشیگی دیگن توشونچه یؤق اؤزبیک تیلیده. یؤنه لیش- بیران نرسه نینگ حرکتده گی یؤلی، آقیم، بیران یاققه قرب یورماق معناسیگه ایگه.
کیلیشیک آتلرنی باشقه سؤزلرگه تابع قیلیب باغلش اوچون خذمت قیله دیگن قؤشیمچه لر بؤلیشه دی؛
9. جیملاووچیلر( نا تؤغری)- تؤغریسی جیلاووچیلر بؤله دی. « جیملاووچیلر»- دیگن سؤز یؤق اؤزبیک تیلیده. جیلاووچیلر اوچون علیحده گرامر هم یؤق؛
11. بشقه( خطا)- بو سؤزنینگ تؤغریسی باشقه بؤله دی؛
12. قولیزده( خطا)- تؤغریسی قؤلینگیزده بؤله دی؛
13. ایکّی حرفلی کیچکینه دستوری کیلیشیک(ن+ی)(؟!)- درسده شونده ی گپ بار) - عادی قیلیب ائتگنده توشوم کیلیشیگی بؤله دی؛
14. فاعل(؟)- اؤزبیک تیلیده بونقه سؤز یؤق؛ عادّی تیلده بجروچی، تیل شناسلیکده ایسه، ایگه بؤله دی؛
15. مفعول- اؤزبیک تیل شناسلیگیده بونقه اتمه هم یؤق. مفعول تؤلدیرووچی بؤله دی. انگلیسچه سی object؛
16. متکلّم-( اؤزبیکچه اتمه ایمس)؛ اؤزبیکچه سی سؤزلاووچی.اؤزبیک تیلیده نطق اساسن اوچته شخص اؤرته سیده کیچه دی: سؤزلاووچی، تینگلاووچی و اؤزگه شخص...؛
17. نسبت( خطا)- بو سؤز قره تقیج کیلیشیگی ایمس؛ بلکه، فعل کتگوریه لریدن بیری حسابله نه دی...؛ قره تقیچ نسبت و ملکیتنی کؤرسته دی دیئلگن. بو کیلیشیکدن آت بیلن آت باغلنه دی. قره تقیچ و قره قیچ و قره لمیش شکلیده.
18. ملکیت( خطا)- قره تقیچ کیلیشیگی ایمس؛ ملکیت ایگه لیک گرامه تیک کؤرستگیچی گه تؤغری کیله دی. قره تقیچ دایم ایگه لیک قؤشیمچه سی بیلن کیله دی
19. کتابیم‌نینگ... ورقی( خطا)- کتابیم نینگ ... وراغی؛
20. اریغ نینگ سووی( خطا)- اریق نینگ سووی تؤغریسی؛
20. اریغ سووی ایچیملیک ایمس(؟)- بو بیریکمه باشقه معناگه ایگه؛ اریق سووی إیچرلی ایمس، إیچگولیک ایمس، إیچیب بؤلمه یدی دیئیش کیره ک؛
21. بولونمه-(خطا)- اؤزبیک تیلیده بؤلینمه دیگن سؤزی بار؛ او باشقه معناگه ایگه. بو سؤزنینگ تیلشناسلیک تیرمینلریگه علاقه سی یؤق. بؤلونمه دیگن سؤز هم یؤق تیلیمیزده؛
22. ييرلشكندن/erlashkandan(؟)- یرلشگندن/erlashgandan بؤله تؤغریسی.
----------
آغزه کی نطقده سؤزلرنی بوزیب، إیسته گن شکلده إیشله ته بیریش ممکن. یازمه نطقده ایسه، ستندرد، معیاری یازیش طلب قیلینه دی. بونگه برچه میز عمل قیلیشیمیز شرط و ضرور. ادبی تیل باش- باشداقلیکنی تن آلمیدی.

 

 

سؤزلیک حقیده سؤز
>>>>>>>>>>>

 افغانستانده اؤزبیکچه لغت/سؤزلیک دیگنده یالغیزگینه اؤزبیک تیلیده گی سؤزلر یاکه تورکی نیگیزلی لغتلر تؤپله نیب، فرهنگ توزیله دی، دیگن نا تؤغری توشونچه بار. اصلیده سؤزلیکلرگه اؤز سؤز و اؤزلشگن سؤزلر، اینگ کوچلی لغتشناس عالملر تامانیدن متنلر اساسیده تنله نیب، علمی محاکمه دن اؤتگندن سؤنگ فرهنگلرگه آلیب کیریله دی. هر بیر سؤزنینگ تؤغری و کؤچمه معنالری قیسی یازووچی تامانیدن، قی بیر اثرده قید ایتیلگنی کؤرسه تیله دی. سؤزلر کؤزلرنی یوموب، توکل قیلیب معنا قیلینمه یدی.
 بیز اؤزبیک میز، آنه تیلیمیزده اوچره یاتگن سؤزلرنینگ برچه سی نینگ معناسینی بیله میز دیماق مطلقا خطادیر. بیز آنه تیلیمیزده جیلله قورسه سؤزنینگ بار- یاغی، إیکّی -اوچته معناسینی بیلرمیز احتمال. حال بوکه، اؤزبیک تیلیده معین بیر سؤزنینگ 40( اوندن هم کؤپ بؤلیشی ممکن)دن آشیق معناسی بار. 
 سؤزنینگ معنالری انسانلر ارا مناسبتلر طفیلی یوزه گه کیله دی. انسانی مناسبتلری دیگنده، برچه اجتماعی و ایندویوال علاقه لرنی اؤز إیچیگه آله دی. او سیاست، اقتصاد، اجتماعیات، ایکالوژی، فلکولور، کسب هنر، صنعت و مدنیت، علم-فن نینگ برچه ساحه لرنی اؤزیده قمره ب آله دی. سؤز هم فکر سینگری چیکسیز، چؤنگ و چقوردیر. سؤز و فکرنی خلق و متفکّر شاعر و یازووچیلر وجودگه کیلتیره دی. قیل قلم عالم و یازووچیلر سؤزلرنی شو مناسبتلر إیچیدن سؤغوریب آلیب، اونی معامله گه کیریته دی. سؤزلر اثرلرگه کؤچه دی. تیلشناس لغتچیلر أیللر دوامیده مهم کتاب، جریده، علمی- بدیعی اثرلردن قیدیریشگه توشه دی. إیزله نیب، تاپیلگن سؤزلر علمی تعریف و ایضاحدن اؤتیب، الفبا ترتیبیگه کیلتیریلیب، فرهنگ شکلینی اؤزیگه آله دی.
 مثال اوچون ائته دیگن بؤلسه سک، یریم عصردن سؤنگ افغانستان اؤزبیکلری نینگ تیلچی لغت شناسلری سؤزلیک توزماقچی بؤلسه لر خودّی شو یوقاریده ایسله تیلگن قاعده گه عمل قیلیشلری کیره ک بؤله دی. افغانستاده گی هر قنده ی تیلدن آلینگن سؤزلر، چیت تیلدن اؤزلشگن سؤزلرنینگ بری تنله نیشی، علمی تعریف و ایضاحدن سؤنگ فرهنگّه کیریتیلیشی شرط. بولر سیز سؤزلیک نینگ معناسی یؤق.
 بولردن هم مهم راق سؤزلیک توزیش اوچون جوده کتته متن میدانی بؤلیشی لازم. مینلب حکایه، یوزلب قصّه، بیر نیچه اؤنلب رمانلر یازیلماغی کیره ک. فرهنگلر بناسی ذاتن انه شو متن میدانیده قوریله دی.
 سؤزلیکلرنینگ توری جوده کؤپ. علم-فن نینگ ساحه و ترماقلری قره ب اؤیلی بیرینگ قنچه فرهنگ بؤلیشینی. مینگ- مینگلب سؤزلر گروهلرگه اجره تیلیب، معین ساحه لغتیگه کیریتیله دی. لغتشناسلر هر ساحه دن خبردار بؤلیشی نه قدر اهمیتلی ایکنی تصوّر قیلیشی قئین ایمس. 
 مساله نینگ اینگ قیئین جایی شونده که، اؤزبیک سؤزلرینینگ گرمه تیک مقامی تورغون ایمس. اولر سؤز تورکوملری بوئیچه کؤچیب یوره دی. فعل، آت، صفت، روش، یاردمیچی( کؤمکچی، باغلاووچی، یوکلمه، مدل)سؤزلرنینگ قیسی تورکومگه کیریشینی انیقلش مشکل مساله. سؤز تورکومی متن طلبیگه کؤره جایی نی المشتیره بیره دی. شونینگ اوچون هم سؤزلیک آلدیدن گرمه تیک کؤرستگیچلر بیریله دی.
 سؤزلرنینگ تؤغری یازیلیشی و تؤغری تلفظ قیلینیشی جوده مهم. آنه تیلیمیزده گی ائتیب، ایشیتیب یورگن سؤزلریمیزنینگ قی یردن بیله میزکه، اولر قنده ی ائتیله و یازیله دی؟ بو نگه تیلشناسلیک نینگ باشقه ساحه لری اره لشه دی. مثلن، بوندن 30 أیل اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیگه« کــَوله ماق»سؤزی کیریتیلگندی. یقینده گینه اوشبو سؤز تؤغریله نیب، « کاوله ماق»شکلیده یازیله باشندی. شوسؤزنینگ ادبی شکلینی بیلمسدن توریب یازه بیریش تؤغری ایمس. نیرسه، بشقه، توشینچ و باشقه خطا سؤزلر فیسبوکده تؤلیب تاشیب یاتیبتی.
 بو قیسقه گینه صحبتنی قاغذگه توشیریشدن مقصد سؤزلرگه نسبتن مسولیتلی بؤلیشینی اوقتیریش ایدی. کیمنی قره منگ لغت توزیش بیلن آواره. اؤزبیک تیلینی بیلمه سه هم لغت توزه من، دیب یورگووچیلر کؤپ. إیشنی اینگ آغیریدن باشلش ایندی بیزگه عادت توسینی آلیب بؤلگن. یخشیراغی اؤزبیکستانده چاپ قیلینگن تؤغری و معتبر فرهنگلردن استفاده قیله بیریش فایده دن باشقه نرسه ایمس. سؤزلر قاچیب کیتمه یدی، سؤزلیکلرهم توزیلر...آمان بؤلسک.

 

 

بایقرا سؤزینینگ کیلیب چیقیشی

حرمتلی اوقووچیلردن توشگن بیر سوراققه جواب

بو سؤز إیلک بار تیموریلر دوریده( مینده گی معلوماتگه کؤره) اؤغیل باله گه قؤئیلگن آت/ اسم صفتیده اوچره یدی. توزیلیشگه کؤره بو آت إیکّی صفت( بای+ قرا)دن یسه لگن بؤلیب، کؤچمه معناده زاتی، اصلی اولوغ دیگنیدیر. شو شکلده بو إیکّی سؤز باشقه سؤزلرگه قؤشیلب، کؤپلب خاتین و ایرکک اسمینی هم حاصل قیله دی. مثلن، بای تیکن، بای تیمور، بای توز، بای خاتون، با چیبر، بای بؤته، بای بؤری، بای سری( آلپامیش داستانیده) باینظر، بای آته، بای تؤره و شونینگدیک، قاره تیگین، قاره خان، قاره بغیر، قاره چه، قاره خان، بغری قرا( قوش)، قرا/قاره، قاره باتیر، قاره تای، قاره چیق( کؤز گوهری) قرا کؤزو باشقه لر.
اوشبو سؤز معناسی نینگ قنده ی شکلله نیشی و پیدا بؤلیشیگه کیلسک، « بای» و« قرا» سؤزلریگه ایضاح بیریشگه تؤغری کیله دی.
- بای عموم تورکی سؤز بؤلیب، « اورخون ینه سای» بیتیکلری و اوندن کیئینگی متنلرده هم مال- ملکی، دولتی معیاریدن کؤپ و آرتیق معناسیده قؤللـه نیلگن. حاضرگی اؤزبیک تیلیده هم شو معنا بیلن بیرگه تؤله - تؤکیس، بی کم و کاست، کؤرکم، کیلیشگن، حرمت، مراجعت و ینه بیر نیچه معناده إیشله تیله دی. صفتدن تشقری بو سؤز آت بؤلیب کیلیشی ممکن. مثلن، بای اوئیده میلر؟ کیشی/ شخص معناسیده.
- قر ا سؤزی هم عموم تورکی قتلمگه تیگیشلی بؤلیب، قدیمگی تیلیمیزده کؤمیر توسیده گی و اینگ تؤق رنگنی بیلدیرگن. حاضرگی اؤزبیک تیلیده هم شو بیلن بیرگه قارانغی، بیلیگی، مؤلجل و ینه جوده کؤپ معنالرنی انگله ته دی. قدیمگی تیکستلرده ایسه« قره» شکلیده تلفظ قیلینگن.
دیمک، بایقرا ( بای+ قرا) قاره سی، قیافه سی، ماهیتی، کؤرینیشی، نسلی، اصل و زاتی بای، اولوغ و معتبر دیگن معنانی بیلدیره دی. بایقرا سؤزی حاضرگی تیلیده گی عینن « قاره بای»-دیگنی بؤله دی. بو اؤرنینده قاره سؤزی نینگ سلبی( یامان) معناسی اعتبارگه آلینمه یدی.

 

 

حرمتلی اؤقووچیلر
بوگوندن باشلب اؤزبیک تیلی مساله لریگه عاید بیر تورکوم مقاله لر بیریب باریش نیتیده میز.
---------------------------------------------------------------------------------------------

تیل و رهبریت 

اؤزبیک تیلی برچه اؤزبیکلرنینگ معنوی ملکیدیر. کیملیگیمیز، اؤزلیگیمیزنینگ کؤزکوسی- حسابلنه دی تیلیمیز. شونینگ اوچون هم تیلنی بایتیش، رواجلنتیریش و اونی اسره ب- اوَیلشگه هر کیم نینگ بیر قدر اولشی بار. برچه گه تیگیشلی بؤلگن بو اولوش اوزلوکسیز و مسولیتگه ائلنماغی کیره ک!
تیل و خلق
----------
اؤزبیک تیلی نینگ اساسی یره تووچیسی اؤزبیک خلقی بؤله دی. اجتماعی آنگ شکلی بؤلمیش تیل اجتماعی علاقه و اره لشو، شونینگدیک انسانلر ارا تورلی مناسبتلر نیگیزیده شکللنه دی. تیل موهوم وغیبی نرسه ایمس. بل که، اجتماعی بارلیق تیلنی یوزه گه کیلتیریب چیقره دی. آدملر کؤرگن، ایشیتگن، تاتگن، هیدله گن، تویگن و اوشلب کؤرگن نرسه لرینی مرکّب روحی جریانلر اؤزه نیده: اته یدی، صفتله یدی، عملگه آشیره دی و اولرگه حس-هیجانده بؤلیشه دی. منه شولرنینگ أیغیندیسی تیلگه ائله نه دی و تیل آدملرنینگ احتیاج و ضرورتلرنی حل ایته دی. تیل دایم اؤسیب، ینگیله نیب و رواجله نیب - توره یدگنان حادثه. قنده ی قتغان و قیرغین برات اوروشلر دورو زمانیده بؤلمه سین؛ تیل اؤسیش و بایشدن سیره تؤخته مه یدی. تیل نینگ إیلدیزی خلقنینگ شعوریدن، اؤزیدن(جانیدن) سو إیچه دی. تیل عمرینینگ توگه شی بار. او معین تیلده سؤزله شووچی خلق نینگ اجتماعی موقعی، تیلیگه اعتباری بیلن باغلیق. براق، تیلنی اته یلب، یؤق قیلیب بؤلمه یدی، براودن تارتیب آلیب هم بؤلمه یدی.

تیل و ایجادکار
----------------
تیل نینگ اینگ کتته حمایه چیسی بو عالم، شاعر و یازووچیلردیر. بولر خلق نینگ سادّه و گؤه ل تیلیگه إیشلاو بیریب، سیر جلا ائلب اونی بایته دیلر. ینگی- ینگی سؤز، بیریکمه و عباره لر، چرایلی سؤز یسه لیشلر، معنا ترقیّاتی انه شو قتلم محنتی عوضیگه حقیقت یوزینی کؤره دی. انه شو عادی سؤزله شوو تیلنی ایجادکارلر علمی، رسمی، پوبلسیتیک میدانگه آلیب چیقیشه دیلر. بولر گؤزه ل شعرلر، کؤرکم حکایه لر، اولکن رومان و درامه لرنی یازیش بیلن اؤز آنه تیلینی أیقیلمس قؤرغانیگه ائله نه دیلر. ایجادکارلر اساس قؤیگن إیشلر تیل نینگ کیئینگی عمرینی کفالتله یدی.

تیل و تیلشناسلر
----------------
آره میزده اؤزبیک تیلینی علمی، نظری اؤرگنووچی قتلم انسانلرهم موجودیرکه، اولرنی تیلشناسلر گروهی دیب اته یمیز. تیلشناسلر اؤزبیک تیلی قانونیتلرینی انیقلب بیره دی. تیل نینگ توزوک-تؤره لرینی آچیقله یدی. تیلشناسلر اؤزبیک تیلی نینگ توزیلیشی، کیلیب چیقیشی، تورکی خلقلر بیلن جینتیگ علاقه سی، دنیا تیللری بیلن مناسبتی، شونینگدیک، تاریخی گرامر، سؤز و لهجه گه عاید ینگی-ینگی معلوماتلرنی عملی إیزلب تاپیشه دیلر. اولر اؤزبیک لغتچیلیگینی اساسلب بیره دیلر و هاکذا. تیلشناسلر معلوم بیر خلق نینگ تیلیده معیار و مودللرنی بیلگیلب بیره دی و خلص إیشلری کؤپ.

تیل و ضیالیلر
-------------
« آیدینلی» سؤزینی بیز مدرن توشونچه دن اجره تیب، بو اؤرینده سوادخوان و بیرار ساحه یتکچیسی صفتیده إیشله تماقده میز. زیرا، افغانستان اؤزبیکلری آره سیده ضیالیلر جوده-جوده سیره ک بؤلسه کیره ک! یؤق درجه ده. ضیالی کیشی تنقیدی تفکّر ایگه سی بؤلیشه دی. برچه نرسه- و حادثه لرگه شبهه و شکاکلیلک بیلن یانده شه دی. مقدسات نینگ چوریک دیوارلرینی قؤپاریب تشله یدی. شخصگه سیغینیش، خرافتاتگه بیریلش، اؤتمیش پرستلیک ذاتن، آیدینلیک توشونچه سیگه ضدیر. ضیالی کیشی دنیاوی قدریتلر، مدرن حیات ارزشلری ارداقلب، دموکراسی، انسان عاملینی معتبر انگلب، صنعت، علم - فنگه کینگ قوچاق آچیب، قوناق حیاتنی اولوغله یدی. انسانلر ارا همکارلیک، همدملیک، شادلیک و لذتنی قدرله یدی. چینه کم ضیالی خاتین- قیزلر حق- حقوقیلرینی اعتراف ایته دی... 
عمومن آلگنده، ضیالیلرنینگ تیل انکشافی اوچون خذمتلری آز ایمس. افسوسکه، افغانستانده اؤزبیک تیلی اینگ کتّه ضربه لرنی اؤز سوادخوان روشنفکرلریدن کؤرگن. بو طایفه آدملر شهریله شیب، یا تیللرینی تمام إیله یؤقاتیب بؤلگن یاکه، آنه تیلینی بی قیاس درجه ده بوزیب یوبارگنلر. بیرمللت نینگ تیلیگه، بالیگیگه، عمریگه هم انقراض کیلتیرووچی انه شو« ضیالیلر!» بؤلیشه دی. اولرمسولیتدن تیز- تیز ایلکه بؤشه ته دی بولر...هر کیم نینگ ناغاره سیگه اؤینه ی بیره دیلر.
کیزی کیلگنده شونی هم اونیتمسلیک کیره ک که، ژورنالیتلر، ناشرلر، اؤقووتوچیلرلرنینگ هم آنه تیلی رواجیگه قؤشه یاتگن حصّه لری بغایت یوکسکدیر.

تیل و رهبریت
---------------
کانکریت افغانستان اؤزبیکلری مثالیده گپیرماقچی بؤلسک، وضعیت اؤته اینچلی! تؤقّوزته ولایتده اؤزبیکلر یشه یدیگن بؤلسه، وزیر، وکیل، معین، ریس، والی، حاکم و باشقه کتـه و کیچیک عملدارلر انه شو ولایتلرده استقامت قیلووچی اؤزبیک جماعه سیدن سیله نه دی، تعینلنه دی. اوّلا، شونده ی منصبدارلر اؤز آنه تیلینی یخیشی بیله دیلرمی؟ اولر تؤغری یازیش و تؤغری گپیریشنی عهده لی آله دیلرمی؟ یؤق افسوس!
خوش ایندی، بونده ی رهبرلرنی بیز اؤزبیک خلقی نینگ نماینده سی دیه آله میمیزمی؟ یؤق اصلا! جسمی اؤخشه سه هم؛ فکری، روح و روانی اؤزبیکنی کی ایمس.
شو حرمتلی رهبر و عملدارلر بیچاره اؤزبیک خلقی نینگ حسابیدن شو منصب و عملگه کؤتریلمه دیمی؟! بولرنی تؤیدیریب، یدیریب، إیچیریب، حرمت و عزّتگه کؤمگن کیم بؤله دی؟ سؤزسیزکه جفاکش اؤزبیک خلقی بؤله دی. شونچه مرتبه لرگه کؤتریلیب، پول و دولت، مال و ملک آرتیرگن رهبر و عملدارلر نیمه گه اؤز مللی بورچینی ادا قیلمسنلر؟! آنه تیلیدیک عزیز بایلیگیگه بی پسند بؤلیشسین؟ شونده یلر رهبر بؤلیشگه حقلیمیلر؟ یؤق اصلا! یوقاریده سنب اؤتگه نیمیز منصبدارلر اؤز اؤرینلرینی اؤزبیک خلقی نینگ تؤغری سؤز، فدایی، تیلی و ادبیّاتینی یخشی بیله دیگنلرگه بؤشه تیب بیرشلری شرط. اؤزبیک تیلی و ادبیّاتینی یخشی بیله دیگنالرگه یؤل آچیب، اولردن قتّیق حمایه قیلینماغی ضرور. اؤزبیک تیلینی یخشی بیلگن سوادلی کیشی سیاست قیلسین، وزیر، وکیل، سناتور، ریس، معین و باشقه لر بؤلیب، اؤزبیک خلقینی یارله قب، یالچیتسین...
نیمه دیب اؤیله سیز، بؤی وبستی، قدّی-قامتیگه قره بمی؟ کؤکی، حسن و جمالیگه قره ب حرمتلی رهبرلر بونده ی کتّه- کتّه منصبلرگه ایریشدیلرمی؟ یؤق البتّه. اؤزبیک نینگ مدنیتی و معنویتی، تیل و ادبیّاتینی، عمومی آلگنده معنویتینی حمایه قیلسین دیه، منصبدارلر یوکسک عمللرگه کؤتریلگن.
هر بیر ضیالی اؤزبیک آلدیده اؤزبیک تیلینی بیلمسلیک کتّه قصور و عیب سنه لسین. معنوی معیبو آدملرگه مجلس تؤریدن اؤرین بیریلمه سین. فاضللر، اؤزلیگی، کیملیگینی بیلگن و سیوگن آیدینلی لر اؤزبیگ خلقی نینگ تقدیرینی اؤز قؤلگه آلسین.
اؤزبیک ضیالیلری آره سیده ساتقین، شورای نظار ده ی جنایتکار گروهنی حمایه قیلووچی ضیالیلر هم بار افسوس. عبدالله، قانونی، ربانی و اؤزبیک نینگ اینگ اشدی دشمنی عطاگه هم ظباق بؤلگنلر بارکه، اولر مللتیمیزنینگ فاجعه سیدیر. بولرنی اؤزبیک دیب ائتیشدن عار قیله دی کیشی. اولر حقیده بوگون گپیریش موردی ایمس.

 

 

 

قوندوز سؤزی نینگ کیلیب چیقیشی و لغوی معناسی

*********************************************

سؤزنینگ تؤغری یازیلیشی

قوندوز سؤزی صاف تورکی سؤز قتلمیگه کیرگنی اوچون بیز اونی قنده ی ائتیلسه شونده یلیگچه تؤلیق یازه میز. تیل دستوری شونی طلب ایته دی. فارس، عرب و اوغانلرنینگ تلفظی اؤزبیک تیلی اوچون معیار بؤله آلنه یدی. ذاتن بیز تورکی/ اؤزبیکچه سؤزلر ترکیبیده کیلگن تاووش یاکه حرفلرنی توشیریب یازیشگه حقیمیز یؤق. عکسینچه اؤزبیک تیلی باشقه تیلدن آلگن سؤزلرنی بوزیب، اؤز تلفظ قاعده سیگه ماسلشتیریشگه تؤله حقلیدیر. دیمک، قندوز/ قندز، کندز، کهندژ، دیب یازیش اؤزبیک تیلی اوچون مطلقا یاتدیر. اصلیده قوندوز شکلیده یازیلماغی کیره ک.

قوندوز سؤزی نینگ پیدا بؤلیش تاریخی

قندوز سؤزینی بوندن تخمین مینگ آلدین إیلک بار محمود کاشغری اؤزی نینگ« دیوان الغات الترک»(« تورکی سؤزلر تؤپلمی») اثریده قؤلـله گن. بو سؤز دیوانده جای نامی صفتیده ایمس بل که، سو إیتی( حیوان) معناسیده تؤرت مرته إیشله تیلگن. جای معناسیده بو سؤزنینگ اینگ کؤپ تیلگه آلینیشی تیموریلر دوریگه تؤغری کیله دی. قوندوز سؤزینی جای معناسیده نوایی اثرلریده هم اوچره ته میز. بابر ایسه بو سؤزنی اؤزی نینگ معتبر « بابرنامه»سیده 29مراتبه تیلگه آله دی. باشقه تاریخی منبعلرده هم قید قیلینگه نینی اعتراف قیلیش لازم.

قوندوز سؤزی نینگ معناسی

قندوز سؤزی حقیده چقور ایتیمالوگیگ تدقیقاتلر آلیب باریلگن ایمس. بیراق، شونگه قره می، بو سؤزگه ائریم جای ناملریگه عاید لغت و باشقه سؤزلیکلرده تؤخته لیب اؤتیلگن. تورلی منبعلرده قوئیده گیچه معنا قیلینگن: - سوو إیتی( شهوتیدن داری تیارلنه دیگن، تیریسی قیمت بها حیوان). کاشغری؛ - 1.سوسرسیمانلر عایه سیگه منسوب، قیمت بها موینه لی سوت ایمیزووچی لر تورکومی؛ 2. قوندوز قاش- چرایلیک، شهلا کؤزلر؛ 3. خاتین- قیزلراسمی. اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی. - قندز ( اسم ) 1 - بیدستر( سوو قوندوزی) 2 - قسمی شراب 3 - سیاهی شب : صبح فنک( تون نینگ بیر بؤلگی) پوش را ابر زره در قبا برده کلاه قندز شب را ز تاب . ( خاقانی . عبد 42 ) نام ولایتی است نزدیک بظلمات مخفف قهندز معرب کهن دز است . قندز قوری جند بیدستر است که آش بچها باشد و آن خایه روباه دریایی است و بعضی گویند سگ آبی است چه قندز سگ آبی و قور خایه را گویند . مغلی قندز اشاره به مغل بچه های بی مهر و بیباک و خونریز و خونخوار باشد. منبع: (http://dictionary.abadis.ir/?LnType=FaToFa&Word=). - قندوز. [ ق ُ ] (اِ) قندز. (مجالس النفایس ) (حاشیه ٔ برهان چ معین ): مولانا قبولی قندوزی است . (مجالس النفایس ص 242). رجوع به قندز شود. کهندژ/کهن دز( قلعه کهنه)، قندوز -معرب( عربچه لشگه نی) جای معناسیده. دهخدا و باشقه فارسی منبعلرده. - اوغان تیلیده بو سؤز بوزیلیب، جای معناسیده« کندوز/کندز» اؤله راق یازیله دی.

قوندوز سؤزیگه بیریله یاتگن معنا و اته لیشلر نیگه تؤغری ایمس؟

قوندوز سؤزیگه اؤزبیک و تاجیکلر تامانیدن یوکله نه یاتگن معنالر بیزنینگچه تؤغری ایمس. بولرنی لسانی انالیزلر تاش-ترازوسیگه سالیب بؤلمه یدی. - سووده یشب، اؤسه یاتگن خوش بیچیم حیوان نینگ جای آتیگه کؤچیشیگه منطقی اساس یؤق. بیرینچیدن حیوان آتی جای نامیگه کؤچمه یدی، کؤچگن تقدیرده جای نامینی آلووچی بیران سؤز یاکه قؤشیمچه آرقه لی افاده لنه دی. مثلن: آق تیپه، قاره کمر، شوربلاق، خواجه تامچی و هاکذالر. إیکّینچیدن قوندوز ولایتیده بونده ی حیوان حیات کیچیریشی اوچون اقلیم شرایطی و طبیعی محیط موجود ایمس. قندوزنینگ سوولی یر بؤلگنی و شو جایده بونده ی حیواننی پرورشلب کیله یاتگه نی باشقه تاریخی منبعلرده تصدیقلنمه یدی. افغانستان اؤزی سوز سیز، اقلمی قوروق یورتلر سیره سیگه کیره دی. - قوندوزنینگ معناسینی گؤزه ل و چرایلی کبی معنالری بیلن هم توشونتیریب، ایضاحلب بؤلمه یدی. گرچند صفت نینگ آتگه کؤچیش خصوصیتی بار ایسه -ده، بو اؤرینده لینگویست اساس کؤرینمه یدی. - اینگ مسخره سی « کهندژ/ کهن دز»دیر. فارسلر ساخته روشده قوندوز سؤزینی شونده ی دیب توشونماقده لر. قوندوز سؤزینی قندوز/قندز/کندز( « کهن+دژ»)-دیب اؤز نامیگه مصادره قیلیشنی بیز قطعن رد ایته میز. نیمه اساسده؟ بیرینچیدن کهندژ سؤزی نینگ توزیلیشی فارسی ایمس. بو سؤز یوز فایز تورکی/ اؤزبیکچه قورولیشگه ایگه. قاعده گه کؤره فارس تیلیده آت و صفت بیریکه یاتگنده اضافه/ اضافت طلب ایته دی. یعنی انیقلاووچی بیلن انیقلنمیش اؤرته سیده « اضافه» إیشله تیلیشی شرط. مثلن، دژ ِکهن، باغِ ِ سبز، مادرِ مهربان، شبِ تاریک، چشمۀ شفا و هاکذا. اگر بو إیکّی سؤزنی بیز: کهن دژ، سبز باغ، مهربان مادر، تاریک شب شکلیده یازسک فارسی بیریکیش سنه لمه یدی. اگر شونده ی قیلینسه بیلینگ که، بو سؤزلر اؤزبیکچه یسه لیب، فارس تیلیگه اؤتگن حسابله نه دی. چنانچه بیز اؤزبیکلر هم فارس-دری تیلیدن افسوسکه، سان -سناقسیز اضافه لی سؤزلرنی قبول قیلگنمیز. مثلن، برادر ِعزیز، پدر ِبزرگوار، قبله گاه محترم، مادرِ مهربان، درد ِ دل و هاکذا. اصلیده بونده ی اضافه ترکیبلر اؤزبیکچه بؤلمی، اولر اؤزبیک تیلی اوچون مطلقا بیگانه دیر. - «کهن دژ»( کهن+ دژ)سؤزی نینگ إیکِّنچی قسمی فارسی سؤز ایمس. بو فارسی سؤز سنه لمه یدی. بو حقد بوندن 1000 أیل بورون تورکالوگیه نینگ علمی نینگ اساسچیسی و اینگ بویوک تیل بیلووچی دانشمند محمود کاشغری بو سؤز حقیده شونده ی معلومات بیره دی؟ دِز [ = دژ] (فارسها) در معنای قلعه را نیز، از ترکان گرفته اند و آموختند. - تیز ییر téz yer در ترکی، در معنای« جایگاه بلند، مکان مرتفع»است. دکتر حسین محمّدزاده صدیق( مترجم)، محمود کاشغری« دیوان الغات الترک»433-434- بیتلر. مطلب اف ترجمه سیده( اؤزبیکچه سی) تاشکینت، 3- جلد، 309- بیت. قوندوز سؤزی نینگ معناسی، کیلیب چیقیشی و اونینگ اطرافیده گی خیلمه -خیل توشونچه لر بیلن سیز عزیزلرنی ته نیشتیردیک و اطرافیده بتفصیل سؤز یوریتدیک. خوش، اونده « قوندوز»نینگ حقیقی معناسی و ایتمالوگیه قنده ی بؤلگن؟ بو حقده گی قیسقه معلوماتیمیزنی مقاله نینگ إیکّینچی قسمیده اؤقیشینگیز ممکن.

قوندوز سؤزی نینگ کیلیب چیقیشی و لغوی معناسی
قوندوز سؤری جای معناسیده 13 میلادی عصر منبع و متنلریده اوچره یدی. بیراق، ائریملر قوندوزنی 10-عصرده کؤرکم بیر شهر صفتیده موجودلیگی تیلگه آلنه دیلر. حاضرگی قوندوز شهری نینگ آلدینگی نامی والولیج/ والوالیز بؤلگن. یاخود، شو تاریخی جای/ ولوالیجگه توتش منطقه ده جایلشگن. 7-8 میلادی عصرده قندوز شهری و اونگه تیگیشلی یرلر یفتالیلر تامانیدن اداره قیلینگن. کؤرینیب توریبتدیکه، قوندوز شهرینینگ نامی شهر صفتیده انچه کهنه تاریخ بیلن بؤیله شه دی.
ینه بیر مساله شوکه، افغانستان حدودیده تورکی خلقلر اینگ کمی 2000 أیل، دور سوریب اؤتگنلر. اؤزیگه یره شه اداره اصولی، تیلی، دینی، سیغینیشگه اعتقادیگه بؤلگنلر. اؤتمیش اجدالریمیزنینگ مدنی إیزلرینی هر قدمده اوغانستانده کؤریش ممکن. شونی هم اونوتمه یلیک شانلی اؤتمیشمیز عرب استیلاسی و اعتقادی تاثریده یترلیچه بولغنگن. اینگ یامانی اؤزیمیز انه شو یاووز و غیر انسانی یؤل-یوروقنینگ اجراچیسی بؤلیب قالدیک.

امّا، قوندوز مساله سیگه کیلسک. بو سؤزنینگ ایتیمالوگیه سینی انیقلش اوچون تیلشناسلیکده بیلگیلنگن قانون-قاعده لری بار. معلوم سؤز ایتیمالوگیگ انالیز قیلینه یاتگنده تیل نینگ تاووشلر نطریه سیگه بؤی سونیشی شرط. بو آسان إیش ایمس البتّه. بیتّه سؤزنینگ قنده ی یره لیشینی/ چیقیب کیلیشینی انیقلش اوچون جوده کؤپ پیشنه تیری تؤکیشگه تؤغری کیله دی. اؤشه نده هم، انیقلنگن سؤز تیوره گیده گی امّا-اگرلر اؤز جاییده توره بیره دی. دیماقچیمیزکه، ایتیمالوگیه ساحه اؤته مشکل و مرکّب موضوع حسابلنه دی.
بیزنینگچه، قوندودز سؤزی صاف تورکی سؤزدیر. قنده ی علمی اساسده و قیسی میتودلوگیه گه کؤره، اثباتلش ممکن بو فکرنی؟- دیگن سوال اؤرته چیقیشی ممکن.
قوندوز سؤزی تاریخن إیکّی بؤلکدن توزیلگن. بو قسملر کؤریب تورگه نینگیزدیک، (قوند+دوز) شکلیده اؤز ارا بیرکّن.
« که» تاووشی چوقور تیل آرقه « ق»تاوشیگه المه شیب، نتیجه ده « کوند+ دوز> قوند+دوز» شکلینی آلگن. بیرینچی« کوند» قسمیده گی لبلنگن تیل آلدی « او/و» اونلیسی «الف»گه المه شگن. تورکی تیللرده بو حادثه کوزه تیله دی. (کوند> کـَند>قند>قوند» کؤرینیشیده إیشله تیلگن. « کــَند» سؤزیده گی «ت» «د» گه المه شیب، « کنت»> « کند» شکلینی اؤزیگه آلگن. زمان اؤتیشی بیلن کند<کینت>قند>قوند کؤرینیشیگه کیلیب قالگن. حاضرگی « قوند» تاریخن«کینت» بؤلگن. کینت ایسه، قدیمگی تورکی تیللرده «شهر» معناسینی بیلدیرگن. دیمک قوندوز سؤزی نینگ بیرینچی بؤله گی منه بو ترتیبده تاووش المه ششینی باشدن کیچیرگن: کــَند+کوند+دوز>کـَند+کوند+دوز> کَند+دوز> کوند+دوز >«قوند+ دوز» اؤله راق وجودگه کیلگن. قوندوز سؤزی نینگ أیکّینچی بؤله گی«دوز» تاریخن« تیز» بؤلگن. بونده هم «و» تاوشی« الف»گه اؤتگن. « تیز» دور اؤتیشی بیلن « دیز» شکلینی آلگن. « دیز»ده گی «ی» وقت اؤتیشی بیلن توشریب قالدیریگن.
اؤتگن مقاله ده ائتگه نیمیزدیک،« تیز/دیز» قدیمگی تورکی تیللرده تیپه لیک، بلندراق یرنی بیلدیرگن( محمود کاشغری). (قوند+ دوز) بو إیکّی سؤز اؤرته سیده گی«د» تاریخن إیکّلنگن بؤلیب، زمان اؤتیشی بیلن بیر«د» توشیب قالدیریلگن. تاریخن« قوندوز» سؤزی کیلیب چیقیشی:
کینت+دز( شهر یر) تیپه لیک، بلندلیکده جایلشگن جای و شهر معناسینی بیلدیرگن.
« قوندوز»> قوند+دوز> کــَند+(د)دیز> کینت+دیز> قوندوز/قندوز حالتیگه کیلیب قالگن. دیمک، قوندوز دیگنی تاریخن( کینت+دیز) بؤلگن بؤلیب،«کینتیز»> « کینت+دیر»شهر یر یاکه تیپه لیکده جایلشگن شهر معناسینی انگله ته دی.

 

         عشقیم( اؤزبیک تیلی)ده خطا بار، خطایمده عشق

                         یاکه، بیر کتاب تنقیدیگه جواب 

                                                           -3-

بوندن آلدینگی مقاله ده تیلشناس دوستیمیز نورالله آلتای نینگ إیکّنچی تنقیدی مقاله سیگه جواب قیلیب، سؤز و مورفیم اؤرته سیده گی فرقلرنی علمی دلیللر بیلن بیان قیلگن ایدیک. بوگونگی مقاله ده جناب ن. آلتای نینگ اعتراضیگه سبب بؤلگن اؤزه ک و نیگیز خصوصیده سؤز یوریتیب، « حاضرگی اؤزبیک تیلی»کتابیده بیان قیلینگن فکرلریمی تؤرغری ایکه نینی توشونتیریشگه حرکت قیله میز. اولا، تنقیدچی نینگ اعتراضیگه سبب بؤلگن اؤرینلردن پرچه کیلتیر سک: « کتابده «اۉزک» و «نېگیز» اتمه‌لریگه تعریف بېریلیب نېگیز ناتۉغری توشونتیریله‌دی: «اۉزه‌ککه یعنی اساس سۉزگه قۉشیمچه‌لر قۉشیلیب ینگی (لیسیک/لغوی)، گراماتیک معنا حاصل قیلیشیگه نېگیز دېیله‌دی». نېگیز حقیده بیزنینگ تعریفیمیز مطلق فرق قیله‌دی. سۉزنینگ عموماً لغوي معنا افاده قیلووچی قسمی نېگیز دېیله‌دی»[ ن. آلتای نینگ فسیبوک صحیفه سیدن آلیندی]. ------------- بیزنینگ جواب: مین کتابده نیگیز حقیده انیق-تینیق علمی تعریف بیریلگن. بونی قوئیده گیچه توشنتیریشگه اؤته میز.  اؤزبیک تیلشناسلیگیده نیگیز حقیده سؤنگّی 70 أیل إیچیده خیلمه -خیل تعریف و توشونتیریش بیریلگن. جناب آلتای تاکیدله گنیدیک، بیر گروه عالملر سؤزنینگ لغوی معنا آلگن قؤشیمچه لی قسمینی نیگیز، دیب کیلگن بؤلسه لر باشقه بیر گروه عالملر سؤزنینگ قؤشیمچه آلگن لیسیک، گرامه تیک قسیمینی نیگیز دیب کیلگنلر. کمینه هر إیکبله تعریفده استفاده قیلیب، اؤز فکریمنی ائتگنمن. مینینگ نیگیز خصوصیده گی فکرلریم منه بو منبعده اؤز افاده سینی تاپگن:

« نیگیز- هر بیر مارفولوگیگ قوریلیش اوچون اساس بؤلگن قسم نیگیز دیئیله دی. نیگیز  سؤز یسه شده هم، سؤز شکلی یسه شده هم، سؤز اؤزگریشده هم اشتراک ایته دی. شونینگ اوچون نیگیزگه، سؤز یساووچی، شکل یساووچی و سؤز اؤزگرتووچی یاکه هر اوچ خیلده گی قؤشیمچه لر( شونینگدیک، قؤشیمچه وظیفه سیده قؤلـله نووچی سؤزلر) قؤشیله دی.[ قره لسین: [ http://onatili.uz/tag/negiz/ <<

عزیز دۉستلر، بحثیمیز اکادمیک بۉلگنی اوچون کیملر اوچون دیر زېریکرلی بۉلیشی ممکن. لېکن «حاضرگی اۉزبېک تیلی» کتابی یورتیمیزنینگ بیلیم یورتلریده درسلیک کتابی صفتیده قۉلله‌نیشی ممکن‌لیگینی نظرده توتیب بو تنقیدي فکرلرنی یازیشگه مجبورمن. بحثیمیز دوام اېته‌دی. بو ساحه‌ده صاحب نظر دۉستلریمیزنینگ فکر۔ملاحظه‌لرینی کوته‌میز. امیدیم شو که، بو کتاب بۉییچه مېنینگ فکرلریمنی هیچ کیم شخصي غرض دېب بیلمه‌سین.

 

 

 

عشقیم( اؤزبیک تیلی)ده خطا بار، خطایمده عشق

یاکه، بیر کتاب تنقیدیگه جواب

                                                     -2-

حرمتلی اؤقووچی 

      « حاضرگی اؤزبیک تیلی» کتابی تیلشناس دوستیمیز جناب ن. آلتای تامانیدن تنقید قیلینگه نیدن خبرینگیز بار. اوچ قسملی تنقیدنینگ بیرینچی بؤله گی کتابده گی فونیتیکه( تاووشلر تیزیمی) نی نشانگه آلگن ایدی. بیز بو قسمدن جدّی بیر ینگلیش کؤزگه إیلینمه گه نینی بوندن آلدینگی مقاله میزده بیان قیلیب، تنقید قیلینگن اؤرینلرگه علمی جواب قیلیشگه حرکت قیلگیندیک. مذکور تنقیدنینگ بوگونگی إیکّینچی قسمی کتابده گی "مورفیم"، "اؤزه ک" و "نیگز" مساله لریگه قره تیلگن. بوگلگی جوابیمیزده بیرینچیدن کتابده کیلتیریلگن فکرلر خطا ایمس لیگینی کؤرسه تیش بؤلسه، إیکّینچیدن محترم تنقیدچی نینگ اؤزبیک تیلشناسلیگی نظریه سیگه عاید فکرلرینی سؤراق آستیگه کیلتیریشدیر. وقت تیغیزلیگی باعث مقاله نی کیچیکب یازه یاتگن بؤلسم عذر. اجازه تینگیز إیله ایندی اصل موضوعگه اؤتسم. تنقیدچی کتابدن( مینیگ یازگنلریمدن) مورفیم مساله سیگه عاید منه بولرنی کیلتیریب، سؤنگ، مینیگ بیتگنلریمگه قرشی اؤز فکرلرینی بیلدیره دی. جناب ن. آلتای نینگ فیسبوک صحیفه سیدن اقتباس قیله میز. « حاضرگی اۉزبېک تیلی»ده سۉز و مورفیمنی توشونتیریش مقصدیده شولر یازیله‌دی: «مورفیم و سۉز بیر حادثه اېمس، سۉز مورفیمدن فرق قیله‌دی. اولر آره‌سیده قوییده‌گی فرقلر موجود: ۱. « سۉز مورفیملرگه بۉلینمه‌یدی». بو بارده بیزنینگ فکریمیز فرق قیله‌دی، سۉزلرنینگ مورفولوژیک توزیلیشی بحثیده: سۉز گپده اۉزگرمه‌گن شکلده هم، اۉزگرگن شکلده هم قۉللنه‌دی. اگر سۉز یسمه‌ بۉلسه کمیده ایکّیته مورفیمدن عبارت بۉله‌دی، دېیله‌دی. دېمک، یسمه سۉزلر مورفیملرگه بۉلینه‌دی: اۉراق سۉزی «اۉر» و «اق» مورفیملریگه بۉلینه‌دی. کتابده «مورفیملر نطق (ده) باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمه‌یدی» دېیله‌دی. بیز ایته‌میز که، مورفیملر نطقده باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشه‌دی. مثلاً، بهار کېلدی. گپیده بهار سۉزی بیلن کېلدی سۉزی مناسبتگه کیرگن. چونکه بهار بیرته اۉزک مورفیم حسابلنه‌دی و کېلدی سۉزی بیلن مناسبتگه کیرگن۔کو. کتابده «(مورفیم) گپ بۉلگی وظیفه‌سیده کېلیش خصوصیتیگه اېگه اېمس» دېیلگن. بیز ایته‌‌میز که، بیرته اۉزک مورفیم گپ بۉلگی بۉلیب کېلیشی ممکن. چونکه باش کېلیشیکده‌گی توب سۉزلر اۉزک مورفیم حسابلنه‌دی. یوقاریده بهار کېلدی گپیده بهار سۉزی اېگه بۉلیب کېلیه‌پتی. کتابده «مورفیم نطق (ده) مستقل روشده قۉللنمه‌یدی» دېیله‌دی. بیز ایته‌میز که، اۉزک مورفیم گپده مستقل شکلده قۉللنه‌دی. مثلاً، قار یاغدی. بو یېرده قار سۉزی اۉزک مورفیم و مستقل روشده قۉللنه‌یه‌پتی».(ن. آلتای)

موضوعنی توشونتیشدن آلدین کتابده گی تنقید آستیگه آلینگن فکرنینگ منبع سینی کؤرسه ته میز: بیز استفاده قیلگن کتابده شونده ی یازیله دی: « ... معنا انگله تیش خصوصیتی سؤزده هم، مورفیمه ده هم بار، لیکین اولر بیر قنچه بیلگیگه کؤره بیر-بیریدن فرقیلنه دی. یعنی مورفیمه و سؤز بیر حادثه ایمس، اولر آره سیده قؤئیده گی فرقلر موجود: 1. سؤز مورفیمه لرگه بؤلینه دی. 2. ( سؤز)نطقده باشقه سؤزلر بیلن مناسبتگه کیریشه دی. 3. ( سؤز)گپ بؤله گی وظیفه سیده کیلیش خصوصیتیگه ایگه. 4. مورفیمه نطقده مستقل قؤلـله نیلمه یدی. 5. مورفیمه سؤز ترکیبیده گینه یشه یدی. 6. ( مورفیم)معنالی قسملرگه بؤلینمه یدی».( خ.محیی الدینوه، د. خدایبیرگنوه، إی. عیمیروف، ن. جیــَـنوه، ت. یوسوپوه. "حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی" تاشکینت، « علم ضیا»، 69-بیت، 2004.

جناب نورالله آلتای نقد قیلیگن یوقاریده گی تؤرت حالتگه بیزنینگ جوابیمیز قوئیده گچه بؤله دی. تنقیدچی نینگ اعتراضیگه سبب بؤلگن حالتلرنینگ بَری تؤغری و علمی اساسله نیلگن مسله لردیر. بیرینچیدن: - توب سؤز(اؤزه ک مورفیمه) یاکه اساس سؤز هیچ قچان مورفیملرگه بؤلینمه دی. مثلن، إیش+چی+لر سؤزی اوچ مورفیم( اینگ کیچیک معنالی قسم): بیتّه اؤزه ک مورفیم( إیش)، إیکّیته قؤشیمچه مورفیم(-چی و -لر)گه اجره تیله دی. إیش سؤزی توب سؤز، اؤزک مورفیم بؤلگه نی اوچون ایندی اونی باشقه بؤلکلرگه بؤلیب بؤلمه یدی. تؤغری، اؤراق سؤزی یسه مه سؤز بؤلگه نی اوچون او 2 مورفیمگه( اؤر> اؤرماق فعلی نینگ اساسی و بویروق شکلی+آق> اؤره یاتگن نرسه نینگ اسمینی یساووچی قؤشیمچه)گه بؤلینه دی. یاکه: یب+تؤی+مه+س+لیک( یب تؤیمه سلیک) یسه مه سؤزینی کؤریب تورگه نینگیزدیک بیشته مورفیم بؤلکلرگه اجره تیشیمیز ممکن. - کتابده « مورفیملر نطق (ده) باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمه‌یدی» دیئلگن البتبه که شونده ی! بو فکر تؤپه -تؤغری! نطق نینگ هر قنده ی شکلیده( یازمه و آغزه کی) هم مورفیملر قتنه شمه یدی. دیمک مورفیم و سؤز بیر حادثه ایمس. بونی توشونتیریش اوچون اولا، "سؤز" و "مورفیم" نینگ بیر-بیریدن فرقینی بیلیب آله لیلیک.  سؤز- تیل لغت ترکیبی نینگ نطقده معیّن شکل و ظیفه بیلن کیلیشیگه ائتیله دی. بیراق، مورفیمه- سؤزنینگ اینگ کیچیک معنالی قسیمی سنه له دی. کؤریب تورگه نینگیزده سؤز بیلن مورفیم اؤرته سیده جوده کتّه فرق موجود. دیمک، مورفیم نطقده هیچ قنده ی وظیفه بجرمه یدی. او فقط سؤزلرنینگ معنالی قسمی نیگینه کؤرسه ته دی. نطقده سؤزنینگ وظیفه لری جوده کؤپ. اولرنی قوئیده گیچه خلاصه قیلیش ممکن:

- سؤز نرسه و توشونچه نی افاده له یدی؛ - سؤز لغوی معنا( حرکت، حالت، اتمه لیک...)گه ایگه بؤله دی؛

- سؤز(آتده) کیلیشیک، ایگه لیک و سان کتگوریه سیگه ایگه بؤله دی؛ - سؤزنینگ صفتده درجه لری بار؛

- سینتکتیک جهتدن گپده تورلی و ظیفه بجریب کیله دی. بیتّه سؤز بیر گپگه تینگ کیلیشی هم ممکن. مثلن، بهار! -

سؤزلر تورکومله شیش، توسله نیش و تورله نیش خصوصیتیگه ایگه؛

- سؤز (فعلده) نسبت، میل، زمان کتیگوریه لریگه ایگه و هاکذالر. مورفیم ایسه بونده ی خصوصیتلرگه ایگه ایمس. موجودیتیگه کؤره مورفیم فقط گینه سؤز یسه لیشی، شکل یسه لیشیگه و  سؤز اؤزگریشیگه علاقه دار خلاص. تیلده مورفیم تورغون، سؤز ایسه دینامیک حسابله نه دی. شونینگ اوچون او نطقده اشتراک قیلمه یدی. جناب آلتای بیزنینگ فکریمیزگه قرشی « مورفیملر نطقده قتنه شه دی...»-دیگن فکرنی اؤرته گه تشه یله یدی و مثال قیلیب « بهار کېلدی»نی مورفیم اؤله راق توشونتیریشگه اورینه دی. افسوسکه، مساله گه بونده ی قره ش مطلقا تؤغری ایمس. بیرینچیدن« بهار کیلدی» هیچ قنده یگه مورفیم ایمس. بل که، ایگه و کیسیمدن عبارت بیر ساده گپدیر. «بهار کېلدی» گینی مورفیملشتیریش اوچون منه بونده ی عملیاتنی تطبیق قیلیش کیره ک بؤله دی. ّبهار+کیل+دی> بهار کېلدی! بهار( موهوم آت)+ کیل( کیلماق فعلی 2-شخص بیرلیکده گی بویروق شکلی، -دی یقین اؤتگن شکلی). در حقیقت مورفیم هر قنده ی سؤزنی معنالی قسملرگه بؤلیب بیره دی. انه شو معنالی قسملری اوستیگه گرمه تیکه نینگ إیسته لگن ساحه سی تعریف بیریشی ممکن. اؤزه ک و افیکس مورفیملر سؤز معنالری آره سیده تارتیب قؤئیلگن چیگره-چیزیقنی ایسله ته دی. اونینگ توب و باشقه هر خیل معنالری بؤلسه تیل شناسلیک نینگ سیمه سیه لوگیه( معناشناسلیک) سی اؤرگه نه دی. هر قنده ی اؤزگریشگه اوچره شیشدن قطع نظر او مورفیم بؤلیب قاله بیره دی. بیر سؤز بیلن ائتگنده مورفیم سؤزنینگ ترکیبی قسمینی چیگره لب بیره دی. اؤزی هیچ قنده ی رول بجرمه یدی. هر قنده افیکسال مورفیمه معنا بیلدیره بیرمه یدی. مثل، "تیریل"، "هئیده" سؤزلریده گی(تیر+یل، هی+ده) کبی مورفیملرگه اجره تیب بؤلمه یدی. مسلکداش دوستیمیز فارسلر ائتگن دیک خلط مبحث قیلگن یعنی، علیحده موضوعلرنی قاریشتیریب یوبارگنلر. نحوده اؤرگه نیلیشی کیره ک بؤلگن بحثنی صرفگه آلیب کیلیب تیقیشتیرگن. حال بوکه،« بهار کېلدی» گپی نینگ مورفولوگیه گه تؤغریدن- تؤغری هیچ قنده ی علاقه سی یؤق!دوامی بار>>>

ایسلتمه  

اوشبو تنقید و بحثلر جوده تار ساحه و اکادیمک مساله لر بؤلگه نینی کؤپچیلیک عزیزلرگه توشونرلی بؤلسلیگی مکمن. مقاله نی کیلگن جایی دن دوام ایتتیره میز. جوده قیز مساله لرگه  گواه بؤلیشینگیز ممکن.

 

 

 

چیغتای - دیگن تیل هم بؤلمه گن ادبیّات هم!

 « ...هنوز اؤزلیگینی تاپمه گن انسانلر اوشبو مقاله نی اؤقیمه سین»  اؤزبیک خلقیگه دوست و دشمن، عالم و علمسیزلر تامانیدن بیلیب -بیلمی ائتیله یاتگن تهمت و ناراو گپلر، کمینه نی اوشبو موضوعگه ینه بیر بار قئتیشگه، اونی یاریتیش و یازیشگه اونده ی. مین چیغتای خان حقیده، « چیغتای تیلی؟» همده « چیغتای ادبیّاتی؟» کبی ساخته، اویدیرمه و طوق لعنت حقیده بوندن آلدین هم کؤپ باره تؤخته لیب اؤتگنمن. بو گـَل مساله گه قیسقچه راق فلولوژیک تاماندن یانداشماقچیمن. اؤتمیشده موجود بؤلمه گنی کبی بوگون هم چیغتای- نه تیلدیر و نه-ده، ادبیّات! بل که او( چیغتای) بیر تاریخی شخصدیر. چینگیز خان نینگ رحمسیز و کله کیسیر اؤغیللریدن اینگ دهشتلی سی بؤلمیش چیغتای خان و اونینگ تاریخده گی اؤرنی و توتگن موقعی خصوصیده علمی و تاریخی منبعلرده کؤپ و خوب قید یازیلگن. بو متعصّب و ظالم سرکرده نینگ اؤزبیک خلقیگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق. بلکه، 13-14 یوز أیللیکده، اؤزبیکلر استیلاچی مؤغوللر قرشی جان بیریب- جان آلیب اوروشگنی و کوره شگنی عین حقیقت. نیگه دیر مللتداشلریمیز چیغتایگه یاپیشیب آلیب، سیوملی، تیلی و ادبیّاتینی اؤز مللی قدریتلرینی تاریخی دشمنیگه قؤش قؤللب تارتیق قیلماقـّه آشیقه دیلر؟ گپ شو درجه گه یتدیکه، معرفسیز، اوسته کؤرمه گن بیتیچیلر، دشمنلرگه قؤشیلیب، اؤزبیک خلقینی: « تورک»، « چیغتای»، «مؤغول»،« سارت»،« تات» جتِاکه، « افغان»-دیه مطبوعاتده   جر سالماقده لر. آه! بیز اؤزبیکلر مونچه نادان بؤلمه سک ایدیک، دیه بو بی معنا و احمقانه دعوا یو، معمّا آلدیده تانگ قاته من حقیقتنی سؤره سنگیز عزیزلر. شو اؤ، موضوعنی آچیشدن آلدین بیر نرسه نی تاکیدله ماقچیمنکه، 15-عصر اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی حقیده گپ کیتگنده، خطا بؤلسه-ده، شانلی تیلیمیز و معظّم ادبیّاتیمیز غیر علمی و عدالتسیز روشده« چیغتای تیلی؟!» و « چیغتای ادییّاتی؟!»- دیب ناملنگنی تیلگه آلینسه، مینینگ اصلا قرشیلیگیم یؤق. چونکه کیچمیش و تاریخی خطالر حقیده بحثلر یوریتیلگتده بونده ی تیرمینلردن استفاده قیلینه دی و توشونتیریله ی؛ اولر حقیده فکر یوریتیله دی. ایندی اصل موضعوگه قئتسک. معلومکه، چینگیز خان عمری نینگ سؤنگلریده اؤزی قؤلگه کیریتگن یرلرنی اؤغیللریگه میراث اؤله راق بؤلیب بیریشگه قرار قیله دی. شرقی تورکستان( حاضرگی اویغورستان)، یتتی سوو( حاضرگی قازغستان) و ماورالنهر( تورکستان و اؤرته آسیا) یرلری چنگیزخان نینگ 2- اؤغلی چیغتای خانگه یتدی. سهل اؤتمی باسقینچی چیغتای خان خراسانگه قرشلی حدودلرنی هم قؤلگه کیریته دی. شونده ی قیلیب چیغتای خان نینگ غربی اولوس یرلریگه حکمرانلیکنی باشله یدی. بیر اؤیلب کؤره ینگ-ه! بیر باسقینچی کیلیب، محللی خلق نینگ کؤکره گیگه آیاق قؤئیب، باشی اوزره قیلیچ قئره ب، یورتینی تارتیب آلیشی و اونی ظالم اؤغیللریگه تقسیملب بیریشی تؤغری إیشمی؟ بونده ی وحشیگرلیکّه ایچابی قره یسیزمی؟ بو عین تجاوز، یاوزلیک ایسمی؟ بونده ی قیلگن دشمن محلی آدملرنینگ دینی، تیلی، ادبیبّاتیگه ایگه چیقیشگه اؤزینی حقلی دیب بیلگن. قؤل آستیده گیلر نینگ بخت سیزلیک، کلفت و اؤلیشدن باشقه هیچ قنده ی حقوقی بؤلمه گن. اولرنینگ مالی، جانی بار یؤغینی چیغتای تارتیب آله دی. انه شوحقیقتنی بیلیب سیز اؤزینگیزنی ینه هم، چیغتای زاده، تیلینگیزنی «چیغتای تیلی؟»، ادبیّاتینگیزنی «چیغتای ادبیّاتی؟» دیب حسابله یسیزمی؟ اؤزینگیزنی شونداق تاپگن ایسنگیز، عذر، اویلماغینگیز کیره ک مینینگ عزیز مللتداشلریم. قؤلینگیزگه رومال آلیب، فخرله نیش اؤرنیده بو خطاینگیز اوچون هونگ-هونگ أیغله ماغینگیز لازم. «چیغتای تیلی» و «چیغتای ادبیّاتی» اتمه سی قچاندن باشلب یوریتله کیلدی؟ قیسی تاریحی ادبی منبعلرده اوچره شی و بو اتمه نینگ قؤلـله نیشی خصوصیده کیئینگی مقاله لریده تؤخته لیب اؤتماقچیمیز. شونی هم ائتیب اؤتیش لازمکه، انسان ذهنیتی و تورلی فرهنگلرده دشمننی سیوریش، دشمندن قهرمان یَسَش و نهایت دشمننی الهلشتیریب، اونگه سیغینیش تورلی دور زمانلرده؛ تورکی خلقلر ائنیقسه، اؤزبیکلرده اوچره یدیگن بار نرسه. بونگونگی کونده، یهود خلقیگه قیران کیلتیگن( 2-جهان اوروشیده 6 میلیون یهودنینگ یاستیغینی قوریتگن) هتلرنینگ توغیلگن کونینی بیره م آله یاتگن آرتودوس یهودیلری بار. شونی اؤنوتمه یلیک که، بیز اؤزبیکلر هم انه شونده ی شوم فرهنگ نینگ میراثخواریمیز. عربلشیب کیتگه نیمیزنینگ بیر سببی انه شو مساله گه باریب تقه له دی.... تعجّبلی جایی شونده که، اؤشه زمانده چیغتای حکمران بؤلگن جایلرده، اؤزبیکلردن تشقری هم بیر قنچه تورکی خلقلر، فارس-تاجیک، ایرانی تیللرده سؤزلاووچی قوملر هم یشه شگن. نیمه گه باشقه لرنینگ تیلی و ادبیّاتی چیغتای دیئلمه دی-یو، کیلیب- کیلیب بو تاریخی ننگ اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی منگله یگه یاپیشتیریلیب قؤئیلدی؟ بولر حقیده گپیرماق، یازماق وفتی یتدی. تیل و ادبیبات ذاتن، بیر تاریخی جریان، هر إیکله سی جمعیت محصولی. تیلنی هم ادبیّاتنی شخص یره تمه یدی. هر إیکله سی نینگ رواجله نیشی و یاکه آرقه قره ب کیتیشگه شخص نینگ سلبی یاکه، ایجابی رولی بؤلگن بو باشقه بیر مساله. محمود کاشغری، یوسف خاص حاجب، نوایی و بابرگه اؤخشه گن ایجادکار متفکّرلر بو ساحه لرنی بی قیاس درجه ده رواجلنتیرگن بؤلسه لر، محمود غزنوی، امیر تیمور و اکثر تیموری زاده لر همده باشقه شاه و سلطانلریمیز آنه تیل مساله سیگه بها بیرمه گنلر. امیر تیمور سراییده ایسکی اؤزبیک تیلیده سؤزله شیلگنی بار حقیقت. نخواتکه، تیمورده ی بویوک امپراتور اؤشه دور اؤزبیک تیلی نینگ رواجله نیشی حقیده اؤیله مه گن؟ اگر تیمور بابامیز: « مینینگ دولتیمده دیوان، اداره، تؤره -توزوکلر، ادبیّات، علم-فن تورکی تیل/ ایسکی اؤزبیک تیلیده آلیب باریلسین!!!»- دیه عالی فرمان چیقرسه لر ایدی، نیمه بؤلردی؟ ساده چه، تورکیلر قنات-یازیب، گللب-یشنب، کتته تمدن و متن میدانیگه ایگه بؤلیشردی... تیل و ادبیّات نینگ شکلله یش جریانگه استیلاچی موغوللرنینگ منفی رولی جوده کوچلی بؤلگن. آز ایمس، کؤپ ایمس 500 أیلگه یقین دور إیچیده یره تیلگن ادبیّاتیمیز شونینگدیک، گؤزه ل تیلیمیز چیغتای نامیگه مصادره قیلینگن. تورکیه لیک عاملر، روس تورکولوگلری، غرب تورکی شناسلری حتّا، وامبری، دیک قدرتلی پانتورکیسیزمگه اساس سالگن وامبری هم بو اتمه نی تن آلیشگن. اؤزبیک تیلی و تیلی و ادبیّاتی نه فقط مؤغوللردن یخشیلیک کؤردی؛ بل که، شفقت سیزلرچه باسیب-ینچیب تشلندی. تیلیمیز، ادبیّاتیمیز هنوزگچه بیر خطانینگ قربانی بؤلیب کیلماقده. بو شرمنده لیک کؤپراق جنوبی تورکستانده اؤزبیک تیلیده یازه یاتگنلر بیراق قیلینماقده. بیزنینگچه مدنیتیمیز صحیفه لریدن بو قاره تاغنی اریتیب، یویب تشلش وقتی الـله قچان یتگن. شونده ی قیلینمس ایکن، اؤزبیک تیلی و ادبیباتیگه بونقه نقه لر کیتی اوزیلمسدن تقیله بیره دی. احمدشاه ابدالی اؤزبیک تیلی... تره کی اؤزبیک تیلی، امین اؤزبیک تیلی، کارمل تیلی و ادبیّاتی... کرزی و اشرف اؤزبیک تیلی و ادبیباتی، دیب نام قؤئیلمه سیلیگیگه قنده ی کفالت بار؟ جهالت اوچون عقل، ذکاوت کیره ک ایمس، عربلیک اؤی- اندیشه سینی قبول قیلگن؛ منقورتلشه یازگن اؤزبیکلردن بوندن بدترراغینی قیلیشدن هیچ پیئت تب تارتمه یدیلر. تیل و ادبیّات پای تاوه می ایدی که، بیردن تؤقیب تشلب، آیاغیگه إیلیب کیته بیرسه. بو مسخره بازلیکلرگه قچان چیک قؤئیله دی؟ عکسینچه، تیل نینگ هم ادبیّات نینگ اؤزیگه یره شگه قانونیتی، اؤلچاو و میزانلری بار. باشقچه ائتگنده تیل نیمه یو، ادبیبات نیمه، دیگن سؤراقلرگه انیق تینیق جوابلر بار. منبعلرده تیپیک چیغتایچه شعر، دیب تن آلینگن قوئیده گی ترجع بندنی ادبیّات شناسلیک، تیلشناسلیک تاماندن تحلیل قیلیشگه کیریشه میز. قنی نیمه سی بیلن چیغتای قالبیگه ماس توشرکن اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی؟ 7بندلیک ترجع بندنی چقور اؤقیب چیقدیم. بو شعرنینگ هر بیر تاووشی، سؤزی، معنا-یو، یسه لیشگه اهمت بیردیم. ذره بین آستیده آلگنده ی مذکور شعردن چیغتای خان نینگ آیاق إیزینی تاپیشگه کیریشدیم. اگر ادبیباتشناسلیک، تیل شناسلیکّه عاید برچه قانون- قاعده لر بو شعر اوستیده تطبیق قیلیب، تحلیل قیلینسه کتته گینه بیر کتاب دنیاگه کیله دی. کمینه شو ترجع ببنددن بیر ببندینی آلیب قیسقچه انالیسز قیلدیم. بوندن چیقّن خلصه شعرنینگ قالگن بندلریگه هم تیگیشلی.

ساقیا بیر جام می روان قلغن،   بیزنی بی نام و بی نشان قلغن.

قالمدی صبرو حددین آشتی خمار،   باده گردان و گل فشان قیلغن.

ناز وقتی ایمس نیازم اِشیت،   بیزنی وصلینک غا کامران قیلغن.

قاریغان نرسَمیزنی تنکری چون،   بیر تبسم بیلا جوان قیلغن.

یا سوجوک سوز بیلان کونکول آلغن،   یا جفا بیرلا قصد جان قیلغن.

محو ایتیب عقل لوحی نینک نقشین،   عشق نینک غیبی نی عیان قیلغن.

دردمیز صبح و شام ایدر بو رمز (ایرور)،   سن اگر فاش اگر نهان قیلغن.

بولدی تحقیق بیزکا بو معنی،   کر اینانماسانک امتحان قیلغن.

کیم دل و دین و عقل و جان و جهان،   جسم ایرور بارجا جان ایرور جانان.

   شاعری نا معلوم بو ترجع بند حرمتلی شرعی جوزجانی نینگ فیسبوک صیحفه سیدن آلیندی.

ادبیباتشناسلیک تامانیدن آلیب کؤره یلیک

 معلوم بدیعی اثرگه بها بیریله یاتگنده یاخود، علمی تحلیل قیلینه یاتگن پئت اونینگ اساسن توزولیشی؛ شکل و مضمونیگه؛ ژانریگه؛ توریگه( ادبی تور- لیریک، ایپیک و دراماتیک)؛ وزنیگه ( عروض اؤلچاوولریگه سالینه دی)؛ بدیعی لیگیگه( لفضی، معنوی صنعتلر قؤللـله نیلگه) ؛ ادبی آقیم و یؤنه لیشلر؛ شونینگدیک، ادبی محیط و باشقه اجتماعی، سیاسی عامللر دایره سیده اؤرگه نیله دی، شو تامانلریگه اهمیت قره تیله دی. خوش، بو بند شعرنینگ وحشی مؤغول حکمرانیگه نیمه علاقه سی بار؟ بو شعرده چیغتای نینگ : اسمی کیلگنمی؟ إیشیمی، بویروغی، یاووزلیگی، خونریزلیگی، تشقی قیافه سی، دینی، اعتقادی، اجتماعی، سیاسی جهتلرینی عکس ایتتیرگنمی بوشعر؟ شونده ی بؤلگن تقدیرده هم بوتون باش بیر خلق نینگ ادبیّاتینی بیر شخص نامیگه باغلش، آلیب باری تقه شگه بیران- بیر منطقی اساس بارمی اؤزی؟   مذکور شعر تصوفی، روحده یازیلگن بؤلیب، اونده مجازطریقی إیله تنگریگه سیوگی اظهار قیلینگن. بو شعرده دنیاویلیک، حیات، طبعیت درک یؤق؛ اوندن اجتماعی معنا تاپیش جوده قیئین. شاعر ابسورت و موهوملیک سری إینتیله دی. اؤزی نینگ إیچکی کمچیلیکلرینی، کؤرگن سینیش، قاقیلیش و مجکوم، محروملیگینی ابسترک سؤزلر آرقه لی بیان قیله دی. تخمین 14-15 عصرلرده یازیلگن اوشبو شعرنینگ دیرلی بدیعی قیمتی یؤق. اؤز دوری حیاتی، اؤشه دور آدملری تورموشیدن هیچ نرسه دیئلمه یدی. بس شونده ی ایکن، نیمه گه اؤزبیک ادبیّاتینی چیغتای ادبیّاتی، دیب إیشله تیله دی؟ بو مشهور غلط و تهمت نامه دن باشقه فلسفه-یو، معنا قیدیریشگه هیچ قنده ی جاجت یؤق. تورکی خلقلر إیچیده اؤزبیکلر تمدن یره تیشنی تجربه قیله یاتگن بیر پئیتده بیزگه شو دشمنلر تامانیدن نام یوقتیریله دی و بیز اؤژبیکلر ایسه باشقه لرگه ایرگه شیب، کورکورانه إیشله بیرگنمیز.

تیلشنالیک تاماندن شعرگه قیسیقچه نظر ساله یلیک

 لیک سیک( لغوی) جهتدن بو شعر اساسن بیر نیچه اؤزبیکچه، فارسچه و عربچه سؤزلردن توزیلگن بؤلیب، اونده اؤزیکچه سؤزلر مقداری آلینمه سؤزلرگه قره گنده آزراق. فونیتیک مذکور تاماندن تخمین 15-عصرده یازیلگن. شعرنینگ لهجه سی قارلوق و قیپچاق، قسمن اؤغوز شیوه لری اره لشمه سیدن ترکیب تاپگندیر. اسلوب تامانلمه بدیعی بویاققه ایگه شعر. صرف و نحو جهتیدن آلیب انالیز قیلگنده، اوشبو مصرعلر، اؤزک، نیگیز اساسیده بیریکیب، قؤشیمچه لری معین معنا حاصل قیلماقده و هاکذالر. کؤره یپسیزمی؟ خوش، بو شعر نینگ و شونگه اؤخشه هر قنده ی متن نینگ چیغتای گه نیمه علاقه سی بار؟ حتّا، بیردانه مؤغولچه سؤز قؤللنیلمه گن ترجیع بندده. تیل و ادبیّات نقطۀ نظرده هر قنده ئیگه تحلیل قیلمه نگ چیغتایگه علاقه دار هیچ بیر نرسه نی تاپه آلمی سیز. خوش، نیمه گه تیلیمیز « چیغتای تیلی» دئیلسین!

 

 

 

2 

     عشقیم( اؤزبیک تیلی)ده خطار بار، خطایمده عشق!

                         یاکه، تنقیدی مقاله گه جواب              

نوایی عشقین، ای زاهد، سینینگ پندینگ عیان قیلدی،  بلی، عیـب اؤلـــمه غونچــه آشکار، اؤلمس هُـــنر پـَیدا.  اوشبو شعرده علیشیر نوایی نینگ زاهدلر بیلن قیلگن دعواسی بیزگه تیگیشلی ایمس. بو بیت نینگ بیزگه قره شلی إیکّته نقطه سی بار. بیری حرمتلی مسلکداش دوستیم تیلشناس عالم نورالله آلتای نینگ بیزگه بیرگن پند و اؤگیتی بؤلسه، إیکّینچیسی کمینه اؤز خطالریمنی توزه تیب، جفاکش خلقیمیز و تیلیمیزگه بی عیب راق خذمت کؤرسه تیشگه عزمیمیزنی جزم قیللماقدیر. بوندن هیچ قنده ی کنایه، کیسه تیق، پیچینگ معنالرینی قیدیریشگه حاجت یؤق. چونکه، بونده ی نیت بیزده اصلا بؤلمه گن. شونیسی عیانکه جناب آلتای زاهد ایمس،- مین ایسیه نوایی. مذکور شعرنی جناب ن. آلتای تؤغری قبول  قیلگیلر، دیگن امیدیم بار. کیچیک توشونتیریش

« حاضرگی اؤزبیک تیلی» کتابینی تیارله یاتگنده، بیر تیخنیک معمّا چیقبدی. او هم بؤلسه، بیر فـَیل نینگ جوده کؤپ تکرارله نیب کیتگه نی ایدی. اولر آره سیدن توزه تیلگن و تؤغریلنگن نسخه سی اؤرنیده خطا فـَیل یوباریش آرتیدن مذکور کمچیلیکلرگه یؤل قؤئیلگن. ائنیقسه آت سؤز تورکمیگه عاید قؤشیمچه لر روی خطی توزیله یاتگنده، اولرنی اؤز جایلرگه قؤئلمی قالیب کیتیگنی عاقبتیدن نقصان پیدا بؤلگن. شو خطالرنی بر طرف قیلینگیم انیق ایسیمده. نیمه بؤلگنده هم تنقیدی مقاله ده کؤرسه تیلگن اؤرینلرنی(ائریم حالت و مثاللردن تشقری) تن آله من و تؤغری تنقید قیلینگن دیب حسابله یمن. راستینی ائتسم، کتابده کیتگن خطالر اوچون کتته عیب قیلگن کبی إیچیمده خجالت حسینی تویه من. بیراق، قوانرلی جاییی شونده که، علم و فکرده گی لذت تنینگده گی بار آغریقنی یویب کیترکن. علم و  تفکبرنینگ خاصیتی شونده بؤلسه کیره ک. شو بیلن بیرگه عزیز اؤقووچیلردن روی بیرگن کمچیلیکلر یوزه سدن کیچیریم سؤره یمن. ضرورت توغیلسه، بولرنی تؤغریلش و اصلینی تیکلش ممکن بؤلگن إیشلردن دیب بیله من. ذاتن، بو خطا و کمچیلیکلر سینتکس( نحو) و تیلشناسلیک نینگ باشقه نظری مساله لریگه قره گنده جوده عادی و ابتدایی مساله لردیر... هلی آلدینده فایده لی إیشلر قیلیش نیتیمیز جوده کؤپ. بل که، باشقه ایزگو إیشلریمیزنی عملگه آشیریب، کتاب قصورینی برطرف و جبیره قیلسک عجبمس. نوایی ائتگه نیدیک: امیدیمدین مینی خورسند ایتگیل+امیـدیم شـولـکه، امیـدینگـه ایتگیل.

و امّا، تنقید دیب تاپیلگن ائریم حالت و مثاللرگه ایضاح بیرسم. اونداشلرنی تیلشناسلر تصنیف قیله یاتگن تورلیچه یاندشگنلر. بیعضیلر اونداش فونیمه لرینی 2گه بؤلگن بؤلسه، ائریملری 4 گه و ینه قیسیلریدیر 3گه بؤلگن؛ نهایت اونداشلرنی 5گه بؤلیب کؤرسه تیش هم یؤق ایمس. ذاتن بولر تیلشناسلیکده ثابت نرسه لر ایمس. ایکسپیرمینت فونتیکه و احتمال بوندن کیئینگی تدقیقاتلر باشقچه راق تصنیف قیلیش احتمالدن اوزاق ایمس. درواقع، مین اؤزبیک تیلیده گی اونداشلرنی 5 گه بؤلیب کؤرستگنمن:

۱. حاصل بۉلیش اۉرنیگه کۉره؛

 ۲. حاصل بۉلیش اصولیگه کۉره؛

 ۳. آواز و شاوقین نینگ اشتراکیگه کۉره‌؛

 ۴. آواز ( مقداری)نینگ اشتراکیگه کۉره؛

 ۵. اونداشلر ترکیبیگه کۉره.

ائریم ادبیباتلرده شونده ی تصنیف قیلینگنی بار نرسه. بو تصنیف نینگ اوچته سیگه اعتراض کؤرمه دیم. آخرگی إیکیته سیگه توشونتیریش قیله من.

  ۴. آواز ( مقداری)نینگ اشتراکیگه کۉره  آواز نینگ اشتراکیگه کۉره اونداشلرنی تصنیف قیلیش مینینگ إیشیم بؤلمی، ینگیلیک هم ایمس. متنده « مقداری» دیگن سؤز توشیب قالگنی اوچون شونده ی توشونماوچیلیک پیدا بؤلگن. « اؤزبیک تیلی » قاموسیده( 216-بیت) اونداش تاووشلرنی آواز مقداری نینگ اشتراکیگه بؤله یاتگنده، بونده ی دیب تعریف بیره دی:« اونداش تاووش نینگ بعضیده آواز کؤپ بؤلسه، بعضی اونداشده شاوقین کؤپ بؤله دی. انه شو خصوصیتیگه کؤره اونداش (فونیمه لر آواز مقداری نینگ اشتراکیگه) 2گه بؤلینه دی:1سنار.2. و شاوقینلی...». کمینه نینگ هم مقصدی عین شو بؤلگن. توشونتیریلب بیریلمه گنی بیزنینگ کمچیلیک- تن آله من. ۵. اونداشلر ترکیبیگه کۉره

 اونداشلرنی سستاوی( ترکیبیگه کؤره) بؤلیش حاللری ائریم ادبیّاتلرده اوچره یدی: اونداشلر ترکیبیگه کؤره 2گه بؤلینه دی: 1. صاف اونداشلر( ج،چ)دن تشقری 2. قارشیق اونداشلر(ج، چ). « حاضرگی اؤزبیک تیلی»،( 1957-أیلی. 198-بیت). اونداشلر جدولیگه قره لسین...

إیکّینچی حالت 

مین کتابگه « و» اونداش فونیمه سینی لب- تیش توریگه کیرتگندیم. بو اونداش دیرلی برچه ادبیّاتلرده لب-تیش تورکومیگه کیریتیلگن. فقط گینه اؤزبیکچه سؤزلرنی ائته یاتگنده  لب-لب شکلیده، چیت تیللر( خارجی)دن کیرگن سؤزلرده ایسه، لب-تیش بؤلیب کیله دی بو اونداش. ائریم اؤزبیک تیلیده گی تقلید سؤزلرده هم « و» اونداشی لب-تیش شکلیده چاصل بؤله دی: مثلن، ویزیلله ماقاق کبی. ائریم اؤزبیک شیوه لریده( اندخوی) « و» اونداشی لب- تیش( xavar) شکلیده ائتیله دی. « و» اونداشی لب-لب طرزیده هم افاده له نیشینی ایسده توتیش لازم. منه بو ادبیباتلرگه قره لسین -خ. محی الدینوه، د. خدایبردیوه. ای عمراف، 2004. تاشکنت، 17-بیت « حاضرگی اؤز بیک ادبی تیلی»؛ - عظیم حاجی یف.« تیلشناسلیک تیرمینلری نینگ ایضاحلی لغتی»، (55-بیت)؛ - م. اسقروه. خ . عبدالرحمان اف.« اؤزبیک تیلی گرمه تیکه سینینگ پرکتیکومی»، 8-بیت - الف. نورمان اف، الف صابراف. ن. قاسیموه. « حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی». 2013. 51-بیت. - « اؤزبیک تیلیدن معروضه لر تؤپلمی»، 23-بیت. و ینه اؤنلب منبعلرده « و» اونداشی لب-تیش کؤرینیشده تلفظ قیلینه دی. فکریمیزچه تنقیدچی نینگ کؤرستگن 2 موردیده جدّی خطا یؤق، دیب ائتیشگه تؤله اساس بار. دوامینی اؤقیب بارینگ.

 

 

 

 

بیر تنقیدی مقاله گه جواب

   تن آلیب ائیش کیره ککه، بیز جنوبی تؤرکستانلیک اؤزبیکلر اؤرته سیده زمانوی یازووچیلیک إیشلری بیلن شغلله نیشده، تدقیقات و علم قیلیشده و کتاب چاپ ایتش بابیده بورون هیچ قنده ی تجربه بؤلمه گن. بنابرین خطا قیلیش طبعی حال. بیزنینگچه، کتاب یازیب خطا قیلیش کیچیریب بؤلمس گناه ایمس. همّه خطا قیلیشی ممکن. بوتون بارلیق نینگ اساسی نا تؤغری قوریلگن،- دیدی نظری فزیکه بؤئیجه دکتور علی نیری. باردی کیچیریلمسه نیمه بؤله دی؟ هیچ نرسه بؤلمه یدی؛ حیات اؤز اؤزنیده دوام ایته بیره دی، حاضرگیلر اؤزیدن کیئنگیلرگه جای بؤشه تیب بیره دی. کتابده خطا بؤلسه یا استفاده دن تشقریده قالیب کیته دی یاکه، تنقید اوچون منبع بؤلیب قاله بیره دی. مونداقراغی اؤرنیده یخشیلری یازیله دی. کمچیلیکلر بر طرف ایتیله دی؛ مثاللرگه قئه تیلیب، اولرنینگ سؤز یسه لیشیده گی مقامی انییقله نه دی. اینگ سؤگّی علمی منبعلرگه اساسله نیب برچه گه منظور بؤلرلی درسلیک و جودگه کیله ئی. خطانینگ بیر یخشی تامانی بارکه، اؤزگه لر اونی تکرارله مه یدی. باشقه فنلرده بؤلگه نی کبی تیلشناسلیکده هم یگانه حکمران قاعده یؤق. تیل مبحثلریگه تورلیچه یانده لشیله دی. 100%قطعی ترتیب اساسیده هیچ نرسه یازیلمه یدی. بیز شو ساحه نی اؤقیب بیتیرگندن بویان ثابت نرسه لردن تشقری، بو ساحه ده ینگی- ینگی تلقین، میتود، ینگی فکرلش و جوده کؤپ ینگیلیکلر وجودگه کیلدی؛ اؤزگریش و ینگیله نیش همان دوام ایتماقده...

وشولردن سؤنگ

کمینه بوندن 8 أیل آلدین تیلداشلریمیزگه معلومات ترقه تیش معناسیده « حاضرگی اؤزبیک تیلی» نامی آستیده بیر کتاب یازدیم. بو قؤللنمه بیرار اکادیمک تشکیلات تامانیدن تصدیقلنگن درسلیک ایمس. شونچه که، بیر معلومات نامه. شو پئیتگچه بؤش قالیب کیله یاتگن اؤریننی بیلگه نیمچه بیر نرسه لر یازیب قاغذگه توشوریب تؤلدیریش ایدی. ینگیلیک هم ایمسدی ذاتن. اؤزبیک تیلی بؤئیچه اؤزبیکستانده احتمال 100دن آشیق درسلیک و قؤللنمه لر وجودگه کیلگن. بیزده تیلشناسلیکنی شکللنتیریش و وجودگه کیلتیریب رواجلنتیریش اوچون منبعلر تیقیلیب یایبتدی. اؤشنده قؤلده مؤل- کؤل ادبیّاتلر بؤلمه گنی اوچون کؤپراق ذهن و خاطره گه سویه نیلدی. سهل کم 30 أیللیک تنفسدن سؤنگ ایسگه کیلگنلر یازیلدی. کتاب کمچیلیکلردن خالی ایمس، دیب ائتگندیم. مذکور بیرینچی إیشگه، تیلشناس عالم جناب نورالله آلتای تنقیدی مقاله یازیب کمینه نی خشنود ایتدی. تنقیدی مقاله احتراصلردن خالی، علمی شکلده یازیلگه نی اوچون ینه بیر بار تبریکله یمن. اگرچه کؤپراق وقتیم اساسن ایجاد بیلن کیچه دی. اگر تیلشناسلیک بیلن شغلله نیشگه وقت تاپه آلسم، بو مینینگ کیئینگی إیشلریمگه کتته یاردم بیره دی، دیب اؤیله یمن. گپ شونده که، مسلکداش دوستیم بیلدیرگن تنقیدی فکرلرنینگ همّه سی هم اؤزینی آقله مه یدی. تؤغری، شکل یساووچی و سؤز اؤزگرتوچی قؤشیمچه لرنینگ ماهیتیگه دقتسیزلیک آرتیدن ائریم مثاللر خطاگه دوچ کیلگن. بولرنینگ کؤپراغی قؤشیمچه لر بیلن باغلیق ایکن. نیمه سببدن اشتباه بؤلگه نینی توشونمه دیم. نخواتکی، دیب مین هم حیرتده قالدیم اولرنی اؤقیب. و ینه شو مثالر باشقه موضوعلرگه هم کؤچیب اؤتگن. مین هلی کتابنی اؤقیب چیقمه گنیم باعث جناب آلتای کؤرستگن خطالرنی شرطلی روشده تن آله من و خطا بؤلمه گن اؤرینلرنی توشنتیریشگه حرکت قیله من. کتابده اوچره یاتگن خطالرگه بهانه سؤقیش( اؤیلب تاپیش) ممکن. کم دقتلیک و میخانیک طرزده کمچیلیکلر صادر بؤلیشی هم بار گپ. نوبتده گی مقاله ده نا اؤرین تنقید بؤلگن نقطه لرگه آیدینلیک کیریته من.

 

 

 

 

 

 

ینه عرب یاوویگه دایرفکرلر

حرمتلی اؤقووچی آلدین هم بو موضعگه بیر نیچه بار تؤختلگن ایدیک. تا بو تؤسیق اینگیلمه گونچه، کوره شگه دوام بیرماق لازم. خلص، بو معمّا و جریانگه باشقه ملتداشلریمیز، تیلداشلریمیزنی هم جلب قیلیش یمیز دور طلبی. عرب یازووی تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلیگه( حتّا عرب تیلیگه) سیره ماس کیلمه یاتگ بیر قالاق الفبادیر. مذکور یازوو تیل تقاضاسیگه اساسن وجودگه کیلمه گن. 1400أیلدن بیری عرب یازووینی اصلاح قیلیشگه عاید حرکتلر کوتیلگن بی ثمره بیرمه یاتیر. و بیزنینگچه بوندن کیئین هم شونده ی بؤلیب قاله بیره دی. بو اؤته بی خاصیت، ناباب یازووی نه فقط تیلیمیزگه تؤغری کیلمه یدی، بل که، تورگن-بیتگه نی ضرر و آفتدن باشقه نرسه ایمس. فکریمیزنی اساسلش اوچون قویده گی مثاللرگه دقتینگیزنی تارتماقچیمن. مثلن، عرب یازوویده اؤزبیکچه اونلی تاووشلر تؤله روشده عکس ایتتیریلمه یدی. اونداو و تقلید سؤزلر، حس-هیجان بیلن ائتله یاتگن فکر-ملاحضه لر اؤز افاده سینی تاپه آلمه یدی. تیلشناسلیک نینگ اینگ مهمی ترماغلریدن سنه لمیش فونیتیکه و فونالوژی ساحه سیده، عرب یازووی مطلقا یراقسیزدیر. تاووشلرنینگ ورینتداشلیگی، ترانکریپسیه عرب یازووی بیلن هیچ قنده ی مناسبتگه کیریشه آلمه یدی. اتاقلی آتلرنی باش حرفده اجره تیب یازیش ممکن ایمس. سؤزلرنی اؤزه ک، نیگیز و قؤشیمچه لرگه اجره تیب کؤرسه تیش نینگ علاجی یؤق. اؤزبکچه و عموم تورکی سؤزلرنینگ ایتیمالوگییه سی عکس ایتتیریب بؤلمه یدی. دیمک، بیز هیچ قچان مورفیم لغت توزه آلمه میز. تیل قاعده لرینی عرب یازوویگه تطبیق قیلیش اصلا، عملگه آشیریب بؤلمه یاتگن بیر إیشدیر. انتیرناسیونال سؤزلرنی نینگ تلفظینی هم تؤغری افاده لب بؤلمه یدی. عرب یازووی سواد چیقریش جریانینی سکین لشتیره دی؛ ایجاد جریانیگه جدّی سلبی تاثر اؤتکزمی قؤئیمه یدی. نظمده هم نثرده هم ایجادکار شخص ایچکی کیچینمه لرنی؛ پرسناژلرنینگ دیالوگلرینی قیامیگه یتکزیب بیره آلمه یدی. بدیعی اثرده گی بؤیاقلر یوقاری درجه ده بیان ایتیلمه یدی. یازه یاتگن نرسه لریمیز مینگ عیب بیلن اؤزیمیزدن باشقه هیچ کیمگه اسقاتمه یدی. کیچیک بیر محلی دایره ده اؤز تیوره گیمیزده اؤره له شیب قاله میز. کینگ دنیاگه چیقیشگه جدّی تؤسقینلیک توغدیره دی؛ باشقه ترقی تاپگن خلقلر بیلن قولاچ یازیب علاقه گه کیره آلمه یمیز. علم-فن ساحه سیده پیدا بؤله یاتگن ینگیلیکلردن بی بهره قاله بیره میز. اینگ مهمی، تیکنالوژی ساحه سیده دیپسینیب توره بیره میز. نتیجه ده فکریمیز تومنله شیب، تیلیمیز انزواگه تارنیله دی. دنیاده بیرار تیل یؤق که، عرب یازووینی قؤلـله سین-او، کاسه سی نینگ ته گی آقرگن بؤلسین. بو یازوو تیل ایلکه سیگه یوکلنگن آرتیقچه یوکدیر. بختسیزلیکدن باشقه نرسه ایمس. بوندن تشقری بیلگه نینگیزدیک، کونده لیک حیاتده هم بو یازووی تاباره سیقوو آستیگه آلینیب، عملیاتدن تشقریده قالیب کیله یاتگه نیگه شاهد بؤلیب توریبمیز. مثال اوچون، انیق/ طبعی فنلر اؤقیتیله یاتگنده، عرب یازووی هیچ قنده یگه قتنشمه یدی. کیماوی عنصر و فورموللر لاتین یازوویده عکس ایتتیریله دی. ریاضی، فزیک، بیالوژی، کیما و باشقه انیق فنلر اتمه لری همده اولرنینگ فورموللری عرب یازووی سیز اؤقیتیله دی و عملیاتده قؤلـله نیله دی. ائنیقسه، طبابت ساحه سیده عرب یازوویدن استفاده قیلینمه یدی. داکتر نسخه سی، دارولرنینگ نامی بَریسی لاتین یازوویده یاکه، باشقه رواجلنگن یازوولریده بیتیله دی. اؤز تقدیریمیز عاید قئناق بیر مثالنی آلیب کؤره یلیک. عرب یازووی کونده لیک حیاتیمیزده، ائنیقسه تیلیمیزنینگ کینگ عامه لشمی، رواجلنمی، کیله یاتگنیگه باش سبب بؤلیب توریبتدی. سهل کم 50 أیلدن بیری افغانستانده اؤزبیک تیلیده یخشی- یامان یازیلیب، گپیریلیب کیلینماقده. نتیجه ایسه، کؤنگولده گیدیک ایمس. حاضرگی اؤزبیک تیلیده افاده لی قیلب تؤغری یازه یاتگنلر سانی بیش بیرماغیمیزدن آشمه یدی. شو کیته بیریشده ینه 50 أیلدن کیئین هم بیزده جدّی اؤزگریش یوز بیرمه سه کیره ک. بیزنینگچه شوکیتیشده وضعیت شونده یلیگیچه قاله بیریشی ممکن. چونکه، عرب یازووینی هیچ قنده یگه بیر ایپه قه یگن کیتیریب بؤلمه یدی. او بیران قاعد-قانوننی تن آله دیگن یازوو ایمس. اگر یازوویمیز شو دایمی عرب الفباسی بؤله دیگن بؤلسه، شوریمیز قوریدی دیه بیرینگ. بیز افغانستان اؤزبیکلری هیچ قچان علم-فن بیلن بیرگه همنفس بؤلیب رواجله نه آلمی میز. سوادلی، معلوماتلی انسانلر بؤلیب بؤی کؤرسه ته آلمیمیز. خوش، نیمه قیلماق کیره ک؟ بیزنینگچه، قنده ی بؤلمه سین بوگوندن آق، عرب یازوودن واز کیچیشگه چاغلنماغیمیز لازم. معموری یاخود، باشقه صنعی تؤسیقلر پیدا بؤله دیگن تقدیرده، لاتین یازووینی شخصی و خصوصی روشده اؤرگه نیش و اوندن کینگ فایده له نیشنی یؤلگه قؤئیماق کیره ک.

 

 

 

 

آدم چرچه مسه هم قلم چرچه یدی

  حرمتلی اؤقووچیلر 

    کیئیگی پئتلرده فیسبوک آرقه اؤزبیک تیلشناس لیگیگه عاید ائریم مساله لر، خصوصن، قؤشیمچه باره سیده بیر-إیکّیته مقاله و کامینلر یازگه نیمیزدن خبرینگیز بار. اؤشه بیتیکلرده کمینه قؤشیمچه لر هیچ بیر تیلده، ائنیقسه اگلیوتیناتیف تیللرده فرهنگ/ سؤزلریکلیلرگه کیریتیلمه یدی، دیگن بار علمی فکرنی ائتگنمن. جناب حلیم یارقین مطلقا غیری علمی، غیر مسلکی، نا استاندر و تورگن بیتگه نی خطا نرسه لرنی یازه یاتیب، هنوزگچه « مینیکی تؤغری»-دیب تؤریب آلماقده. مین کؤپ باره تیلشناسلیک علمی، کؤچه ده یوریب اؤرگه نیلمه یدی، بل که، باشقه ساحه لرگه اؤخشب تعلیم و تحصیل، اؤقیش و اؤقیتیش آرقه لی اؤزلشتیریله دی، دیگنمن. چونکه، معین بیر ساحه نینگ اؤز علمی اتمه لری، انیق تعریف، کته گوریه لری، تدریجی تاریخی، نظریه سی، مکتب و یؤنه لیشلری، قاله بیرسه، درسلیک، قؤلنمه لری بؤله دی. بو نرسه لرنی توشونمه گن آدم شو ساحه ده یازماقچی بؤلسه، معلومکه، خطالرگه یؤل قؤیگن بؤله دی. شولرگه قره می، دوستیمیز جناب ح. یارقین زور بیریب، بیر نرسه لرنی یازیب-چیزیب، قارلشدن تؤخته ی آلمه یتدیلر. بونقه یازولرگه جواب قیلیش وقتینی آله یاتگه نینی بیله توریب، ینه بیر بار بیزگه قرشی یازیلگن هوایی، ذهنی، بیکارچی ادّعالرگه قیسقچه جواب قیلیشگه قرار قیلدیم. شونده ی قیلمه سم هم بؤلردی. بیراق، شونیسی بارکه، بونداق غلط، خطا-یو، ینگیلیشلرگه جواب قیلینمه سه، یاشلریمیز گمراه بؤلیشی؛ تیلیمیزگه هم کتته زیان-ضرری تیگیشی تورگن گپ.

بیر اؤقّه إیکّی نشان

  افتیدن، جناب حلیم یارقین ینگی مقاله سیده إیکّی مقصدنی کؤزلبتدیلر. بیری کمینه نی "مات" قیلیش بؤلسه، إیکّینچی سی ایسه « تیلشناس و فرهنگ نویس» عالم ایکه نینی کؤز- کؤز قیلیش؛ قاله بیرسه اؤز حرمتلی مخلصلرینینگ کؤنگلینی شادیانه گه تؤلدیریش. سهل شاشیبتدیلر، بیرار تیلچینی تاپیب، مصلحت آلیب شونده ی قیلگنلریده بل که، کوتیلمه گن غلبه گه ایریشگن بؤلور ایدیلر. میلی، غایبانه بؤلسه هم هاووچ قاقیب، قوللوق قیلیش کیره ک بونده یلرگه، اؤزی اؤقیمه گن ساحه نینگ بیلمدانلرگه! مقاله چؤزیلیب کیتمسین، اؤقووچیلر زیریکمه سین اوچون، او کیشی کیلتیرگن لغتلرده گی مثاللر اوستیده بیرمه -بیر تؤخته لیب، تحلیلیگه کیریشه میز. اولا محمودکاشغری نینگ« دیوان اللغات الترک»(« تورکی سؤزلر تؤپلمی»)یدن باشله سک. کیئین، فارس، عرب، روس، انگلیس فرهنگلر( حاضرگیلری)ی و نهایت « سنگلاخ»دن سؤز آچماقچیمیز.

« دیوان اللغات الترک» حقیده بیر آغیز سؤز

محمود کاشغری مشهور عرب لغتشناسی خلیل ابن احمدنینگ « کتاب العین» اثریگه اساسله نیب، اؤزی نینگ «دیوان اللغات الترک» سؤزلیگینی توزگن. عرب اؤرته عصر تیلشناسلیگی ترتیبیده یره تیلگن (" تورکی سؤزلر دیوانی") إیکّی قسمدن عبارت بؤلیب، کیریش و لغت/ سؤزلرنی اؤز إیچیگه آله دی. بو کتابده کاشغری (7500 تورکی لیکسیمه، ائریم منببعلرده 9000ته)تورکی سؤزلرنی عرب تیلیده ایضاحله گن. بوندن تشقری بو اثر مهم بیر ادبی منبع بؤلیب هم خذمت قیله دی. اونده 300گه یقین مقال و متلر، 700 سطردن آشیق شعری پرچه لر، 7ته ایپیک داستان موجود. « دبوانده» سؤزلردن تشقری علم-فن نینگ جوده کؤپ ساحه لرگه عاید معلوماتلر قید ایتیلگن. خلص، تورکی شناسلیک بؤئیچه اینگ بی بها بو لغت، اؤز دوری نینگ عنعنه وی تیلشناسلیگی پرنسیپلریگه قطعی رعایه قیلگن. بوگونگی تیلشناسلیکّه دایر جوده کؤپ علمی خلاصه بیره یله دی لغتده. امّا، کاشغری معلوماتلری بوگونگی علمی تیلشناسلیک نینگ عینن اؤزی دیگنی ایمس. مولف فکرلری 20-21عصر مدرن تیلشناسلی گیگه تؤغری کیلمه یدی. بونی کاشغری نینگ کمچیلیگی دیب توشنمسلیک لازم. بوتون بشریت علم-فنی تقدیری شو ذیل کیچگن. مثلن، م.کاشغری سؤزلرنی اوچ(آت، فعل، حرف) تورکومگه بؤلیب کؤرسته دی. حال بوکه، بوگونگی علمی تیلشناسلیکده تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلیده 12ته سؤز تورکومی(6ته سی مستقل، 6ته سی یاردمچی)  موجود. بوندن تشقری کاشغری تورکی تیللر تصنیفی مسله سیده، بو تیللرنینگ اورال-آلتای تیل عایله سی علاقه سی حقیده هیچ قنده ی معلومات بیرمه گن. سببی کاشغری بونرسه لرنی او دورده یخشی توشینیب یتمه گن. تورکی تیللرده گی اونلیلر سانی؛ فعللر کته گریه لری، آتلر خصوصیتی، صفتلرده گی درجه و هاکذالر باره سیده گپیریلمه یدی « دیوان»ده. کاشغری لغتشناسلیکّه علاقه سی بؤلمه گن کؤپ نرسه لر خصوصیده هم گپیرگن. لغت بابیده هم فکرلریده ینگلیش ( اؤز دوری اوچون تؤغری)موجود. مثلن، لغتلرگه اتاقلی آتلر کیریتیلمه یدی... بوگونگی کون تقاضاسی بیلن بولرنی کاشغریدن طلب قیلیب بؤلمه یدی. لغتشناسلیک مسله سیده وضعیت شونده ی بؤلگن. یاخود، علیشیر نوایی بابامیز( باشقه لرهم) تورکی تیللرنی خام-سام تیللری تورکومیگه آلیب باریب باغله یدی و تورکی خلقلرنی حضرت نوح اولادن ترقلگن، دیه غیر علمی خلاصه چیقرگن. حال بوکه، بوگونگی تیلشناسلیک بؤئیچه بونده ی قره ش مطلقا نا تؤغری. دیمک، کاشغری اونده ی دیگن، کاشغری بونده ی دیگن قیلیب، بوگونگی کینگ علم-فن ساحه لرینی 1000 أیل آرقه ده گی اؤلچاولرگه سالیب بؤلمه یدی. بولرنی هر دایم خوب إیستده توتیش کیره ک.

قؤشیمچه لر نیمه گه سؤزلیکلرگه کیریتیلمه یدی؟

سببی جوده عادّی. جونکه، سؤزلرنی اؤزیده جمعله گن تؤپلمگه لغت نامه/سؤزلیک دیئیلگن، عکسینچه "قؤشیمچه نامه"/ "قؤشیمچه لیک" دیئلمه گن. اصلیده لغتلرگه مستقل معناگه ایگه بؤلگن سؤزلر کیریتیله دی. قؤشیمچه لر بیر اؤزی هیچ قنده ی معنا انگله تمه گنی اوچون سؤزلیکلرگه کیریتیلمه یدی- تمام. حرفلر، تاووشلر، فنیمه، مورفیمه و باشقه لر لغتلرگه کیرمه یدی. اولر علحیده تیلشناسلیک ساحه لریده اؤرگه نیله دی. فارسلر بو قاعده دن چیققن بؤلسه، بو اولرنینگ خطاسی. مثلن، تاش پولت بازاردن مونچه« لیک»، مونچه « قه»، فلانچه « ته»،« مه»،« سه» آلیب کیلدی، دئیلسه، نیمه توشونیله دی؟ یاکه شو قؤشیمچه لر بیران-بیر کانتیکستده علیحده قؤللـه نیلمه یدی-کو! اولر ذاتن، معلوم سؤز بیلن بیرگه إیشله تیله دی. قؤشیمچه لر اوچون ائریم تیللرده علحیده فرهنگلربار. اؤزبیک تیلیده هم قؤشیمچه لر نینگ علیحده لیستی تیارلنگن. شونینگ اوچون کیئینگی 70-80 أیل إیچیده توزیلگن بیر نیچه اؤنلب هر تور لغتلرده بیران -بیر قؤشیمچه نی اوچره تمه یمیز.

نیمه گه محمود کاشغری ائریم قؤشیمچه لرنی « دیوان»گه کیریتگن؟

  محمود کاشغری لغتنی توزه یاتگنده شو مقصدنی آلدیگه قؤیگن. یعنی، سؤزلرنی : آت، فعل و حرفلرگه تورکومیگه اجره تگن. بوندن تشقری کتاب فقط لغتلردن عبارت ایمس. اونده لیکسیکوگرافیه قاعده لریگه خلاف روشده، گرمه تیکه و گرمه تیک فورمه لر( قؤشیمچه لر)حقیده هم یؤل- یؤله کی معلوماتلرنی قید ایته دی. بودیگنی محمود کاشغری برچه قؤشیمچه لرنی اؤز سؤزلیگیگه آلیب کیرگن، دیگن خلاصه چیقمسلیگی لازم. کاشغری دوریده هم حاضرگیدیک تورکی تیللرده گی قؤشیمچه لر فقط بیش-اؤنته بؤلمه گن. تاشکینتده اؤزبیک تیلشناسلری تامانیدن « دیوان الغات الترک» بؤئیچه تیارلنگن اندیکسده، محمود کاشغری 914ته قؤشیمچه نی قؤلّه گنی کؤرسه تیله دی. بو گرمه تیک فورمه لر سؤزلر، بیریکمه لر، عباره لر، جمله لر مثالیده إیشله تگنی« گرمه تیک کؤرستگیچ»نامی آستیده علاوه قیلینه دی. خوش، کاشغری نیمه گه 1000گه یقین قؤشیمچه نی دیوانگه آلیب کیرمه گن؟ یاکه اؤشه زمانده تورکی تیللرده شونچه قؤشیمچه بارلیگینی بیلمس می ایدی؟ یؤق، یخشی بیلگن. اولر مستقل معنا انلتمه گنی اوچون« دیوان»گه کیریتمه گن. جناب حلیم یارقین اته گی 6ته گینه قؤشیمچه نی تاپیب، مثال قیلیب کؤرسه ته دی. نیمه گه کاشغری بابامیز بونده ی قیلدی؟ دیگن سوال توغیلیشی طبیعی. بونینگ علمی ایضاحی بار. 8بابدن عبارت « دیوان»ده سؤزلر حرفلر ترتیبیده ایمس، بل که، سؤزلرده حرفلرنینگ قنده ی جایلشگه نی و سؤزلرده « و، الف، ی» حرفلری نینگ قتنشه گنی و ائریم تاووشلرنینگ حالت و توریگه قره ب، لغت توزگن. شو لغتلر سیرسیده سؤزلرنینگ معناسینی ایضاحلش و ترتیبگه کؤره، سناقلی قؤشیمچه لرنی کیریتگن. بو هم بوگونگی مقیاس بیلن ائته دیگن بؤلسک تؤغری ایمس. بو دیگنی، ایندیلیکده، بوتون تورکی خلقلر اؤز لغتینی کاشغری اندازه سیگه موافق توزیشی کیره ک دیگنی ایمس البتته. ایندی اؤشه سناقلی قؤشیمچه لرگه کیلسک. در واقع "سیغ"،"مو"،" مه"،"قه"،" سه"،" چیل" کبی قؤشیمچه لر دیوانده اوچره یدی. بولردن -چیل قؤشیمچه سی سؤزلر ترتیبیده ایمس بل که، «یغمورچیل» سؤزیگه ایضاح بیره یاتگنده شو قؤشیمچه نینگ علیحده گرمه تیک توصیفینی بیره دی. بونگه اؤخشش 1000 یقین قؤشیمچه لر اکادیمیک غنی عبدالرحمان اف، ص. مطلب افلر تیارلنگن « دیوان الغات الترک»نینگ اندیکسی گه کیریتیلمه گن. بل که، اندیکس نینگ آخریده مذکور قؤشیمچه لر، سؤزلرده اوچره یاتگن افیکس و سوفیکسلر فهرستی علیحده کیریتلگن. بیراق، « چیل» قؤشیمچه سی « فرهنگ زبان ازبکی»گه غیر علمی روشده، معناسیز قؤشیمچه نی، اؤزلریچه نا تؤغری معنالب، قید ایتیلگنلر. «-چیل» قؤشیمچه سی « ازبکی به فارسی»ده نا تؤغری ایضاحلنگن. اقتباس: چیل: (ح) نشانه‌ی تأکید و مبالغه: ~ پرچین =] چیل پرچین] (کاملاً ریز-ریز؛ کاملاً با خاک برابر)(؟).

  بیرینچیدن«-چیل» حرف ایمس، بل که قؤشیمچه دیر. إیکّینچیدن، بو قؤشیمچه نینگ"تاکید" و "مبالغه" لیک بیلگیلری هم یؤق. اوچینچیدن، معنا تامانلمه نرسه نینگ توپراق و کوکون بؤلیب کیتیشینی هم انگلتمه یدی. "- چیل" قؤشیمچه سینی آلگن سؤزنینگ منبعی، آدرسی قنی؟ قیسی یازووچی نینگ اثریده کیلگن؟ و سیزلر کؤرستگن معنانی افاده له گن؟ خطانینگ بوندن هم قؤپال راغی «-چیل» سؤز یساووچی قؤشیمچه سینی ( بیز اوچون) آرتیرمه حرف(؟)( اؤشه کتابده) -دیه ایضاحله گنلر. اؤزبیک تیلیده « آرتیرمه حرف»-دیگن توشونچه یؤق برکه تاپگورلر. بل که فعللرده آرتیرمه نسبت، دیگن تیرمین موجود. مثلن، اؤقیماق> اؤقتتیرماق، سؤزله ماق> سؤزلتماق و باشقه لر. فارس تیلیده "حرف اضافی" دیگن توشونچه مطلقا باشقه معناگه ایگه. حرف اضافی: یکی از پاره‌های سخن است که برای بیان رابطه‌ای یا برای ساختِ ساختارهای دستوری به‌کار می‌رود به، از، در، برای، با...( ویکیپیدیا). خلص قیلیب ائتگنده، فارسلرنینگ آلدیده یوزیمیز قیزیل ایمس. تیلیمیز راسه مسخره بؤلگن. ینه بیر خطا شوکه، «- چیل» قؤشیمچه سی نینگ « چهل پرچین» سؤزیگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق. چونکه، اؤزبیکچه قؤشیمچه لر سؤز آلدیدن کیلمه یدی. انیقراق ائتسک، اؤزبیک تیلیده آلد قؤشیمچه موجود ایمس. بو سؤز سینتکتیک یؤل بیلن بیریکّن تاجیکچه  لیکسیمه دیر. چهل پرچین، یعنی سینیب، 40 بؤلک بؤلیب کیتگن نرسه دیگه نیدیر. " چهل پرچه" سؤزی نینگ بوزیلگن شکلی. اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیده  بیر نیچیته معناسی انیقلنگن/1. پرچه-پرچه بؤلیب کیتماق، 2. کؤچمه معناسی بیراوگه آزار یتکزماق،3...« اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»، تاشکینت، 368- بیت. قؤشیمچه بیلن پریدلوگ اؤرته سیده یر بیلن آسمانچه لیک فرق بار. - چیل قؤشیمچه سی و اونینگ سؤزلر بیلن کیلگن حالتلری حقیده بو یرده سؤز یوریتیش آرتیقچه لیک قیله دی. بو باره ده علیحده مقاله یازیشنی تقاصا ایته دی. دوامی بار...

 

 

 

نیگه اؤزلیگیمیزدن تانماقده میز؟

   1 آخرگی اؤن أیلدن آرتیق وقت إیچیده افغانستانلیک اؤزبیک سوادلی کیشلرلری آره سیده، اؤزبیکلیگیدن اویه لیش، کیملیگیدن تانیش(انکار)، اؤزلیگیدن یوز اؤگیریش جریانی اوجیگه میندی. نسل و نسبینی انکار قیلووچیلر اؤزبیک سؤزی اؤرنیده " تورک"،" چیغتای"،" موغول"،" سارت"،" تات"،" افغان"،" عرب"(بونیسیدن قوتیله آلرمیکنمیز؟) سؤزلرینی تاریخی دلیل اؤله اؤرته گه آته باشله دیلر. سؤنگّیسی( افغان) همّه سیدن هم آشیب توشدی. ایندی همّه میز بیر"افغان"-دیب ائتیشلر-کو برچه گه آینه دیک عیان. (بیز مقاله دوامیده بونقه نگی " گاف"لردن جوده کؤپ مثال کیلیره میز) بو لر آره سیده اؤته خوفلیسی « افغانیت»دیر. بو کسللیک افسوسکه، بیز یشه یدگان شهرده گی اؤزبیکلرده گزه ک آلیب کیتگن. بیراق، بیلیشمیزچه افغانستانده بو نرسه( تورک، چیغتای، سارت...) لرگه قرشی چیققنلر هم بؤلدی. دیمک، هلی بیری بو مساله نینگ إیزغیرین شرپه سی اؤچه یاتگنگه اؤخشه مه یدی. شونده ی هم قانگه باتیریلگن دردبدر خلققه بیر شو یتمه ی توریب ایدی اؤزی؟! خوش، اؤزبیک خلقی نیمه سببدن؟ قیسی عیبیگه کؤره اؤز شرفلی نامی، اؤز إیلدیزیدن اوزیلیب، به قّوت تامیریدن اوزاقلشتیریلسین؟ تغین بیلمه دیم، کیملردیر ینه قنچه -قنچه مغزوالرنی چیلکلب " اؤزبیک نینگ باشیگه آغدره من"-دیب شی تورگن بؤلیسه لرکیره ک؟ بو حرکتلر دنیاده مثل کؤریلمه گن بیر خطرناک "تجربه" آرقه لی "تینچ یؤل بیلن" بوس- بوتون بیر خلقنی گیناساید( تاریخ صحنه سیدن سوپروب تشلش) قیلیش ایمسمی ذاتن؟!کیچکراق هولوکاست، دیمی نیمه هم إئیتش ممکن بو إیشلرگه اخر؟ بوتون جهان ادبیّاتیده(آچیق اینسکلوپیدیا، علمی، معتبر منبعلر، بیرلشگن مللتلر تشکیلاتی، جهان مملکتلری، سیاسی دایره لر، رسمی بیان نامه و حجتلرده بیزنی اؤزبیک، دیه تن آلینیب تورگن بیر زمانده بونده ی قلتیس گپلر یازیب کیلینماقده... اگر بولرگه قرشی چیقمه سک، ینه بیر-إیکّی اؤن أیللیکدن سؤنگ، "تذکره-حجت"لر المشتیریلیب، ینگی یسمه بیر نام بو بیچاره خلق نینگ پیشانه سیگه یاپیشتیریلمی قالمه یدی. بو خلق نینگ منگله یگه قازیب، مهرله نیمه یدی، دیب کیم کفالت بیره آله دی؟ نخواتکه، یاپ-یاروق عالمده، 21 عصرده اؤزبیک کؤکینی کیئیب ماتمیگه  اؤتیسه لر-ه!! بو حقده تاریخچیلر، سیاست شناسلر، ایتنوگراف، سوسیالوگلر تماشاه بین بؤلیب تورمس لیکلری ضرور. بونینگ آرتیده، تورک رادیکال اسلامچیلری و ائنیقسه ایران آخوندلری تورگه نینی سیزیش و په یقش قئین ایمس. کمینه و منینگ مسلک داشلریم بو مساله ده بیر یاقه دن باش چیقریب، بوزغونچیلرنینگ آلدینی آلیشیمیزگه تؤله إیشانه من. کؤریب تورگه نیمیزدیک، بیر نسل اولاد غیر علمی معلوماتلر واسطه سیده گمراه قیلندی. بونی کؤرینگ، ایندی بیزنینگ عزیز یاشلریمیز نیمه قیلرینی بیلمی، اؤزلری بیلن اؤزلری آلشیب یشه ماقده لر. عزیزلریمیزدن عبدالله قویاش دیگن أیگیت بیر کامینتده منه بونده ی کویئنیب یازه دی: " ...بیز بوگون بیلمه یمیز ایشانچ نی یازیشی و فکریگه کیتسک می یاکی یارقین، تاشقین و...شو اوچون بیز اوزبیک باله لریگه بونده ی علمی موضوع لرگه تیلشناس لریمیزدن بیر مستند فکرنی ایسته یمیزحرمت بیلن". بو مللتپرور و جانکویر أیگیت نینگ حقلی اعتراضیگه کیم جواب بیریشی کیره ک؟ کیم و کیملر بو قاره کؤزلرنی گمراه قیلیب قؤئیدی اخر؟ یاشلرنینگ مللی تویغولرینی طغیانگه کیلتیریب، ناتؤغری یؤلگه کیم یاکه، کیملر باشله دی-ایکن؟

یازوولرنی آره لب... 

(خطا تاپیش اوچون ایمس) بیرار ینگی راق معلومات تاپی، کول باسیب کیتگن چؤغ آستیدن یه شینب یاتگن بیرار نرسه تاپه ئین، دیب فیسبوکده گی یازوولرنی کؤزدن کیچیریب یوره من. باشقه کتاب و یتکزمه( رسانه)لرگه هم باش اوریب کیله من. یوقاریده گی جینگله قطار قلبه کی ناملر-کو( تورک، چیغتای، موغول...)، کتابلرده، جریده و نشرلرده بی ارمان یازیلدی و یازیلماقده. بولرگه هم کؤنمی، ائریم (جوده آز)دوستلریمیز تیلشناسلیک علمیگه هم اره له شیب، خطا معلوماتلرنی بی سؤنه قی جمله لرده ترقه تیشگه اؤتیب آلدیلر. انیقرا ق ائته یاتگن بؤلسم جناب حلیم یارقین: « تو»،« تون»،« کوت» قؤشیمچه لرینی اؤزبیکچه، سه نب؛ " بیگیم"، "خانیم"، "جانیم" کبی سؤزلرنی "صاف تورکچه" دیه تشخیص قؤب اعلان قیلدیلر. و ینه " خان" سؤزینی فارسی ته نیشتیریب، اوندن خانه> خان+ه= خانه سؤزینی عجائیب قیلیب ایتمالوگیه سینی هم چیقریب بیردیلر. بوندن هم عجبراغی، سؤزلرنی بیریکمه( بو خطانی تن آلگنلری اوچون رحمت)، قؤشیمچه لرنی ایسه سؤز دیب (مثلن: قرا تون(قرا+تون) چیقدیلر. بوندن تشقری جناب ح. یارقین « صاف تورکچه»، « اتاقلی سؤز»،" یات سؤز"...،" کبلرنی هم ینگی اتمه اؤله راق اختراع قیلدیلر. یازگنلرینی قوّتلش مقصدیده « تورک ادبیباتچیلری»( تورکی شناس معناسیده) سؤزینی هم معامله گه کیریتیب قؤئدیلر. بولرگه قؤئیراقده ایضاح کیریته میز البتته. ائریم اؤزبیکچه ادبی سؤزلرنی بوزیب یازیشلر-کو، عادی حال. مثلن، جؤنراق سؤزینی " جؤنگراق"؛ باشقه  سؤزینی "بشقه"، یامان سؤزینی" یمان"یوباردی سؤزیینی «ییباردی» شکلیده و باشقه لر. خلص شوکبی خطالرگه یؤل قؤئیگنلری اوچون کمینه، یارقین صاحب نینگ صفحه لریگه کیریب، مذکور سؤز و اتمه لرنینگ تؤغریسینی یازیب، ائریم تیلشناسلیک اصطلاح لرینی توشونتیرگن ایدیم.

مینگه قرشی ادّعالر

 مینیگ یوقاریده گی مساله لر خصوصیده بیتگن  ملاحضه لریمنی چیپکّه چیقریب، کمینه نی منبع کؤرمه گنلیک عیبی قؤئیب باپلب سیئله پتدیلر. جناب ح. یارقین نظریدن مین گویا،«... هردایم گیدیک غیر مستند(گپیرگن)»،« هوایی»،« ذهنی»، نرسه لرگه «آیاق تیره ب»،« نوایی گه قرشی اویدیرمه» لر ترقه تووچی بؤلیب قالیبمن ایکن. بو یرده ائریم سؤزلرنی حرمتلی یازووچی اؤز اؤرنیده إیشله تمب دیلر. توهین- حقارت بؤلمسه هم کیسه تیش آهنگی بار مذکور سؤزلرده. میلی، تنقیدنی کیم هم یاقتیره دی دیئسیز؟ بو ادعالرنی بیر فیلالوگ( شو ساحه نی بیتیرگن) کیشی ائتگنده ایدی، بل که خطا قیلگندورمن، دیه باش قاتیرگن بؤلردیم. شونده ی قیلدیم هم راستی گپ. فیلالوگیه گه هیچ قنده ی علاقه سی بؤلمه گن حرمتلی یازووچیمیز " مهمان میزباننی اؤز اویدن سوریب چیقرگنده ی" بیر گپ قیلگن کؤرینه دیلر. میلی، نونیسیگه هم چیده یمیز. بوندن سیره افسوسلنمه ی من. مین فزیک، ریاضی، بیالوژی، هندسه...حقیده فکر یوریتیب، شونده ی حکم چیقرسم خودّی جناب یارقین قیلگن إیشلرنی تکرارله گن بؤلردیم. چونکه، مین بو انیق فنلرنی بیلمه ی من-ده...

" سنگلاخ" نینگ تاشلری یاکه نا تؤغری توشونیش کیتیدن

  یوقاریده سَنب کؤرستگن خطالرنی علمی توشونتیریب، ایضاحلب بیره من مقاله دوامیده. جناب ح. یارقین" تون" سؤزینی قؤشیمچه ایکه نینی اثباتلشگه تاریخی لغتلردن زور بیر مثال تاپیب کیلتیریب دیلر. اولا، تاریخی لغتلر( سانی انچگه یته دی) مهم لینگویستیک منبع اؤله راق علمی تدقیقاتلر اوچون کیره ک. اولرده گی سؤزلرنینگ کتته قسمی حاضرگی اؤزبیک تیلیده إیشله تیلمه یدی. ("فرهنگ ازبکی به فارسی"ده انه شو تاریخی سؤزلردن انچه-مونچه  آلیب کیرگنلر). جناب ح. یارقین إیکّی آیاقلرینی بیر ایتیکّه تیقیب، حاضرگچه " تون" سؤزینی قؤشیمچه، دیب توریب آلگنلر. دلیل صفتیده میرزا مهدی خان( نادر افشارنینگ منشی سی) استرابادی نینگ نوایی اثرلری لغتینامه سیگه یازگن کتاب یعنی، « سنگلاخ»دن منه بو مثالنی کیلتریبتدیلر: «"سنگلاخ" جای نامی بولگن "قراتون" سوزینی شونداق ایضاحلنگن: «قراتون: نام محلی است که مابین ولایت کابل و نیک نهاد (حاضرگی ننگرهار ولایتی-یارقین) واقع است.» (سنگلاخ، اثر میرزا مهدی استر آبادی، ویراستار روشن خیاوی، نشر مرکز، تهران: 1374، صفحه 200)». جوده یخشی، قبول قیلدیک. افسوسکه، سیز کیلتیرگن مثالده " تون" قؤشیمچه بؤلمی بو سؤز یاکه لیکسیک بیرلیکّه کیره دی. ایندی سیزگه " قرا تون" سؤزینینگ یسه لیشی، معنا و ایتمالوگیه سینی بیان قیله میز. اولا، «قرا تون» تاریخی تاپه نومیک( جای نامی) اتمه دیر. اتمه لر ایسه فقط گینه بیته معناگه ایگه بؤله دی. «قرا تون» اتمه سی إیکّی مستقل سؤز، بؤلکدن تشکیل تاپگن بیر سؤز حسابله نه دی. بو سؤزنی اؤزه ک+ نیگز+ قؤشیمچه لرگه اجره تیب بؤلمه یدی. بیراق، ایتیمالوگیک ترکیبیگه کؤره، «قرا تون» اتمه سی یعنی، ننگرهارده گی بو جای نینگ اؤز تاریچه سی بؤلیشی کیره ک. «قرا تون» اساسن، کیمسه سیز، تشله ندیق، واهیمه لی یبان جای بؤلیشی بیلن بیرگه، قرا تونده/کیچه سی بیرار-بیر مدحش واقعه صادر ایتیلگن بؤلیشی لازم. إیکّی سؤز جوده زیچ بیریکّه نی اوچون «قرا تون»سؤزینی تاووشلر المه شینوی، تاووش اؤزگریشی یاکه تاووش توشیشی قاعده لریگه سالیب بؤلمه یدی. قیسی دیر سؤزلرنینگ بوزیلیشیدن حاصل بؤلگن، دیب خلاصه چیقریشده کمینه عاجزمن. مینیگ بیلیمیم یتمه ی توریبتدی. نیمه بؤلگنده هم بو مثالده گی" تون" قؤشیمچه ایمس. سؤز، قؤشیمچه، تاوش، فونیمه، بیریکمه، عباره و باشقه تیلشناسلیک تیرمینلرینی اطرافلیچه توشونتیریشگه بو یرده امکان یؤق. و علمی بؤلگنی اوچون اؤقووچیلریمیزنی زیریکتیریشی ممکن، دیب اؤیله یمن. باشقه تاماندن 1500 أیللیک یازمه یادگارلیک منبعلریگه ایگه بؤلگن بای بیر تیلده بیته گینه "قراتون" سیز اؤیله گندیک، قؤشیمچه لی سؤز بؤلیشی ممکن ایمس. بیتته قؤشیمچه بیر سؤزگه یاپیشیب یاته بیرمه یدی. قؤشیمچه لر اؤز طبعیتیگه کؤره اونومدار بؤله دی... علمی، تاریخی ادبی متنلرده إیشله تیلگن بؤلیشی کیره ک. ایتمالوگیگ لغتلرنینگ بیرارته ( اؤزبیک تیلی نینگ تیرمینالوگیک لغتی، سبیرتین نینگ کؤپ جلدلیک ایتیما لوگیک لغتی، قدیمگی تورکی تیللر لغتی...)سیده هم بونقه قؤشیمچه لی سؤز بارلیگی کؤرسه تیلمه گن. امّا، « تون» سؤزی کاشغریدن تارتیب برچه سؤزلیکلرده کیلگن و لیکسیمه صفتیده ایضاحلنگن. جناب ح. یارقین « تون» قؤشیمچه سی نوایی ده هم کیلگن، دیب نا تؤغری ادّعا قیلگنلر. نوایی اثرلری لغتلری نینگ بیرارته سیده( اساسن تؤرت توملیک) هم « تون» قؤشیمچه لی سؤز موجود ایمس. نوایی ده: "قراتونیم"، "قراتون" کبی سؤزلر بار. بولر هم، قؤشیمچه ایمس بل که، بیتته سؤز صفتیده قید ایتیلگن. جناب ح. یارقین جوده چیرایلی بیر جمله توزیبتدیلر: « بیراق جناب ایشان توره هم علمی اخلاققه بوی سونیب، بیر قتله هم بولسه، کورسه تیلگن ینگلیش ادعالرینی تن آلیب، اعتراف ایتیشگه جرأت قیلسه لر یخشی بولردی!» رحمت! سیزنینگچه نیگه مین اؤز خطالریمنی تن آلیب، اعتراف ایتمس ایکنمن؟ مین هم همّه قطاری خطا قیله من-کو! اوزون أیللر شغلله نیشلر ثمره سی اؤله راق، اؤز ساحه مدن آزگینه بیله من خلاص. مین هم خطا قیله من، ینگلیشه من، دیب سیزگه تکرار ائته من. بیراق، میننگ خطایمنی سیز کؤره آلمس لیگینگیز ممکن. مسلکداشلر درّاو بیلیشه دی. مین خطالریمنی تن آلیشگه اخلاقن مجبورمن. بولر مینینگ فایده-کو! جناب ح. یارقین میندن مستند منبع سؤره بتدیلر. یوقاریده گی خطا معلوماتلرنی دیوانلر، قؤلیمده گی هر خیل کتابلر -او، لغتلردن تیکشیریب چیقدیم. و مینده گی نظری معلومات هم سیزنینگ ادّعالرینگیزنی تصدیقله مه یدی. یؤق نرسه گه قی یرده منبع کؤرسه ته ئین سیزگه؟ اگر کؤنمه سنگیز، 300ته علمی، درسلیک، قؤللنمه و سؤزلیک کتابلرنی تورلی تیللرده منبع کؤرسه تیب سیز گه جؤنه تیشیم ممکن.

قتتیق اعتراضگه یومشاق سواللر:

 مینینگ هم سیزدن سؤره ماقچی بؤلگن سواللرلریم بار. 1. سیز قیسی علمی صلاحیت بیلن اؤزبیک تیلینی « تورک» تیلی نینگ بیر شیوه سی/ لهجه سی، دیب اؤز کتاب لرینگیز ده یازیب کیلماقده سیز؟ همّه یرده اؤزبیک تیلی دیب اؤقیتیله دی ایمسمی؟ 2. سیز قیسی علمی اثر، تورکی شناسلیک، فیلالوگیک منبعلرگه تیه نیب، اؤزبیکنی« تورک»،« چیغتای» -دیه ته نیشتیرماقده سیز؟ 3. اؤزبیکچه سؤزی اؤرنیده « اؤزبیکی» سؤزینی قی یردن اؤیلب تاپدینگیز و اونی یائیب، تؤغری یؤلدن باره یاتگن یاشلرنی اده شتیریب کیله یاتیرسیز؟ 4. سیز نیمه گه و قیسی تحصیل و تخصص بیلن علمی موجودتصنیفنی، تورکی شناسلیک اتمه سینی بوزیب، اؤزبیک تیلی اؤرنیده« تورک تیلی»-دیب یازماقده سیز؟ 5. نیمه گه اؤزبیکستان علمی تیلشناسلیگینی پسند قیلمی، اؤزینگیزچه همّه نرسه نی آغدر- تؤنتر قیلیب یاتیب سیز؟... 6. « اؤزبیک تورکچه سی؟»، « اؤزبیک تورک ادبیّاتی؟»، «عموم تورکچه»( عموم تورکی اؤرنیده)-دیگن مزخرفات قی یردن پیدا بؤلدی؟ جناب یارقین صاحب سیز هم خطالریم اوچون شونده ی سواللرنی قیلیشگه حقلی سیز. بیله من سیز کؤپ ساحه لرنی یک قلم قیلب، تینمه ی یازه سیز: سومری شناسلیک، تورکی شناسلیک، باله لر ادبیّاتی، تنقیدچیلیک، کاشغری شناسلیک، لغتشناسلیک، اؤزبیک تیلی گرامری، ایتمالوگیه، فلکولور شناسلیک، طنزنویسلیک، تاریخ نویسلیک، بار برشناسلیک، نوایی شناسلیک، متن شناسلیک، خط شناسلیک، عباره شناسلیک و هاکذالر بؤئیچه یازه سیز. بولر نینگ قیسی بیری بؤئیچه تحصیل و تخصصگه ایگه سیز مینگه قارانغو؟. سیزگه یوقتیریلگن بونچه کؤپ علم لدونی گه سیره قیزغه نمه یمن إیشانه بیرینگ. بیلیم یننگیزگه برکه تیله یمن -شو إیسته گیم. مثلن اؤزبیکستانده شو ساحه لرنینگ اینگ کیچیک ترماغیده تدقیقات إیشلری قیلیش بیر عالم اوچون بیر عمر کفایه قیلمه یدی. شونده یم، قالگه نینی کیلگوسی اولاد دوام ایتتیره دی. همّه سی یخشی، بیراق، یازگنلرینگیزده امّا، لیکنلری جوده کؤپ... بولردن خبریم بار، سیزگه هیچ کیم یازمنگ، دیب ائته آلمه یدی. اگر چوقوراق یازماقچی بؤلسنگیز مرحمت، انه "اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی" فاکولته سی، ایشیگی سیزگه آچیق. لیکین علمگه حرمت، قلمنی تؤغری توتیب، اؤزبیکستان علم-فنیگه هم احترام قیلیسنگیز کم بؤلمه یسیز اصلا. چونکه، اؤزبیکستادن تشقریده بونچه لیک گورکیره ب یشنه گن علم اؤچاغی یؤق. مینگ-مینگلب عالم و متخصص، کدر و آیدینلی لر انه شو وطنده. بونی بیز اؤزبیکستانده تحصیل آلگنلر یخشی بیله میز. بو علم- ارقه سیده کتته بیر دولت توریبتدی. ینه شو علم-فن بویوک اؤزبیک خلقی نینگ، کتته بیر دولت نینگ یوز و کؤزی حسابله نه دی. شونی هم ایسدن چیقرمنگ که، یازگنلرینگیز بوگون نقد قیلینمه سه، ایرته گه قیلینه دی. کوچلی، استعدالی یاشلر چیقیب، کتابلرینگیز نی اؤقیمه ی قؤئیشلری و نقد قیلیشلری بار گپ. بیر مثال ائته ی. منه شو بوگون نینگ اؤزیده بیر یاش أیگیت مینینگ کتابیمدن جدّی بیر خطانی پُست قیلدی مینگه. مین شو باله گه رحمتلر ائتدیم. دلیل هم کیلتیرمسدن قؤپال خطا دیب تن آلدیم و تشویق قیلدیم. حال بوکه، میخانیک /تایپی خطا بؤلیشی ممکن. جوده عادّی و همه بیله یاتگن نرسه ایدی. مینینگ بو یازگنلریمنی قنده ی توشونیش سیزگه حواله. مینی سیز بیلن هیچ قنده ی شخصی دشمنلیگیم یؤق. سیزنی کؤرگنده احترامیم جایی ده بؤله دی. بحث و یازیشلریمیز انسانی مناسبتلریمیزگه هیچ قنده ی تاثر قیلمسلیگی لازم. مین هم کؤپ نرسه یازدیم اؤزساحه ام بؤئیچه، 80گه یقین حکایه، 2ته قصّه، رمانلر هلی یؤلده... نوایی شناسلیک، اؤزبیک تیلی و ادبیباتی بؤئیچه بیلگه نیم قدر یازدیم. هیچ قنده ی کشفیات هم قیلگه نیم یؤق. بیلگنلریمنی باشقه لر بیلن اؤرتاقلشدیم. همّه سینی نقد قیلیش ممکن. تنقیدی مقاله لر مینگه جوده کتته یاردم بیره دی. بونگه إیشانه من. مقاله نینگ إیکّینچی قسمی مین خطا، دیب تاپگن سؤزلر اوستیده بؤله دی. تورک و ترکی سؤزلرینی ینگیچه توشونتیریش قیله من. کمال احترام إیله (ایشان تؤره ایمس)إیشانچ تؤره. مقاله گه جواب قیلیش سیزنینگ طبعی حقوقینگیزدیر دوامی بار...

 

ادامه مطلب...

 

 

           لاتین یازوویگه اؤته یلیک

ادامه مطلب...

لاتین یازوویگه اؤته یلیک

ادامه مطلب...

 

 

  جناب باتیر افندی نینگ نغمه لری

 گپ آره میزده قالسین-او، " تویه گه مینیب، جهازیگه یه شینیب بؤلمه یدی" -اخر، ائنیقسه حاضرگی دور و زمانده. باشیمیزگه ماما قویاش نور ساچیب، شمال یلیب تورگن بؤلسه.... مین بار گپ -سؤزیمنی اؤز آدرسیمدن، آچیق- آیدین ائتیشنی یخشی کؤره من. پنه -پسقملردن توریب کیسک آتیشنی یاقتیرمی من، بو ضعیفلیک و قؤرقاقلیکدن باشقه نرسه ایمس. اجازت بیرسنگیز شو اؤرینده کیچکینه بیر قاچیریق قیله ی. گاه پئیتلری تؤرت یاشر نبیره م توران بیک، باباسی بیلن کوپّه -کوندوزی بیکینمه چاق اؤینشگه توشه دی. اوی نینگ اؤرته سیده توریب آله دی-ده، میندن اؤزینی یشیرماقچی بؤلیب، برماقلرینی یوزیگه توتیب توره دی. سؤنگ، انگلیسچه لب، " تاپینگ بابا مین قی یرده من"- دیب سؤره ی بیره دی... مین ایسه بیلمسلیکّه آلیب قیدیره بیره من. اونی کؤریب تورگه نیمنی اصلا سیزدیرمه یمن. شو طریقه " شوم باله" گه اؤخشب، بیز بابا-نبیره نینگ اؤئینلریمز دوام ایته بیره دی. 

گپ چوالمه سین ایکن...

 کمینه هیچ کیم بیلن هیچ قی یرده مناظره قیله من، تارتیشه من، بیلیمینی بیراق قیله من، دیب ائتگن ایمسمن- جر سالگه نیم یؤق. اؤز عرابه امنی اؤزیم تارترده ی کوچیم بار، باشقه لر بیلن إیشیم یؤق. اگر سؤره شسه لر، بیر پرچه بیلگنلریمنی عزیز تیلداشلریمدن هیچ پئیت دریغ توتمه گنمن. قاله بیرسه، یازگنلریم، بیلگنلریم اوستیده، باردی، اعتراض توغیلرده ی بؤلسه، هر کیم بیلن هر قی یرده دوستانه، احترامانه بحثله شیشگه، جواب قیلیشگه تیارمن. خطا قیلسم اعتراف ایته من. بیلمه گن نرسه امگه یاپیشیب آلمی من... شو وقتگچه بیرار کتاب و یا مقاله حقیده جدّی تنقیدی نرسه یازگه نیم یؤق. جیلله قورسه، بیراونینگ کتابیگه، یازگه نیگه آزگینه مناسبت بیلدیریب، انصاف و عدالت یوزه سیدن جینده ی تنقید قیلگن بؤلیشیم ممکن. جناب باتیر افندی نینگ مونچه لر کوئیب-یانیشینی توشونمه یپمن؟ تینچلیکمی اؤزی؟

آغیزنی کویدیرگن سؤزلر

 بوندن بیر أیل آلدین آره ده هیچ گپ یؤق، مینینگ آدرسیمگه اوزاقدن هر خیل بؤلمه غور، اوزون قولاق گپلر آتیله باشلندی. اؤشنده هم باشلاوچی مین ایمس، بل که، بو بی مزه گپلرگه نقطه قؤئیش معناسیده یازیلگن نرسه لرگه جواب قیلدیم. اؤشنده هم نیتیم عادّی خطالرنی سنب کؤرسه تیش ایدی. معلوم سبب یوزه سیدن تؤختــَب قالدی... تؤغری معناده گی یازشمه لریمیز بی غبار یاشلر تامانیدن یخشی قبول قیلینمه دی. شوندن سؤنگ شوگینه چؤلاق قلمنی یرگه قؤیمی، اؤز یازیشیم، ایجادیمگه دوام بیره بیردیم.

بحثله شو مدنیتی

واو، بونی قره نگ! بیز اؤزبیکلر بیلیم یمیز آشیب تاشگه نیدن خوددی، امریکه نی آچگنده ی دراو مناظره گه اؤتیب آلیمیز. گویا بشریت تجربه قیلمه گن بیر ینگی لیکّه قؤل اورگندیک. کیلینگ انصاف یوزه سیدن گپیره یلیک، حقیقتن بیز بحث اهلی میزمی؟ تارتیشماقّه بیران نرسه میز بارمی سفره میزده؟ تیلیمیز اؤلیم یاقه سیگه کیلیب قالگن بؤلسه، اؤزیمیز بیر هاووچ سوادسیز بؤلسک( مین هم) بحث و مناظره قیلیشگه بلا بارمی؟ اوّل باشقه لرگه اؤخشب، علم-فن، ینگی-ینگی معلوماتلرنی اؤز تیلیمیزده اؤزلشتریب آله لیک، تغین مدنی درجه ده بحثله شه یلیک، یاقّه لشمسدن تارتیشه یلیک. باشقه لرگه یره شگه نیدیک، بیزگه هم ته تیسین.

اؤرگنگن کؤنگیل اؤرتنمی قؤیمیدی

 مین-کو، " بحثله شوو" باره سیده گپیمنی ائتدیم. لیکین باشقه گپنی شودگارگه تارتیب، یاقّه میزنی قؤیب یوبارمه یپتدیلر. یقینده، دوستیمیز باتیر افندی نا ته نیش آدرسدن کیریب، مینینگ بیر کیچکینه مقاله مگه کامینت قالدیریپتدیلر. پیام حرمت دایره سیده یازیلگنی اوچون تشکّر ائته میز. اوستیمیزدن کولیش معناسیده انچه -مونچه إیلماقلی گپ تشله پدتیلر. مین بونی تحقیر و توهین، دیب قبول قیلگه نیم یؤق. اؤز آلدیلریگه اولدن مقصد قیلیب قؤئیگن خیال، قیتمیرلیکلر بؤیاغینی قویوقلشتیریش اوچون شخصی، خصوصی نرسه لرگه آغیز سالیبتدیلر. همّه دن مهیمی بیزنینگ " گمراهلکّه" تارووچی إیشیمیزنی اثباتلشگه کیریشه دیلر. مین انه شولرگه جواب قیلشگه مجبورمن. بیر صفحه چه لیک کامینت( سیز اونی اؤقیگن بؤلشینگیز کیره ک) نینگ برچه سینی بو یرگه قؤئیشدن کؤره- اعتراضلر، سؤراق و حمله قیلووچی نقطه لرینی علحیده اجره تیب آلیب، هر بیریگه تؤخته لیشگه قرار قیلدیم. همّه سی بؤلیب، تؤقـّیزته مساله جناب باتیر افندی تامانیدن اؤرته گه آتیله یپتدی.

بیرینچی سی

 جناب باتیر افندی شونده ی دیب یازیبتدیلر: «...بحث قیلماققه چیدَمی یۉقلیگی و تېز اچّیغی کېلیشینی پَیقه‌دیم»؛ مینینگ جوابیم

  کؤرینیشدن افندیمیز، کمینه نی سینه ماقچی بؤلیب، " بحث قیلماق" بیریکمه سینی  اؤرته گه تشله بدیلر. بیزدن هیچ قنده ی جواب آلمسدن، سوو کؤرمی، ایتیک چیقریب، دراو شاشیلیب " چیدَمی یۉق..."- دیه تشخیص قؤئیبتدیلر. نیمه دیئیشیم ممکن؟ بوندهِ لرگه مینینگ هیچ قچان اچّیغیم چیقمه یدی. اگر مساله علمی تارتیشوولی بؤلسه، عقلیم یتمی قالیب، ینگلیشگن بؤلسم، تن آله من. بیلمه گه نیمنی اؤرگه نه من. اگر شخصی، تهمت، اویدیرمه لر بؤلسه، پروا قیلمی کؤز یومیب اؤتیب کیتیشگه حرکت قیله من. چونکه، بونرسه لر عداوت، کؤره آلمسلیک یاخود باشقه سببلرگه کؤره، ائتیلگن بؤلیشی ممکن. بو نرسه لر جواب قیلیشگه ارزیمه یدی، وقت کیته دی.

إیکّینچی سی

  اؤشه کامنتده جناب باتیر افندی اوچینچی بیر شخصگه قره ته ائتگنلری: « ... دۉستیمیز نینگ( عزی جاهد) عیبی اېمس، چونکه بیز اۉزبېکلرده شونده‌ی یمان خصلت بار. « توشونمسدن کولیش، اۉقیمسدن امضأ قیلیش، ناملرگه اوچینیب...»؛

مینگ جوابیم:

-------------- تؤغری، اؤشه کامینتگه باشقه لر قطاری جناب عزیز جاهد هم مینینگ جوابیمنی تصدیقلب پیام قؤیگن ایدی. باشقه پست-بلند گپیرگه نی یؤق. بو نرسه مطلقا نورمال حالت- الکترون ترماقلرده. جناب باتیر افندی، اغواگرانه إیش توتیب، جناب عزیز جاهدنی مینگه " خوش خذمت" قیلیب کؤرسه ته دیلر. بیلیشیمچه او آدم سیزنی جوده کؤپ حرمت قیله دی. سیز بؤلسه، اؤقووچیگه حرمتینگیزنی سقلله ی آلمه گن سیز. هلی قیلینمه گن بحثگه باشقه لرنی قؤشیش یخشی ایمس دوستیم. سیز بو گپینگیز بیلن مینی ته نیمسدن نامیمگه اوچینیب، قیلگن خطاسینی یوزیگه اوریب، ایسیگه سالماقچی بؤلدینگیزمی؟ مین اؤزیمنی اؤزیم ته نیشتیره من بیلمه گن عزیزلر بؤلسه، سیز بیکارده آواره بؤلیب اؤتیرمنگ. مینینگ کتته نامیم یؤق. وزیر بؤلمه گن بؤلسم؛ معین بؤلمه گن بؤلسم، رییس، مدیر، آمر و باشلیق بؤلمه گن بؤلسم، مینینگ نامیمگه اوچونیش یاکه اوچونمسلیکبه معنا بارمی؟ اگر سیزگه شونده ی صلاحیت بیریلگن بؤلسه، قاضیلیک قیلیب حکم چیقره بیرینگ. مینده" اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی ماستری؛ شو ساحه ده درس بیریش، تحقیق قیلیش، إیشلش، صلاحیتی بیریلگن"- دیگن دیپلومیم بار. بو سیزگه هیچ قنه سیگه خلقیت بیر مه یدی. سیز او یاقده تورینگ، حتّاکه اؤزیمگه هم فایده سی تیکّه نی یؤق. اؤقیگن ساحه ام نینگ نانینی تیشلب کؤرمه دیم. باشقه سیزنی تشویشگه سالرده ی دعوایم یؤق. هدیک سیره ب اؤتیرمنگ عزیزم.

حرمتلی باتیر افندی نینگ سؤزلری: «...کمینه نی متخصص دیگنی اوچون «...حرمتلی عالم کوهکن اکه‌میز هم مناسبت بیلدیریبدی»- دیب چنگینی قاقمی، سَوَله مسدن رحم و شفقت قیلیب سیز، قوللوق!؛

جناب باتیر افندی نینگ گپلری: «... گمراهلیک دېگنیم تۉغری، افسوس که حاضرگچه ‌سیز بو نرسه‌نی پَیقه‌گنینگیز یۉق. چونکه، حاضرگی اۉزبېک ینگی املاسی افغانستانده اۉزبېکلر اوچون رسمي و قبول بۉلگن بیر املا حسابلنه‌دی. بو املا اساسیده اۉزبېک تیلیده‌گی برچه اونلیلر اَینیقسه، ایکّی «ö و e» اونلیلری معلوم شکللرگه «اۉ (ۉ)، اې (ې) اېگه. معارف تمانیدن چاپ بۉلگن مکتب درسلیکلری و بیلیملر اکادمیسی، بیلیم یورتیلر، رسانه لر....» همّه‌سیده شو املا مراعات بۉله‌دی و قۉللنه‌دی»؛

مینینگ جوابیم

 تؤغری سؤزلش کیره ک. هلی سیز ائتگن قاعده-قانون عامّه لشوویگه بیر نیچه قاوون پیشیغی بار. راست گپ، مین گمراه بنده سی سیزنینگ کؤرستمه لرینگیزگه عمل قیلمی کیلماقده من. نیگه؟ علم قیلیشدن کؤره، علم اؤرگه نیش افضل بؤله سه کیره ک. کتاب شکلیده میدانگه کیلگن " علم" آدم نینگ آبروینی یؤقّه چیقریشی هیچ گپ ایمس. کتاب شو احوالده بؤلسه باشقه نرسه لرگه وای! « ایچکینی شمال اوچیرسه، دؤپپینی آسمانده کؤر»-دیئدیلر. ایندی، نیمه گه ینگی املا قانون -قاعده لریگه رعایه قیلمسلیگیمنی توشوتیره من: باشیده سیز ائتگن املا قاعده- قانونلریگه عمل قیلماقچی بؤلیدیم. کور-کورانه إیش توتیش یخشی ایمس؛ بونده ی قیلیشدن آلدین شو املا قاعده سی بیلن بیر ته نیشیب چیقه ی دیدم اؤزیمچه. حقیقتن کوتگه نیمدیک، شونقه دستور العمل بار ایکن. سیز ائتگن املا قاعده لرینی اؤزیده جمعله گن  " سؤزلیک..." کتابی قؤلیمگه توشدی. یخشیلب ته نیشیب چیقدیم. نه کؤز بیلن کؤره که، خطالر کؤپلیگیدن لاله زار بؤلیب کیتگن. کؤز کؤریب، قولاق ایشتمه گن نرسه لرگه دوچ کیلدیم. عجبله نرلی جایی شونده که، باشقه لر بیر یاقده تورسین، مذکور مجمل، کَلَوَه قاعده گه مولف نینگ اؤزی هم عمل قیلمه گن. ایندی انه اؤشه بوزیق املادن فارسلر ائتگنده ی، " مشت نمونه خروار "دن بیر نیچیته سینی مثال صفتیده حضورینگیز تقدیم قیله من. بل که شولر عمل قیلمه گنلیک بیلن عیبیم یوویلر:

الف) -بو قنده ی املا قاعده- قانونیکه، سؤز تورکوملری بؤئیچه علحیده، آت، صفت، فعل کتگوریه لری بؤئیچه علحیده؛ تیلشناسلیک مساله لری نینگ هر بیریگه بیر تور قاعده توصیه قیلینسه؟ حرفلر تاووشلرنی، تاووشلر سؤزلرنی، سؤزلر ایسه بیریکمه، گپنی شکللنتیرمه یدیمی اصلیده؟ مثلن، اؤقیدیم( اؤتیملی)، اوخله دیم( اؤتیمسیز)؛ کؤردیم( بؤلیشلی)، کؤرمه دیم (بؤلیشسیز). خوش، بو سؤزلر اوچون ینگی قانون-قاعده إیشلب چیقیب، ینه قنده ی یازیش ممکن؟... ب) - تاشکینتده چاپ بؤلگن تیار تؤغری سؤزلر ینگی املاده ناتؤغری عکس ایتتیریلگن ایکن: ادبی تیلده قبول قیلینگن: یامان سؤزی" یمان"؛ سامان سؤزی" سمان"، تامان سؤزی " تمان"؛ قازان سؤزی" قزان"؛ اقچه( پول) سؤزی" آقچه"؛ آله قرغه سؤزی" اله قرغه"؛ کاولشتیرماق سؤزینی " کولشتیرماق(متنده)"؛ آله قوله نی" اله قوله"، آله -چیپارنی " اله چیپار"، آچکؤز سؤزی «آچ  کؤز»، عرابه سؤزلری" ارابه" شکلیده بیریلگن؛ شونینگدیک، آمبار سؤزی " انبار"، دمبه سؤزی دنبه، جوخاری/ جوگاری سؤزی "جواری" آلتای سؤزی" آلتاییک(؟)" یاقه لب سؤزی « یقلب»، تاغاره سؤزی« تغاره» یاقه سؤزی " یقه"، تاماق سؤزی « تماق» چقماق سؤزی«چاقماق»، قارین « قرین»، چارلماق « چرلماق» وباشقه لر. ج) سؤزلیکده گی بیر ته لی سؤزلرنینگ ایتمالوگیه( کیلیب چیقیشی) سی نا تؤغری کؤرسه تیلگندیر: مثال: کتان سؤزی عربی ایمس بلکه یوناچه؛ تسمه فارسی ایمس تورکی؛ تندور فارسی ایمس عربچه ؛ تورات عربچه ایمس، عبری؛ بوریا عربی ایمس آرامی؛ منتو اؤزبیکچه ایمس ختای تیلیدن کیرگن؛ آمین عربی ایمس عبری؛ سوغورته اؤزبیکچه ایمس ایتالینچه؛ مقناطس سؤژی عربچه ایمس یونانچه، آلماس سؤزی فارسچه ایمس عربلشگن یونانی یؤزدیر.دیر و اشقه لر.

ح) سؤزلیک اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیگه اساس 100% توزیلگن. بو سؤزلرنینگ کیریلچه، لاتینچه شکللری ادبیّاتلرده موجود. بیراق، بو سؤزلیکنی توزگن عالم اؤز آلدیدن الفبا اختراع قیلیب، لاتینچه سیگه یازه من دیب، سؤزلرنینگ ابجه غینی چیقریب تشله گن. مثال:  ghayr-i akhläqî...  ,Tasawwur,  Muruwwat,  Samaäwî,  Suwchi,  Suluw, She'rî,   Baquwwat,  özgaruw,  Tasawwuf... وباشقه لر. منه بولرنی حقیقی اختراع دیسه بؤله دی. ( w،î،kh،gh) < اوشبو حرفلر کتابده گی دستورده قید ایتیلمه گن-کو! قنده ی قیلیب سؤزلرنی یازه یاتگنده اشتراک ایته دی؟ وباشقه لر. إیشله تیلگن تقدیرده هم دمی بیر قولاچ قیلیب تلفظ قیلینمه دی هر حالده! نیگه اؤزلری یازگن قانونگه اؤزی عمل قیلمه یدیلر؟ بو حقده جوده کؤپ گپیریش ممکن. بیراق زیری کرلی بؤلمسین اوچون شولر بیلن چیکله نه میز. تیپه ده کی سؤزلرنی نینگ قنده ی یازیلیشینی بیلماقچی بؤلسنگیز، "اؤزبیک تیلی املا لغت"یگه مرا جعت قیلینگ. د) بو کتابده فارسی-دری سؤزلرنی خودّی، تیل ایگه لری ائتگنده ی قیلیب ائتیشگه مجبور قیلینماقده. مثال صفتیده بیر نیچه سؤزلرنی کیلتیریب اؤته میز: شودگارنی « شدیار» ؛پلخماننی« پلاخن»؛چویَن سؤزینی«چدن»؛ جوگاری سؤزینی جواری و  هاکذا لر. باشقه تیلدن اؤزلشگن سؤزلر اؤزبیک تیلیگه ممکن قدر ماسلب ائتیلیشی کیره ک ایمسمی؟ اؤزبیکلر نیمه اوچون عربی و فارسی سؤزلرنی  اؤز تلفظیگه ماسبی ائتیشمه سینلر؟ ر) سؤزلیک اؤزبیک تیلیده 35ته حرف بار دیب اعلان قیلینگن. لغتنی توزه یاتگنده نیگه دیر إیکیته حرف توشیریب قالدیریلگن؟ اونده گی سؤزلر باشقه حرفلرگه کیریتیلگن؟ قیزیق جایی شونده که، بیش خیل علحیده ائتیله یاتگن تاووشلی(َI,E,O',U, A) سؤزلر بیر حرف(A) شکلیده جایلشتیریلگن. بوندن هم قیزیقراغی: (Yu,Yo,Ya,Y) حرفلریگه عاید سؤزلر هم (Y-ییگیت)حرفی بیلن بیریلگن. بو کتابده شوقدر تیلبه -تیسکری یازوو و شکلری کؤپ که، اولرنینگ بَرینی کؤرسه تیش اوچون آیلب کیشی نینگ وقتی کیتیشی ممکن. ایندی شونده ی آشفته املا قاعده- قانونیگه مینینگ عمل قیلیشیم کیره کمی؟ سؤراغینگیزگه جواب بیردیم شیکللی.

جناب باتیر افندی نینگ اعتراضلری

  «... ایکینچیدن، سیز اۉزبېکستانده استفاده بۉله‌دیگن بیر قنچه بې‌معنا، قۉپال سۉزلرنی استفاده قیله‌سیز. در حالیکه او سۉزلر اۉزبېکچه هم اېمس، یاکه اۉزبېکچه بۉلگنده هم اۉزبېکستانلیکلرگه اۉخشتیب تلفظ قیله‌سیز و یازه‌سیز. شو اۉزی بیز نینگ تیلیمیزنی قۉپاللشتیریشگه کۉمک بېره‌دی. مثلاً، سیز مورفولوژي، بیولوژي، فیلالوژي...کبی اروپا تیللریدن کیرگن علمي اتمه‌لرنی «مورفولوگیه، بیولوگیه، فیلالوگیه...» شکلیده یازه‌سیز. فارسچه قیلیب اَیستسم بو «تقلیدِ بیجای» یعنی، بېچاره اۉزبېکستانلیکلر روسلر نینگ تاثیری نتیجه‌سیده شونده‌ی تلفظ قیلیشگه مجبور بۉلگن سیز و بیزنی کیم زۉرله‌گن حرمتلی استاد. اوندن تشقری «رویخط، شادیانه، رویاب...» کبی فارسچه بې‌معنا و متروک سۉزلرنی استفاده قیله‌سیز، شونینگدېک، «بیرته» سۉزینی «بیته» و.......یازه‌سیز. و شونینگدېک «طلبه» «دامله» هکذالرنی هم بې‌ملال ایشلته‌سیز؛ مینیگ جوابیم ---------------- سیز مورفولوگیه، بیولوگیه، فیلالوگیه... سؤزلرنی قؤپال، سؤزلر، دیب ته نیشتیرماقده سیز. بو علمی اتمه لرنی قبول قیلگن عالملر إیشیدن نخواتکه، آذوقلنگن بؤلمه سنگیز؟ اوشبو سؤزلرنی تورلی لغتلرده سیز اؤیله گندیک، قؤپال، دیب ایمس، بل که، علمی تیرمین صفتیده بیریلگندیر. قؤپال سؤزی فارس تیلیده: (خشن، زمخت، وحشی، گرفته، زشتگونه، زننده کبی) کبی معنالری بار. قیسی استندردلرگه کؤره مذکور سؤزلرنی قؤپال سیز دیب تاپدینگیز؟ مین هم عین سیز قؤلـله گن سؤزلرنی: مورفولوژي، بیولوژي، فیلالوژي...قؤپال دیسم  بؤله دیمی؟ یؤق البتّه. بو سؤزلر بیزنینگ تیلیمیزگه ماس ایمس. بیزده بو شکلده یسه لگن سؤزلر دیرلی یؤق درجه ده. شونینگ اوچون هم مین سیزنینگ کؤرستمه نگیزگه عمل قیلمه گنمن. عکسینچه «مورفولوگیه، بیولوگیه، فیلالوگیه...» کبی قیلیب، ائتیشلر تیلیمیزگه قوئیب قؤئیلکنده ی ماس توشه دی. چونکه تیلیمیزده شونگه اؤخشب یسه لگن سؤزلر جوده هم کؤپ. مثلن: تیرمه، کؤچمه، قؤشیمچه، تسمه، کیسمه، اؤسمه، قیمه، تارتمه، یوکلمه، ماسلمه، ائله نه، اوستقرمه، قاپلمه و هاکذالر. کؤره یپسیزمی، بو سؤزلرنی و شونگه یقین ائتیله دیگن سؤزلرنی اؤزبیک تیلیده بی ملال تلفظ قیلیش جوده قولی. مین شونینگ اوچون بو سؤزلردن فایده لنماقده من. اؤزبیکستانلیکلر اؤزلری یخشی بیله دی روسلردن تاثرلنگه نی یاکه، تاثرلنمه گه نینی. عقل اؤرگه تیب، عیب ته قیش اؤرینلی بؤلمه سه کیره ک. بیر تیلنی حقسیز روشده إیکّیگه بؤلیب، ائرمه چیلیک قیلمه سنگیز یخشی بؤلردی. "بیلم" ینگیز آرتگن-تاشگن بؤلسه هم بیز تامیری، إیلدیزلری بیر خلق میز اخیر! فرقلر بؤلسه بو باشقه مساله. بو بیلن چیکلنمی، جناب باتیر افندی منه بو سؤزلرنی هم بی معنا، دیب ته نیشتیرماقده لر: «رویخط، شادیانه، رویاب...» کیلتیرگن سؤزلرینگیز نینگ معناسی بارمی، یؤقمی فرهنگلرگه مراجعت قیلیشینگیز کیره ک. اؤزبیکلر قی یرده یشه مه سینلر فارسی، عربی سؤزلرنی خودّی تیل ایگه لری کبی قیلیب ائتیشگه مجبور ایمسلر. اولر هم یعنی فارس و عرب بیزنینگ سؤزلریمیزنی باشقه چه ائتیب، اؤزلری إیسته گن معناده إیشله ته دیلر . بو نورمال حادثه مینمچه. مذکور سؤزلرنی دری زبانلر بی ملا ل إیشله ته دیلر. ایندی سیز توریب سؤزلرنی بی معنا قیلگن بؤلسنگیز باشقه گپ. بیزنینگ تیلیمیزگه اؤزله شیب ینگی معنا حاصل قیلگن و تیلیمیزنی بائیتگندیر.

باتیر افندی نینگ سؤزلری

«...سیز اۉزینگیزنی تیل عالمی دېب بیله‌سیز، (بیلمه‌دیم «تار تیل شناسلیک» و «کېنگ تیل شناسلیک» کبی اتمه‌لرنی یازگنینگیز اوچون)، اېندی سیز یازگن متنلرده موجود بۉلگن موردلر که مېن اولرنی یوقاریده سنب اۉتدیم خطا حسابلنمه‌سه، بېچاره ینگی اۉزبېک تیلیده اۉقیشگه حرکت قیلگن اۉزبېک سوادلیسینی گمراهلیککه چیقیریش حسابلنمه‌سه، نیمه نرسه خطا حسابلنه‌دی؟».

مینیگ جوابیم

  قئته  ائته من که مین تیلشناس عالم ایمسمن. بو کنایه لرنی کؤپ باره إیشلتگه نینیگزنی توشونمی قالدیم. "تار" و "کینگ" سؤزلری باشقه بیر سؤز بیلن بیریکیب، ینگی توشونچه حاصل قیلیشینی سیزگه داملار اؤگه تمه گن بؤلسه مینده  نیمه عیب؟ مین تار تیلشناسلیک ساحه سی، کینگ تیل شناسلیک ساحه سی کبی بیریکمه لردن فایده لنه من. تار ساحه، کینگ ساحه لرنی توشونتیریشگه مینینگ وقتیم یؤق. تورک لغتچیلیگی و اؤز بیک تورکچه سی دیگن نظری خطالرگه تؤخته لیب اؤتیرم م. مرحمت قیلیب علمی ادبیباتلرگه مراجعت قیلینگ.

جناب باتیر افندی نینگ کنایه لری

  «...آتینگنی چیقر سامانگه یات» دېگنیدېک، سیز نینگ نامینگیزگه اوچیب سیزدن تقلید قیله‌دیلر۔کو؟ نیمه بیلسین که اۉزلریگه اۉرنک توتگن مقتدا هم «این راه که تو میروی به قندهار است». مینینگ جوابلری ----------------- نیگه دیر جناب باتیر افندی مینینگ نامیمدن وحشتگه توشه دیلر؟ قلبکی نام آستیده  مینینگ قیلیب قؤئیگن بیرار مهم إیشیم یؤق که، وحشت قیلسنگیز. مین هم باشقه لرگه اؤخشب عادّی بیر آدم بؤلسم، اؤزگه لر نیمه گه مینینگ نامیمگه اوچین سینلر؟ سیز " سامان"( ؟) سامانخانه گه یات اتینگنی چیقر" مقالی نینگ معناسینی یخشی توشونمس ایکنسیز. مین بیقیق، یاپیق، دیکتاتور بیر میحیط ده یشه میمن که، سیز ائتگن جای گه یاتیب اؤزیمگه نام آرتیرسم. مین رواجلنگن، انسانی قدریتلر طنطنه قیله یاتگن بیر دموکراتیک دولتده یشه یمن. بو یرلیکلر اوچون سامانخانه دیگن نرسه مطلقا یات توشونچه دیر.  سیز کیلتیرگن مقال نینگ معناسی شوکه، حیات نینگ قیسی دیر بیر پلله سیده، استعدادیگه، عقلیگه مناسب بؤلمه گن بیر إیشنی تصادفن قیلسه-ده، اوندن کیئین بیر عمر جیمیب، هیچ إیش قیلمی، اؤشه نامینی نینگ سایه -پنه سیده یشب یوره بیرسه. ایندی ائتتینگ بو قناتلی عباره نینگ مینگه نیمه علاقه سی بار؟ شونینگدیک، « این راه که تو میروی به قندهار است». یسه مه مقالینی هم اؤز اؤرنیده قؤلـه ی بؤلمه گن سیز. دومبول قلمدن انه شونقه خام گپلر آتیله بیره رکن. قاله بیر سه قندهار مینگه ایمس سیزگه یقینراق توره دی. کمینه نی اونوتیلگن فارسی سؤزلرنی إیشله تگنلیده عیبله کن سیز. مین ایمس سیز اؤزبیک تیلگه زیان-ضرر یتکزماقده سیز. افغانستان اؤزبیکلری تیلینی کؤز-کؤز قیلگنده ی گویا،« در حالیکه» دیگن سؤزنی قؤلـله گن سیز. کیچیره سیز جناب افندی. اؤزبیک تیلیده درحالیکه دیئیلمه یدی بل که، "حال بو که" -دیب یوریتیله دی. بونقه نرسه لر سیزده افسوسکه سیراب. مینیگ یازگنلریمگه پیام قؤئیگن ائریم مللت داشلریمیزگه هم زهر ساچیب، اؤزینگیزچه، مینی "امام"، اولرنی ایسه "مقتدا" -دیه تیلگه آله سیز. بو اؤرینده  مقتدا سؤزینی اؤز جاییده إیشله ته آلمه گنسیز. مسلمانلر:" اقتدا کردم به امام حاضر استاده"-دیئشه دی.  مین او یرلرده حاضر و ناظر ایمسم که، مینگه اقتدا قیلسه لر. احتمال سیزگه یره شر.

جناب باتیر افندی نینگ دعالری

  «...کفر آمیر گپلرینگیز « مین مردم نی الله قچان گمراه قیلیب قؤئیلگن بیر "کتاب" بارلیگینی یخشی بیله من»گه ایشیم یۉق، لېکن بیر مسلمان صفتیده بو و باشقه کفري گپلرینگیز بیلن هم مخالفمن. الله سیزنی صراط المستقیم‌گه هدایت قیلسین».

مینینگ جواییم

 اولا، دین و اعتقاد مطلقا خصوصی مساله. بو حقده سؤره شگه آغیز آچیشیگه حقینگیز یؤق. مینینگ هم حقیم یؤق سیزدن دینگیزنی سؤره سم. جناب افندی باتیر بیراونینگ عقیده سینی تفتیش قیلیش فتواسیگه هم ایگه بؤلیبتدیلر. قوللوق-ای! سیزگه  ینگی عمل-منصب. نیمه إیش قیلیب یورگه نینگیزدن خبرسیزمن. بو کیتیشده ملا عمرنینگ وزیری بؤلیشینگیزگه شبهه ام یؤق. مینینگ یازگنلریمگه " کفر گویلیک" تشخیصینی قؤئیش سیزنینگ قؤلینگیزدن کیلمه سه کیره ک، بو حقده مخالفلر هم گپیرسینلر. حرمت إیله

 

 

 

      

       ۲۱فیبروری خلق ارا آنه تیلی کونی برچه

                انسانلرگه قوتلوغ بؤلسین 

  

حرمتلی اؤقوچیلر

      تن آلیب ائتیش کیره کی، آنه تیلیمیز(اؤزبیک تیلی) عرب حرفلری اشکنجه سی آستیده آغیر نفس آلماقده. سؤزلریمیز، تویغو-حسیّاتلریمیز، اؤی-فکرلریمیز تیمیر فقس إیچیگه توشگنده ی بیزاوته لنماقده. سؤز و عباره لریمیز، کینگ معناده تفککریمیز اؤزینی کؤز-کؤز قیله آلمه یاتیر. تیلیمیزنینگ جلا و جاذبه سی سؤنیب بارماقده. تیل اسارتی قئتیب، تیکلب بؤلمس فاجعه لرگه آلیب کیلیشی ممکن.

       بو کیته بیریشده، بیز معنوی اولکن بائلیگیمیزدن، کیملیگیمیز، اؤزلیگیمیز دن اجره لیب قالیشیمیز هیچ گپ ایمس. کیلینگ عزیزلر مادامکی، شونده ایکن، عرب یازوویدن قوتیلیشگه شاشیله یلیک. بو نرسه تیلیمیز رواجله نیشی نینگ بیردن-بیر شرطی دیر. قؤزغه لینگ، حرکتگه کیلینگ، فکر بیلدیریب چیقیشلر قیلینگ. مساله نهایتده جدّی. ایندیلیکده، بو مساله نه فقط اؤزبیک تیلی بلکی، بوتون تورکی تیللرگه هم تیگیشلی معمّادیر. عرب یازوویدن واز کیچیش مساله سینی آذری قرداشلریمیز هم کؤتریب چیقماقده لر. پرابلیمه ماهیتی بیلن چوقوراق ته نیشیش اوچون قویده گی مقاله نی بیر کؤزدن کیچیره ر سیز دیگن امیدده من.

 

ادامه مطلب...

  

 نـــــقد 

اؤزبیکچه سؤزلر لاتین حرفلری بیلن قنده ی یازیله دی؟

          مساله گه بوگون نینگ کؤز بیلن قره لسه، اؤزبیک تیلی اوچون کیریل یاکی، لاتین یازووی انچه مناسبت توشگن، بو نرسه یقین اؤتمیش تجربه لریده سینب کؤریلدی.                            

 

ادامه مطلب...

 

  

ینه یازوو حقیده

     یازوو قؤلنینگ تیلی، تفکّر و کتابلرنینگ اسراوچیسی، دیگن ایدی اؤرته عصر عرب  متفکّری- الجاحظ. یازوو خصوصیده گی فکرلریمیزنی بیان قیلیشدن آلدین ائریم اوچره ب توره دیگن کونده لیک خطالرگه دقـّـتینگیزنی قره تسک.

 

 

ادامه مطلب...

 

 

لغت یاکی سؤزلیکلر قنده ی توزیله دی؟ 

ادامه مطلب...

ا+ا

عرب یازووینی اص

---

حرمتلی اؤقوچیلر

اهمیت قره تگن بؤلسنگیز مینینگ املام باشقه لرنیکیدن بیرآز      

فرق قیله دی. شوفرقنی توشونیب آلیشینگیز اوچون قیسقچه  

ایظاح بیریشگه تؤغریکیله دی. تاووشلر تیزیمیده اونلیلرنینگ      

اؤرنی کتته و مهم. انه شو اونلیلر سؤزلردهگیمعنالرنی      

شکللنتیره دی. اونلیلرسیز سؤزچؤلتاق و معناسیز بؤلیب

قالهدی. مینینگ یازوویمگه سیزلرنی یخشیراق آشناقیلیش

اوچون وقت-وقتی بیلن قیسقه-قیسقه مطلب و معلوماتلرنی   

بیریب باریشگه حرکت قیله میز.

       

---

اؤزبیک تیلی فونیتیکه سینی عرب یازوویده افاده لش نینگ 

       

سیره امکانییؤق.عرب یازوویدن واز کیچیش هم آسان ایمس.  

شونده ی بیروضعیتده مین افغانستانلیکاؤزبیکلرنینگ

سوادخوانلیگینی آشیریش اوچون عرب یازووینی بیرقدر اصلاح

قیلیش فکریگه توشدیم. بیرینچی قدمده «ی»گه اؤخشب تلفظ  

قیلینه یاتگن تاووشلرنینگ هربیریگه، کمپیوتیر امکاناتیدن فایده      

لنگن حالده، کیریل یازویویگه اساسله نیب بیته دن بیلگی تاپیب

قؤیئیشنی معقول تاپتدیم.

اولر قؤئیده گیچه :

   اؤبیک تیلیده بیر قطار یالشگن حرفلر بار اولر قوئیده گیچه:

 

تارتیشو یخشی امّا...

 (1)  

   حقیقت بحث و تارتیشولرده توغیله دی. بحث و تارتیشولر- احترامانه، علمی و منطقی بؤلسه گینه، کوتیلگن مدّعا میوه بیره دی؛ کؤزلنگن مقصد یوزه گه چیقه دی. سؤز، قلم و قاغذ برچه نینگ اختیاریده، اینگ مهمی فکر تؤغری و اساسلی بؤلسین. اگر بحثله شه یاتگن تامانلر بیر ساحه کیشیلری بؤلیشسه اوندن هم یخشی. باردی، تارتیشه یاتگن تامانلرائری- ائری ساحه آدملری بؤلیشسه، بیر- بیرینی توشونمی قالیشلری ممکن. بیر تامانگه انیق کؤرینیب تورگن نرسه، إیککینچی مقابل طرف اوچون قارانغی بؤلیب(کمینه گه بیلدیریلگن اعترضده هم شو نرسه سایه سالیب تورگن کؤرینه دی) قاله بیریشی تورگن گپ. چونکه، فن حوزه لری(تیلشناسلیک کبی تار ساحه لر) اؤزینینگ علیحده علمی نظریه سی، کتگوریه، کانکریت توشونچه، تعریف و اتمه لریگه ایگه. عمومی حوزه لر ایسه بوندن تشقریده توره دی. مثلن، اجتماعی مناسبتلر: آداب، اخلاق، تعلیم، تربیه، دین، بازار، سینما، سپورت، آشپزلیک، طبعیت، سیاست، ژورنالیستیکه، ادبیّات، خلق آغزه کی ایجادی، یازووچیلیک، مدنیتشناسلیک و هاکذا ساحه لر. شومساله لرده بی ملال قلم تیبرتسه بؤله بیره دی. بیز بو اؤرینده یازیش و فکرلش معلوم شخصلر إیشی دیئیشدن مطلقا أیراقمیز.  

   یازوونی اصلاح قیلیش دغدغه سی 

   کؤپدن بیری،انیقراغی، اؤقیب یورگن پئیتلریمده- یاق، عرب یازوویگه اساسلنگن اؤزبیک املاسی و او بیلن باغلیق معمّا، مساله لر اوستیده باش قاتیریب کیلر ایدیم. نهایت 2008- أیلدن باشلب بو باره ده گی اؤی- فکرلریمنی انتیرنیت ترماغی آرقه لی باشقه لر بیلن اؤرتاقله شیشگه، یازیشگه کیریشدیم.  

  شو پئیتلرده مسلکداش دوستیم تیلشناس نورالله آلتای جنابلری نینگ«اؤزبیک تیلی سؤزلیگی» کتابی قؤلیمگه کیلیب توشدی. بغایت سویندیم، کتاب بیلن ته نیشیب چیقدیم... سؤزلیکده گی: «...بولر(ینگی املا قاعده سی) شونچه کی مینینگ فکرلریم. التماس سیز هم درّاو قؤلینگیزگه قلم آلیب بوباره ده اؤز فکرلرینگیزنی یازینگ...»- دیگن صمیمی چارلاولری مینینگ دقتیمنی اؤزیگه قره تدی. شوندن کیئین «بَری بیر، بیز اؤزبیک تیلی دردینی چیکیشگه ایلکه داشمیز» دیگن حسنی کؤنگلیمده تویدیم. تغین، اؤزبیک تیلی(یازوو، املا مساله لری)، ادبیّاتی و باشقه معمّالر خصوصیده یازه باشله دیم. کؤردیمکی، املا بابیده مین و جناب آلتای نینگ قره شلریمیزده کیسکین فرقلر(بولر نورمال نرسه لر البتته) موجود.«اؤزبیک تیلی سؤزلیگی» کتابینی علمی نقد قیلیش ضرور ایسه- ده، اونی قچاندیرنقد قیله من دیب اؤیلب هم کؤرمه گنمن. اوشبو اعتراضلر بهانه لغت کمچیلکلری اوستیده، مقاله نینگ إیککینیچی قسمیده قیسقچه تؤخته لیب اؤتماقچیمیز.

   کیئینگی بیر- إیککی هفته إیچیده ینه املا حقیده اؤیلب، بیر تورکوم مقاله لرنی بیریشگه قرار قیلدیم. مینینگ اوشبو چیقیشیم قی یرلرده دیر عکس صدا اویغاتیب، «جدّی خواطر» لرگه سبب بؤلگنینی انتیرنیت صحیفه لریده اؤقیب قالدیم و اولرنی اؤزگه بیر فکر- ملاحظ، قرشی مناسبت صفتیده عادّی قبول قیلدیم. مین اؤشه یازیلگن نرسه لرگه جواب قیلیش نیتیده ایمسلیگیمنی شو جایده ائتیب قؤیه قالی. شونگه قره می، بیزنینگ یازگنلریمیزگه بؤلگن اؤشه اعتراضلرگه آیدینلیک کیریتیش ضروردیب اؤیله میز.                                      

 کله وه نینگ اوچی                                                             

مینینگ، "افغانستان اؤزبیکلری یازوونی اصلاح قیلیش"- حقیده گی(8) قسمدن عبارت مقاله مگه، «بابر»( ww.babur.org)  و«فیفتا»(www.turklar.com)ویب صحیفه لریده منه بونده ی اعتراضلر ینگره گن.

 مقاله دن پرچه : «اېندی شونچه ايشلر بۉليب، شونچه مدت اۉتيب، جناب ايشانچ‌نينگ اۉزلريچه اونليلر اوچون ينگیدن بېلگیلر اعلان قيلگنلريدن مقصد نيمه‌ليگی توشونيلمه‌دی!»(مقاله حرمتلی محقق و یازووچی جناب حلیم یارقینگه تیگیشلی).

بیزنینگ توشونتیریش

 فلان ساحه ده(املا) کؤپ إیش بؤلیبتدی(؟)؛ شونچه مدت اؤتیبتدی(؟)؛ ایندی اونگه نقطه قؤیلسین؛ هیچ کیم بو باره یازمه سین؛ باسیلگن تمغه بوزیلمه سین، دیب قی یرده یازیب قؤئیلگن؟ بیزنینگچه هرقنده ی اؤی و قره شلر قاتیب قالگن نرسه ایمس، اولر همیشه اؤزگریب، ینگیله نیب، رواجلنتیریب باریله بیره دی. باردی شو قره شلر إیشگه یراقسیز دیب تاپیلسه، اونده صحنه دن چیقیب کیتیشگه محکومدیر. هرقنده ی حکمران فکر و نظریه سوال آستیگه آلینه دی، اونینگ مقابلی اؤرته گه آتیله دی. اؤی-فکر انه شونده ی خصوصیتگه ایگه. یاپیب قؤئیلگن نرسه نینگ إیسی چیقمه سین دیگن ملاحظه اؤتمیشگه ائلنگنینی یخشی بیله میز.

ینه اعتراضدن پرچه

 «اگر افغانستان اۉزبېكلری اوچون ينگی يازوو حقيده‌گی ايلگرگی قرارلر و آليب باريلگن ايشلردن خبرسيز بۉلسه‌لر، عليحده گپ. ليكن اۉشنده هم، بو بيوقت قيلينگن ايشلری اوچون منطقی دليل بۉلالمه‌یدی؛ و اگر بيليب توريب (خبرلری بۉليب)، كيشيلرگه تۉغری يازيشنی اۉرگه‌تیشگه بېل باغله‌گن بۉلسه‌لر، اونده ينگی يازوو پيشكش قيليش اۉرنيگه كۉپگه قۉشيليب، عملده‌گی يازوونی تن آليب، فقط كمچيليگی تۉغريسيده اۉزلری‌نينگ تۉلديرووچی فكرلرينی پيشنهاد طريقيده مطرح قيلسه‌لر، بيزنينگچه معقولراق و علمیراق ايش بۉلر اېدی...».

بیزنینگ توشونتیریش 

   هه، بؤلگن إیشلردن کمینه نینگ خبری بار. اده شمه سم، 2004- إیلی تاشکینتده افغانستان اؤزبیکلری یازووینی اصلاح قیلیش بؤئیچه اوئیشتیریلگن کیچیک مجلسده بیزهم بؤلگنمیز. یؤق، بیوقت ایمس، بلیقنی قچان سوودن توتسنگیز تازه! کمینه بیلیب توریب، «جاری یازووگه الترناتیف» اؤله راق، سیزنینگ اعتراضینگیزگه سبب بؤلگن یازوو شکلینی اؤرته گه تشله گن ایدیم. «کیشیلرنی شو یازووگه اوندشگه بیلباغله گن» هم ایمسمن. مهمی اؤزیم خطا قیلمه ین، دیگن فکرده بؤلگنمن خلاص. یؤق، مین کؤپچیلیک نینگ فکریگه قؤشیله آلمی من. چونکی، تیلشناسلیک عمومی حوزه ایمس. بیلمه گن ساحه لریده کؤپچیلیک حق بؤله آلمیدی. باشقه تاماندن تار ساحه بؤلگنی اوچون تیل مساله لری مجلس، ورکشاپ و أیغینلرده محاکمه قیلینیب قرار آلینمه یدی. بیرار فکرنی یؤقلب چیقیش اوچون رفرندوم هم اؤتگزیلمه یدی، آوازگه قؤئیلمه یدی. آزچیلیک، کؤپچیلیک دیگن نرسه لر اؤتمه یدی بویرده. بلکی، باشقه متخصص تیلچیلر فکری انابتگه آلینگن حالده، املا و باشقه تیل معمّالرینی آزچیلیک حل قیلیشه دی.

  ینه اعتراضدن پرچه 

 «چونكه بو مسأله بير خلق، قاله بېرسه بير دولت مقياسيده‌گی كته و مهم مسأله دير. هركيم اۉز باشيگه وقت- بيوقت يازوو يا بېلگی توزيب، كيشيلرنی اونده‌ش يا مجبور قيلگنده، يازووده چلكشليكلر و كيشيلر اره‌سیده سرسانليك و نهايت آنه تيلگه نسبتاً سوادسيزليك تاپيليشی يا دوام اېتيشی انيق».

 بیزنینگ توشونتیریش

  تؤپه - تؤغری، بو نرسه بیر خلق تقدیری بیلن باغلیق، دولت مقیاسیده گی مهم مساله. «هر کیم اؤز باشیچه وقت- بیوقت يازوو يا بېلگی توزيب» بیر نرسه قیلیب قؤئیشگه حقی یؤق. قاش قؤیه من دیب کؤز چیقریشی هیچ گپ ایمس بو حالتده. کیمینه«هر کیم»، «اؤز باشیمچه»لر سورتیگه کیرمه یدی. معلومات اوچون شونی هم قید قیلیب اؤتیش جایزکی، مین اؤزبیک تیلی و ادبیّات بؤئیچه اونویرسیتی توپراغینی یلب(تاشکینت دولت اونویرسیتیتی)، تحصیل آلگنمن. بیزگه شو تیلدن درس بیریش،  تیکشیریش وتدقیقات إشیلری آلیب باریش بؤئیچه ماسترلیک علمی درجه سی بیریلگن. دیمک، کیمنه بو ساحه گه اده شیب کیلیب قالگنلردن ایمسمن. تیل مساله لرینی بیر قدر توشونیب، هر دایم، آنه تیل حقیده مسولیتلی یانده شیش و قیغوریشگه حرکت قییلب کیلگنمن. اؤزبیک تیلیدن تشقری  روس، فرانسوس، انگلیس، فارسی و اوغان(مقتنچاقلیک اؤیله مس سیز!) تیللرینی تورلی درجه ده (بیرآز)بیلگنیم، بو مساله ده مینی ینه ده تؤغری و آنگلیراق اؤیلشگه اونده یدی.

 ینه اعتراضدن پرچه: 

 «شو بيلن بيرگه، مادی جهتدن چاپ اېتيلگن يوز مينگلرچه جلد درسليك كتابلر حالی نيمه بۉله‌دی؟! بو كتابلر قنده‌ی قيينچيليكلر بيلن تأليف اېتليب، قه‌ی تۉسيقلرنی يېنگيب چاپ يوزينی كۉريب، قنده‌ی يوگوريشلر و خورليكلر بيلن مكتبلرده اۉزبېك باله‌لری قۉليگه يېتگنينی چېت اېلده‌گی تيلداشلريميز اوياقده تورسين، ايچكريده‌گی كۉپلب دعواگر اۉرتاقلريميز هم اونچه‌ليك بيلمسه‌لر كېره‌ك...!»

بیزنینگ توشونتیریش

 بیزنینگ بیلیشیمیزچه، اوغنستانده هلی ائترلی متن یره تیلگنی یؤق. متنسیزلیک شرایطیده، مینگلرچه کتاب ناقص و ناتؤغری املاده باسیلیب چیققن بؤلسه، البتته او کتابلرنی استعمالگه یراقسیز دیب تاپیش کیره ک. بو نرسه کتته یؤقاتیشگه آلیب کیلمیدی. ائنیقسه بوتون خلق سوادسیز بؤلیب تور بیر پئیتده. یترلی ملکه گه ایگه بؤلمه گن آدملر تامانیدن تیارلنگن بؤلسه شوکتابلر ینه نیمه گه هم یره شی ممکن؟ اؤشه متنلر سوادسیزلرچه توزیلگن، پیداگوژیک طلبلرگه جواب بیرمسلیگی انیق. شونی قید ایتیش کیره ککی، چینه کم متننی تنیقلی یازو وچی، شاعر، عالم و متخصص و ضیالیلرقتلمی یره ته دی.

ینه اعتراضدن پرچه:

«دنياده‌گی فايده‌له‌نيب كېله‌یاتگن هيچ بير يازوو، تېگيشلی تيلی‌نينگ برچه تاووشلرينی تۉله-تۉكيس يېتكزه‌آلمسليگيگه عالملر معترف.

بیزنینگ توشوتیریش 

 یؤق، افسوسکی اونده ی ایمس. لاتین و کیریل یازوویگه اساسلنگن رمان- جرمن و سیلاوین تیللری بونده ی قئینچیلیکــّه دوچ کیلمه گنلر. اؤزیمیزنینگ تورکی تیللر (تورک، قازاق، قیرغیز، آذربایجان، تورکمن و اؤزبیک)تیللرنینگ اکثریسی املا مساله سیده قیئنه لمسدن إیش کؤره دیلر.مثلن، روس تیلیده قنده ی ائتیلسه، شونده ی یازیله دی، اؤزبیک تیلیده هم شونده ی. دنیاده تاووشلرنی افاده لی آلمه یاتگن تیللر(عرب تیلیدن تشقری) هر حالده کؤپ بؤلمه سه   کیره ک.

ینه اعتراضدن پرچه:

«شو نرسه‌نی كۉزده توتيب، خلقيميز 5-6 ييلدن بېری اېندی آز-ماز ينگی يازوو و اونليلرنينگ بېلگيلری بيلن اۉرگه‌نيب تورگن بير پيتده، جناب ايشانچ‌نينگ تغين ينگی يازوونی ميدانگه چيقرگنليگی چيندن هم سوآل توغديره‌دیگن ايش! تۉرتته بېلگینی اعلان قيليش بيلن كاشكی ايش بيتسه‌اېدی!»

بیزنینگ توشونتیریش

 قنده ی سوال توغدیریشی ممکن؟ بو یرده سیرلی و یشیریب قؤئیلگن نرسه نینگ اؤزی یؤق. تؤغری تؤرته بیلگینی اعلان قیلیش بیلن إیش بیتمه یدی. هیچ بؤلمسه سؤزلرنی تؤغری اؤقیش و یازیشگه یاردم بیره دیمی بو إیش؟ قبول قیلینگن عملده گی یازوونینگ ناقص و خطالیگینی قوئیراقده دلیللر بیلن کؤرسه ته میز البتته. 

ینه اعتراضدن پرچه 

 «اوندن تشقری، "ی" و "و" تاووشلری اوچون جناب ايشانچ ارائه قيلگن «أی»، «إی» و «ؤ» بېلگيلرده، عرب تيليگه خاص بۉلگن همزه (ء) بېلگيسی اساسی رول اۉينه‌گن. حال بو كه، او كيشی‌نينگ هم شو مقاله و هم بشقه يازوولريده عرب يازووی و او تيلگه خاص بېلگيلرگه قرشی چيقيب، شد « ّ- » اۉرنيگه ايكی حرف (كتته، ارره، مككه، پششه،...) و تنوين «

 » اۉرنيگه هم "ن" (عينن، مثلن، اساسن، عمومن،...) ايشله‌تیب كېليب، حتی بشقه‌لرنی هم اونده‌ب يورگنلرینی هم بيله‌میز! اېندی، اۉرته-ايچده نېگه عيناً همزه‌ (ء)نی ياقتيريب قالگنليكلری نينگ دليلی بيلينمه‌دی!!».

  بیزنینگ توشونتیریش

  بیلسه لر یخشی-ده. نیگه کمینه«أی»، «إی» و «ؤ» بیلگیلرینی إیشله تمسلیگیم کیره ک؟ بو حقوقنی بیزدن کیم تارتیب آلیب قؤیگن؟ فلانی جناب شونده ی قیلمه سین دیب قی یرده یازیب قؤئیلگن؟ بیگانه تیلنینگ آرتیقچه املا بیلگلرینی آلیب تشله مسدن نیمه قیلیشی کیره ک؟ تیلینی اخلت باسیب یاتیشیگه تمشابین بؤله آلمه یدی- ده افسوس! عربی ناباب شکللرنی شخصی یازوویمیزدن آلیب تشله گنیمیز هیچکیمگه سیر ایمس. یشیرینچه قیله یاتگنیمیز یؤق.! همّه بیلگن نرسه نی علیحده بیلیشگه حاجت بؤلمسه کیره ک.

ینه اعتراضدن پرچه:

 «عيناً همزه‌ (ء)نی ياقتيريب قالگنليكلری نينگ دليلی بيلينمه‌دی!!»؟

بیزنینگ توشونتیریش

 کیسه تیب ائتیلگن بو جمله ناصمیمی جرنگله گن کؤرینه دی. بیرار نرسه نی یخشی کؤریش، کؤرمسلیک نینگ علم و دانشگه هیچ قنده ی دخلی یؤق. نا تؤغری اؤیله گنلریدیک، بیز«عيناً همزه‌ (ء)نی یاقتیرگنیمیز؟» اوچون إیشله تمه دیک. تیلشناسلیک شخصی قیزیقیش، یاقتیریش و یاقتیرمسلیک بیلن چیقیشه آلمه یدی. علمده ضرورت، احتیاج و امکانیتلر حساب- کتاب قیلینه دی. نیمه اوچون همزه نی تنله گنیمیزنی اؤشه بیز إیشلتگن، ساده گینه قیلیب یازیلگن بیتیکلرده توشونتیرگنمیز. ینه بیر بار تکرارلیمیزکی، کمپیوتیرنینگ ورد{word} پروگرامیده«ی»گه اؤخشب یازیله یاتگن یالرنی افاده قیلیش اوچون؛ «یالرنی»بیر- بیریدن فرقلش اوچون انه شو همزه نی تنله دیک. کمپیوتیر تیزیمیده باشقه بیلگی موجود بؤلمه گنی اوچون شونده ی قیلدیک. اگر بؤلگنیده البتته اؤشه بیلگیلردن فایده لنگن بؤلور ایدیک. اگر شو یازوو اصلاحاتینی موفقیتلی عملگه آشیرسک، باشقه لرنی هم بونگه دعوت قیلیش عیب ایمس، دیب اؤیله یمیز.

ینه اعتراضدن پرچه

 «همزه (ء) نينگ سۉزلرده تلفظی خودی ( a = ا) كبیدېك اېكنی معلوم؛ مثال اوچون: تأليف، مأخذ، مؤلف، رئيس، هيأت (هيئت)، مسؤول، جرأت (جرئت) و بشقه‌لر. شو باعث، فارسچه‌ده و بيزده‌گی اۉزلشگن سۉزلرنينگ سۉز باشيده‌گی "ا" اۉشه همزه "ء" دېب توشونيله‌دی».

بیزنینگ توشونتیریش

یؤق، اونده ی ایمس. همزه الفدیک تلفظ قیلینمه یدی. شکل و ائتیلیشیگه کؤره هم الفگه اؤخشه مه یدی. إیککله سی اؤرته سیده فرق کتته. همزه عرب تیلیده چوقور بؤغیز تاووشلرینی یومشه تیش اوچون قؤلـله نه دی. الف ایسه، تیل آلدی کینگ اونلی حسابله نه دی. اگر بیرده ی بؤلگنیده إیککی خیل یازیلمه گن بؤلردی. بیز اونی عربچه همزه معناسیده قؤللـه گنیمیز یؤق. همزه عربچه تلفظنی افاده قیلیش اوچون کیره ک ایمس.

ینه اعتراضدن پرچه :

 «اېندی ميه‌لريده بو نرسه سينگيب كېتگن تيلداشلريميز ايشانچ جنابلری تنله‌گن "أی" و "إی" بېلگيلرنی تلفظ قيليش و يازيشده قيينه‌ليشلری و ينگليشلری ممكن اېمس می؟ چونكه افغانستان اۉزبېك تيليده قبول قيلينگن ينگی الفباسی‌نينگ 32 نچی بېلگیسی «ء» بۉليب، اۉزيگه خاص تاووشی بار!».

بیزنینگ توشونتیریش

بیرینچی جمله لریده سوالدن کؤره پیچینگ آهنگی وحرمتسیزلیک بویاغی یقال کؤزگه تشله نیب توره دی. چونکی، کیمنینگدیر مییه سیگه بیرار نرسه سینگیب کیتیشیده توشونمسلیک، تعصّب  کؤر- کورانه، زوره کیلیک  اوستونلیک قیله دی!! میلی، بیز احترامانه جواب قیله میز. یؤق، کمینه مذکور بیلگیلرنی ائتیش و تلفظ قیلیشده سیره ینگلیشمیدی. چونکی، آدم اؤزی قبول قیلگن قاعده گه هیچ بؤلمه گنده اؤزی عمل قیلیشی شرط بؤله دی. عکسینچه افغانستانده گی جاری یازووده، ینگلیشگن و حتــّا، قؤپال خطالر کؤپ اوچره یدی. اؤزیلری قبول قیلگن قاعده گه اؤزلری عمل قیله آلمه گنلر(بو حقده اؤز جاییده گپیریله دی)!

نی تیل بیلن ائته ینکی، اؤزلری ادّعا قیلگن مقاله ده  منه بونده ی نا تؤغری معلومات بیرگنلر: «اۉزبېك تيليده قبول قيلينگن ينگی الفباسی‌نينگ 32 نچی بېلگیسی «ء» بۉليب، اۉزيگه خاص تاووشی بار!(؟)». بونده ی ایمس-ده. جناب آلتای نینگ «اؤزبیک تیلی سؤزلیگی»کتابیده 32-إینچی حرف«ء» ایمس«ِِ ېې»دیر.

ینه اعتراضدن پرچه

  «اوندن تشقری، «أی» و «إی» بېلگيلرنينگ استعمالی فقط باش حرفلرده كۉرسه‌تيلگن. سۉزلرنينگ اۉرته‌سی و سۉنگگيده اولر قه‌ی شكلده يازيليشی نېگه دير كۉرسه‌تیلمه‌گن!»

  بیزنینگ توشونتیریش 

  بیز اؤز تیکستلریمیزده«أی» و «إی» بیلگیلری قی یرده کیلیشی و یاکی کیله آلمسلیگی خصوصیده کؤپ باره تؤخته لیب اؤتگنمیز. ینه بیر بار ائته میزکی، بو بیلگیلر فقط گینه سؤز باشیده قؤللـه نیشی ممکن. سؤزنینگ اؤرته سی و آخریده کیله آلمه یدی. انیقراغی، بی معنا چیقه دی. بو هم عرب یازووی نینگ طبعیتی بیلن باغلیق نرسه.

ینه اعتراضدن پرچه

 «هرچند مقاله متنيده بعضی سۉزلر تصادفاً يازيلگن بۉلسه هم، بيراق اولر نېچه خيل و ناقص!؛ اۉرنك اوچون: «أی» ايشله‌تيلگن سۉزلر: ائنيقسه، ائتيش، ائته‌ديلر، ائتگنده، ائريم، ائتيم، ... (بولرنينگ هيچ بيريده «ی» تاووشی يۉق!) بولرنی شو املا بيلن افغانستان اۉزبېكلری (اَينيقسه، اَيتيش، اَيته‌ديلر، اَيتگنده، اَيريم، اَيتيم، ...) شكلده تلفظ قيلمه‌یدیلر، تۉغراغی قيلالمه‌یدیلر!! بېش بۉليمدن عبارت مقاله‌ده فقط بير موردده‌گينه «أی» بېلگيسی «ائيتيشدن» شكلده «ی»لی يازيلگن، خلاص! ليكن شو هم كۉرسه‌تیلگن بېلگيگه كۉره «أيتيشدن» شكلده يازيليشی كېره‌ك اېدی!».

  بیزنینگ توشونتیریش 

  انه ایندی، بیزنینگ متنیمیزنی توشونمه گنلیکلری عیان بؤلیب قالدی. بیز،«أی»، «إی»، «ای»،«ی» حرف بیلگیلریدن تشقری، یالشگن«ay» (اونلی+اونداش) تاوشلری اوچون هم «ء» بیلگیسینی قبول قیلگنمیز. یعنی، بو بیلگی «ay» آوازینی افاده قیله دی. بونده هم باشقه بیلگی تاپه آلمسدن کمپیوتیرنینگ، مکانیتیدن استفاده قیلیندی. بو اؤرینده جناب منتقد موضوعنی یخشی توشونمبتیلر.

ینه اعتراضدن پرچه:                                                                                   

«گاهیده بير سۉزده ايكّيته همزه «ء» كېليب، چيندن هم دهشت بۉله‌دی: قؤئيب، تؤئيب، سؤئيب...حالانكه بولر جاری يازووده: قۉييب، تۉييب، سۉييب، .... شكلده انچه ساده يازيله‌دی و اۉقيله‌دی».

بیزنینگ توشونتیریش                                                                    

بواؤرینده«ء» بیلگیسی بیرینچیدن«اؤ»- اؤزبیک تاوشی اوچون،إیککینچیدن«ء» بیلگیسینی اونداشی اؤرنیده إیشله تیله یپتیدی».نیگه إیککی «ی»نینگ کیتمه- کیت کیلیشی(قۉييب، تۉييب، سۉييب) دهشتلی بؤلمس ایکن- ده، إیککی«ء» نینگ تکرار کیلیشی دهشتلی تویولیشی ممکن ایکن؟ بو اؤرینده علمی منطق یؤق.  

ینه اعتراضدن پرچه:

«هرحالده، متخصصلرنينگ فكريچه، الفبا بېلگيلری پيداگوژيك، پسكولوژيك و فزيكی مهارت نقطه نظردن باله‌لر طبعيتیگه ماس بۉليب، يازيش و اۉقيشده قيينلمس‌ليكلری كېره‌ك. اېندی يازيشده، عملده جاری بۉليب تورگن (ې، ۉ) بېلگيلری و جناب ايشانچ ارائه قيلگن (أی، إی، ؤ) بېلگيلردن قه‌ی بيری يازيشده، و اۉقيشده باله‌لر اوچون خصوصاً و كته‌لر اوچون عموماً ساده، آسان و سيليق كېچيش مسأله‌سی نینگ بېلگيلشنی حرمتلی اۉقووچيلرگه حواله قيله‌میز».

بیزنینگ توشونتیریش

 اونده ی ایمس. یازوو و املانینگ باله لر پیداگوژیک، پسكولوژيك و فزيكی مهارتیگه تؤغریدن- تؤغری علاقه سی یؤق. یازوو باله لر اوچون یره تیلمه یدی. املا و یازوو اصلیده عامّه نینگ سوادخوانلیگی تیزلشتیریشدن کیلیب چیقه دی. الفبا و بیلگیلرگه تیل نینگ خصوصیتی یوکله تیله دی. تؤرت، بیش مینگ أیللیک تاریخگه ایگه بؤلگن یازوولر و اولردن کیئین پیدا بؤلگن یازوو و املالر هم شو تاماندن یره تیلگنیگه شبهه قیلیب بؤلمه یدی. یازوو آسان بؤلسه هم، قیئین بؤلسه هم اونی باله اؤرگنه دی. بو نگه ختای و عرب و فرانسوس یازووی مثال بؤله آله دی.

ینه اعتراضدن پرچه :

«كۉپ موضوعلر قطاری آتاقلی عربچه آتلر خصوصيده جدی بحث و حتی مشاجره بۉليب، اسماعيل/اسمعيل، اسحاق/اسحق، عيسا/عيسی، موسا/موسی، ... سينگری آتلرنينگ يازيش شكليده، دری تيل‌نينگ اكادميك استادلری بيرينچی شكلگه اياق تيره‌ب، عرب تيلی متخصصلری و دين عالملری اېسه ايكينچی شكلگه اصرار قيلديلر. بيرينچی گروه مذكور سۉزلر و بشقه يات سۉزلر دری تيلی‌نينگ قاعده‌لریگه بۉی سۉنيشی كېره‌ك، دېسه‌لر؛ ايكينچی گروه بو سۉزلر قرآنده‌گی پيغبرلر آتی دېب، كيشی قرآن يازووينی اۉزگرتيريشگه حقی يۉق، دېب توريب آلديلر! مسأله چيندن هم اۉته نازك اېدی. سَلگه مجلسده‌گی ملالر كيشينی كفرگه چيقاريشلری هيچ گپ اېمسدی!».

بیزنینگ توشونتیریش 

 یوقاریده تاکیدله گنیمیزدیک، تیلیشناسلیک عامه اره لشه یاتگن ساحه ایمس. بیرار سؤزنی قیسی شکلده یازماق اوچون آخوند و ملاگه باریب قاضیله شیلمه یدی. یازوونینگ اولرگه  نیمه دخلی بار؟عیسا، موسا، اسحق، اسماعیل اتاقلی آتلری اصلیده عربی هم ایمس، اولر عبرانی اسملردیر. عرب تیلی اوچون هم بیگانه بؤلگن سؤزلرنی اؤزگه بیر تیل وکیلی آلیب باشقچه یازسّه، نیمه سی یامان؟ یهودیلر بو إیشیلری(عبری سؤزلرنی بوزیب عربچه لشتیرگنی باعث) اوچون عربلرنی جزاله مه گن کو. قرآنده کیلگن مذکور سؤزلرنی مینگلب تیللرده بوزیب یازگنلریگه گواه میز. تار و علمی ساحه گه همّه نینگ اره لشه بیریشی فایده دن کؤره، کؤپراق زیان کیلتیره دی ایمسمی؟

   افغانستانده تیلشناسلیک ساحه سی اونچه رواجله نمه گن. افغانستانده منه منمن دیگن تاجیک تیلشناسلری اونلی و اونداش تاووشلرینی یخشی توشونمسلیکلرینی هم حسابگه آلیش کیره ک. کمینه نی دقتسیزلیکده عیبله مسلیکلری اوچون ایندی منتقدجنابلری نینگ قلمیدن اته ین یاکی بیلمی خطا یازیلگن ائریم سؤزلرنینگ رویخظینی کیلتیرسک.

 بۉی سۉنيشی(خطا)/ بؤی سونیش. 

 بشقه(خطا)/ تؤغریسی باشقه،

 اۉزبېكی(فارس یسه لیش)(خطا)/ تؤغریسی اؤزبیکچه،اؤزبیک تیلی.

 ارقه لی(خطا)/تؤغریسی آرقه لی،

 اره سیده(خطا)/ تؤغریسی آره سیده،

 تمانی(خطا)/تؤغریسی "تامانی" بؤله دی.

 ميه‌لريده بو نرسه سينگيب كېتگن/ تؤغریسی مییه لریگه...،

 كمكی(خطا)/ تؤغریسی تورکی سؤز بؤلگنی اوچون کؤمک شکلیده یازیلیشی

 کیره گ.

 ييراق(خطا)/ تؤغریسی(( yiroq بو یرده إیککیته(ee) یازیلمه میدی.  بیزنینگ املاده «أیراق»شکلیده یازیله دی.

 قيين(خطا)/ تؤغریسی(qiyin)بؤله دی.اونداش+اونلی+اونداش+اونلی ترتیبیده. سؤزنینگ اؤرته سیده کیلگن إیککی اونلی، بیر اونداش إیککیته«یی»گه یوکله یلگن.

 قۉييشلری(خطا)تؤغریسی(qo`yishlari). سؤز اؤرته سیده کیلگن بیر اونلی،بیر اونداش إیککی«یی» یوکله تیلگن.بیزنینگ املاده "قؤئیش" یازیله دی.

 ييغينگه(خطا)/تؤغریسی " yig`inga". بیزنینگ یازووده "أیغینگه" 

 كبیدېك(خطا)/ تؤغری سی کبی یاکی دیک. بیته سی یازیله دی.

 ييگيت(خطا)/تؤغریسی"

Yigit". بیزنینگ املاده ایسه: أیگیت شکلیده یازیله دی.بو سؤز اونداش+اونلی+اونداش+ اونلی+یازیلیشی کیره ک ایدی. بیزنینگ املاده: أیگیت شکلیده یازیله دی.

 

دوامی بار

  

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(۸)

 اؤزبیکچه سؤزلر اؤز طبعیتیگه کؤره یسه لیش خصوصیتیگه ایگه. اؤزبیک سؤزلری  خیلمه- خیل قؤشیمچه لرگه بای. بیر اؤزه ک آرتیدن بیر نیچیته افیکس کیتمه- کیت کیله بیریشی ممکن. مثلن، إیش+چی+لر+ی+میز+نینگ(إیشچیلریمیزنینگ) کبی. قاعده بؤئیچه قؤشیمچه لر اؤزه ککه تیرکب(بیر سؤز شکلیده) یازیله دی. بیراق، عرب یازووی بوقاعده گه (یازیلگن تقدیرده هم قؤپال کؤرینه دی) بؤئین بیرمه یدی. شونگه کؤره، قؤشیمچه لر قنده ی تورگه(ایگه لیک، کیلیشیک، شخص- سان؛سؤز یساووچی، شکل یساووچی، سؤز اؤزگرتیوچی) بؤلینیشیدن قطع نظر إیخچم، سادّه راق کؤرینیشگه ایگه بؤلماغی درست.

    افیکسلرنی عرب یازوویده افاده لش اوچون معیّن بیر قاعده نی توصیه قیلیب  بؤلمه یدی. یازووچیلریمیز قؤشیمچه لرنی یازه یاتگنده فقظ سؤز شکلی چؤزیلیب کیتمسلیگیگه اهمیت قره تسه لر عین مدّعا بؤلور ایدی. شونده هم بیر و إیککی بؤغینلی سؤزلرنی البتته قؤشیمچه لری بیلن بیرگه یازیش کیره ک. مثلن، بیرگینه(بیر+ گینه)، بیلباغدن(بیل+باغ+دن) کبیلر. اگر بونده ی سؤزلرنی بیر گینه، بیلباغ دن قیلیب یازیش تؤغری ایمس.

   یوقاریده تاکیدله گنیمیزدیک، قؤشیمچه لرنی یازیش مساله سیده سؤز شکلی چؤزیلیب کیتمسلیگی اهمیتگه ایگه. «ه» بؤغیز تاووشی بیلن توگه گن سؤزلر اؤزیدن کیئینگی قؤشیمچه لرنی قبول قیلمه یدی. مثلن، تاشبقهلرنینگ،کوچهدن، بالهسی، دلهلرنینگ کبی.

-        قؤش اونداشلی تاووشلرنی هم تشدید قؤیمسدن إیککی حرف بیلن افاده لش لازم. مثلن، بیلله شماق، قؤلـله شماق، تیلـله شماق و باشقه لر.

-         کیلیشیکلرنی ائری-ائری یازیش تؤغری ایمس. مثلن، قلم نی، مکتب دن، إیش نینگ، تاغ ده، تشقری گه کبی.

-         «لر» کؤپلیک قؤشیمچه سینی هم علیحده یازیش درست ایمس. کتاب لر، باغ لر، إیشچی لر کبی.

    عمومی قیلیب ائتگنده، عرب یازووینی بیر قدر سادّه لشتیریش ممکن. بیراق، بو. یازوو اؤز طبعیتیگه کؤره اصلاحاتنی قبول قیلمه یدی.

 اؤزی، باشدن بو یازوو تیلبه تیسکری، بی مقصد یره تیلگنیگه شبهه قیلیب بؤلمه یدی. عرب یازووی نه فقط تورکی تیللر اوچون، بلکی هیچ بیر تیل اوچون هم ماس ایمس. حتـــا عرب سؤزلری اوچون ته لیگینه قیئینچیلیک توغدره دی. فقط آته- بابالریدن میراث قالگنیی اوچون گینه بو مزخرف یازوو عربلر اوچون مقدّس سنه له دی. افسوسکی، عرب بؤلمه مللتلرنینگ هم بؤنیگه طوق لعنت بؤلیب توریبتدی.

   خلصُ عرب یازووی بؤئچه ائتماقی بؤلگن فکر و ملاحظه لریمیز حاضرچه انه شولر. کیله جکده بو فکرنی ینه ده کینگیتیریب، بیر دستور اؤله راق تؤپلم قیلیش نیتیمیز هم یؤق ایمس. عرب یازووینی همّه بیز کؤرستگن شکلده یازسین دیگن فکردن أیراقمیز. مقصدیمیز خطا و ناقص توزیلگن املاگه مناسبتده بؤلیش و  الترناتیفینی کؤرسه تیشدیر.  

دوامی بار

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(7)

اؤزبیکیچه تاووشلر تلففظی واکل و کانسانتیزیم (v+c)گه اساسله نه دی.

انه شو قاعده، آلینمه سؤزلرنی اؤزبیکچه قیلیب ائتیشگه امکان بیره دی. شونگه کؤره اؤزلشگن سؤزلر اوّل اؤزبیک تیلی نینگ تلفظ قالبیگه سالینه دی، کیئین ایسه اؤزلشتیریلیب، سؤز شکلیده ائتیله دی. اؤزبیک کیشی سی بیگانه سؤزلرنی اصلیتده گیده یک قیلیب تلفظ قیلیشگه مبجور ایمس. یعنی، چیت تیللردن اؤزلشگن سؤزلر اؤزبیک تیلی اؤزبیکچه شکلنی اؤزیگه آله دی. عمومی قیلیب ائتگنده، هر قنده ی تیل آلینمه سؤزلرنی اؤز تاووش تلفظیگه ماسلشتیره دی. نیگه دیر اؤزبیک تیلی نینگ منه شو امکانیتی کؤپ هم إیشگه سالینه بیر مه یدی. اؤزبیکستانده هم اوغانستانده هم اکثر اؤزلشگن سؤزلر تاووش تاماندن اؤزبیکچه لشتیریلمی، اصلیتده گی دیک قیلیب ائتیب کیلینه دی. شولرگه قره می بیر ته لی آلینمه سؤزلر اؤزبیک تیلیده اؤزبیکچه لشتیریلب ائتیله دی:  

- غلبیر     (غربال)

- خوراز    (خروس)

 - کـــلته     (کوتاه)

- روزغــار  (روزگار)

- قلمپیر     (قرنفیل)

- پتیر       (فطیر)

- قاغذ      (کاغذ)

- قولف     (قفل)

- پیلته      (فتیله)

- امبار      (انبار)

- چیراغ     (چراغ)

- سباق      (سبق)

- خذمت     (خدمت)

- عره وه    (عرابه)

- قــَچیر     (قاطر)

- ملهم      (مرحم)

- آمبور   (انبور)

- تندیر       (تنور)

- بخمل      (مخمل)

- تؤربه (توبره)

- رنگمه -رنگ(رنگ به رنگ)

- خلـــته    (خــریــطه)

- کؤرشــَــپلنگ (کؤرشب پره ک)

بولر تلفظی اؤزبیکچه لشتیریلگن سؤزلرنینگ همّه سی ایمس. بو مساله گه ینه ده چقورراق یانده شیش لازم. حرمتلی یازووچیلریمیز قلم تیبره ته یاتگنده آنه تیلیمیزنینگ منه شو امکانیتینی کؤزدن قاچیرمسه لر عین مدّعا بؤلرور ایدی.

 

 

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(۶)

- عرب تیلیدن کیریب کیلگن سؤزلرنی بیر تیزیمگه کیلتیریش ممکن ایمس. چونکی، بونگه شو الفبانینگ اؤزی اذن بیرمه یدی. شونگه قره می ائریم بیلگیلرنی اؤزبیک یازووی تیزیمیدن آلیب تشله سه بؤله دی. اولرنی عربچه قیلیب ائتیش و یازیشگه هیچ قنده ی احتیاج یؤق. مثلن، عرب تیلیدن اؤزبیک تیلیگه اؤتگن«ء»لی سؤزلر همزه سیز یازیش کیره ک بؤله دی.

تأليف، مأخذ، مؤلف، تأکید، رئيس، هيأت (هيئت)، مسؤول، جرأت (جرئت)کبیلر. یعنی، الف نینگ تیپه سیگه«همزه»قؤئیب یازیش هیچ هم شرط ایمس. اولرنی ماخذ، مولف،رییس، تاکید، هیئت، مسول، جرئت شکلیده یازه بیریش لازم. چونکی، همزه(الف ایمس!) عرب تیلیگه خاص حرف بؤلیب، او بؤغیز تاووشینی افاده لش اوچون إیشله یله دی. بوبیلن تیلیمیزنی بیتته آرتیقچه شکلدن تازه له گن بؤلدیک.

- عمومن، اؤزبیک تیلیگه اؤزلشگن سؤزلرنینگ املاسی هم کون ترتیبیده تورماغی ضرور. سان- سناقسیز اتاقلی و تورداش آتلر، علم- فن ساحه لری، علمی اتمه لرنی هرکونی بی ملال إیشله ته بیره میز. اؤزبیک تیلده اؤزلشگن سؤزلرنی تلفظ قیلیش بابیده هم قطعی بیر توتویم موجود ایمس. بونگه إیککی خیل یانده شیلگن:

1. اؤزلشگن سؤزلر(جغرافی اتمه لر) روس تیلی آرقه لی قبول قیلینگن و روسچه تلفظ قیلینه دی و یازیله دی(اؤزبیکستانده). مثلن : شیریلنکه(سیریلنکه)، سیریه (سوریه)، موزنبیک(موزنبیق)، رسّیه (روسیه)، گرمه نیه(آلمان)، شویتسریه(سویس)، افستریه(اتریش) و باشقه لر. بیزنینگچه اوغانستان اؤزبیکلری اوچون بو تلفظ شکلی معقول ایمس.

2. اؤزلشگن سؤزلر اؤزبیکچه تلفظ بیلن یازیله و ائتیله دی. مثلن، قوریه(کوریا)، مصر، پاکستان، عربستان، قازغستان، قیرغیزستان و باشقه لر.

 اؤزلشگن سؤزلر(آتلر)نی اصلیتگه یقین قیلیب، اؤزبیک تیلی تلفظ قالبیگه سالیب ائتیش کیره ک. اتاقلی و تورداش آتلرنی روسچه، عربچه قیلیب ائتمسلیک مقصدگه موافق. مثلن، مسکوه، امیریکه/امریکا، کاناده، سویدن، آسترلیا، مریخ، ایتالیا و باشقه لر. بو سؤزلرده اوچره یاتگن «کا»،«یا» اصلیده«که» و «یه» قیلیب ائتیلسه تیلیمیز ماس کیله دی. اؤزبیک تیلیده سؤزلر ذاتن، تؤلیق و بورّا- بورّا ائتیله دی ؛ تینیق و آهنگدار، یاقیملی جرنگلی یدی.

-«لوگ»، «لوگییه»، «لوژی» قؤشیمچه لری بیلن إیشله تیله یاتگن سؤزلرده، «لوگ»، «لوگییه»نی قؤللش قولیراق. مثلن، سوسیالوگ(جمعیت شناس عالم)، دیالوگ، بیالوگییه(کؤپراق اؤزبیکچه جرنگلی دی)، رنگمه- رنگلیک تاماندن «لوژی»نی هم إیشله تسه بؤله بیره دی.

 دوامی بار

توشونتیریش!

کیئینگی مقاله لرده، بیز نیمه سسببدن ینگی املا مساله سینی إیلگریگه سوره یاتگنیمیزنی توشونتیریشگه حرکت قیله میز. بیزنینگ متنلراساس-اعتباری بیلن لاتین، یاکی کیریل یازووی اساسیده قولیلشتیریلگن. بونینگ اوچون هر بیر اؤزبیکچه سؤزنینگ لاتین، یاکی کیرل یازوویده گی شکلینی بیلماق طلب قیلینه دی. اؤزبیکچه سؤزلرنینگ لاتین یاکی کیریل یازوویده گی شکلینی بیلمه گن کیشی خطا یازه بیره دی. اؤیلب تاپگن قانون- قاعده لری هم خطا بؤلیب قاله بیره دی. کمینه نینک مقاله لریکه فکر فکربیلدیرماقچی عزیزلرگه توصیه میز شوکی، اول مقاله نی یخشی توشونیشگه حرکت قیلینگ، سؤنگ تنقیدی فکر- ملاحظه لرینگیز بیلن بو قلمنی سرفراز ائیله نگ.

 

 

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

 

5

   - تورکی/صاف اؤزبیکچه سؤزلر«ط»،«ظ»،«ض»،«ص»،«ث»،«ع»،«ذ»، «ة» حرفلری بیلن یازیلمه یدی. سببی شوکی، بو تاووشلر اؤزبیک تیلیگه خاص ایمس. اون پئچه لریمیز بو تاووشلرگه مسالشمه گن. انیقراغی اؤزبیک کیشیسی بو تاووشلرنی ائته آلمه یدی. مثلن، اوطاق ایمس اؤتاق/ یاتاق، طوره ایمس تؤره، طاشتیمور ایمس تاش تیمیر، طاغان ایمس تؤغان، طغا تیمور ایمس تاغه تیمور، طغرا ایمس توغرا، طغرل ایمس توغرل ظغانشاه ایمس تاغانشاه، طوی ایمس تؤی شکلیده یازیللماغی کیره ک.

 بیلیب قؤینگ کی، شو حرفلر قتنشگن سؤزلر عربی سؤزلردیر. مثلن، طعام، ظالم، ضرورت، صمد، ثابت، عقل، ذکات و محاکمة کبی سؤزلر إیشله تیلگن تقدیرده هم، اؤزبیکلر اولرنی«ت»،«ز»،«س»،«الف» شکلیده تلفظ قیله دیلر. کؤره یپسیزمی، تیلیمیزنی بی اؤخشاو شکل و اخلتلر باسیب کیتگن. انه شو سککیز حرفنی اؤزبیک تیلی یازووی سیستیمه سیدن بوتونلی آلیب تشله ماق ضرور.

  - تورکی تیللرده جمله دن اؤزبیک تیلیده «یای مقصوره» موجود ایمس. اؤزبیکچه سؤزلر قنده ی ائتیلسه شونده ی یازیله دی. اؤزلشگن سؤزلر هم.مثلن، عسی، موسی، معنی، مستثنی، حتــّــی کبی سؤزلر اؤزبیک تیلیده عیسا، موسا، معنا، مستثنا و حتــّــا شکلیده یازیله دی.

  - اؤزبیک تیلیگه کیریب کیلگن سؤزلر(اؤزلشگن سؤزلر) همزه«ء» بیلن یازیلمه یدی.

  - اؤزبیک تیلیده تنوین قؤلـله نیلمه یدی. مثلاً ایمس مثلن، ذاتاً ایمس ذاتن،ماهیتاً ایمس ماهیتن و باشقه لر.

  - تشدیدلرنی اؤزبیک تیلیده إیککی شکلده یازیش ممکن. مثلن، تشبـّـث، پششه، آپـّاق، تفککر/ تفکــّـر.

  - اؤزبیک تیلیده «یا»لشگن حرفلر همیشه گی دیک، "یو"، "یه"، "یا" شکلیده یازیله بیره دی. یالشگن حرفلرنینگ ینه بیر توری بارکی، «ای»/«ay»دیب ائتیله دی.  سؤزنینگ باشیده ، اؤرته سیده و آخریده کیلیشی ممکن. حاضرگچه یازیلیب کیله یاتگن متنلرده بو بیلگی افاده لنمی کیلر ایدی. کپیوتیر امکاناتیدن فایده له نیب اونی بیر همزه بیلن عکس ایتتیرسه بؤله دی. مثلن، ائتماق، پئیت، ائریم، ائرا، ائتیم تئیریلماق و باشقه لر. سؤزنینگ آخریده عادّی«ی» حرفی یازیله دی.

 

 

 

 

 

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(4)

 جنس توشونچه سی حقیده

جنس سؤزی عرب تیلیدن اؤزلشگن بؤلیب، خیل، تور، نوع معنالرینی بیلدیره دی. بو سؤز علمی اتمه صفتیده کؤپلب فن ساحه لریگه کیریب بارگن. جنس توشونچه سی تیرمین صفتیده، تیلشناسلیکده هم إیشله تیله دی.

     جنس اتمه سی تیلشناسلیکده، آتلرگه خاص کتگوریه بؤلیب، سؤزلرنینگ (آت) جنسداشلیک/جنسگه تیگیشلیلیگی خصوصیتینی بیلدیره دی. یعنی، آت تورکومیگه عاید سؤزلر هم مونث(اورغاچی)، مذکر(ایرکک) بیلگیلریگه ایگه. دنیاده ائریرم تیللر: عرب، فرنسوس، هند، اوغان(پشتو) و باشقه لر انه شونده ی خصوصیتیگه ایگه. اولرده سؤزلر جنسلرگه اجره تیله دی. 

      بو نرسه تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلی اوچون خاص ایمس. یعنی، تورکی/ اؤزبیکچه سؤزلر مذکر، مونثگه اجره تیلمه یدی. اؤزبیک تیلیده عیال اؤز آتی بیلن، ایرکک اؤز اسمی بیلن توتیله دی. تیلیمیزده ایرکک و عیاللرگه اسم صفتیده اتب قؤئیله یاتگن علیحده- علیحده سؤزلر بار مثلن، تیمور، باتیر، تورسون، بالته، اؤراق، اوزاق، کینجه، تاشپولت، یاغمور، آی بیک، اؤتکیر، تؤقلی، قؤزی، تؤلقین، ایرکین کبی سؤزلر ایرککلرگه اتب قؤئیلسه، کوموش، یولدوز، هولکر، چیبر، گؤزه ل، ایزگو، آیدین، آی سلو، برچین آی، قوره لــَــی، قــَـرچیغــَـی کبی سؤزلر خاتین- قیزلرگه اتب قؤئیله دی. بولردن تشقری هم ایرکک همده عیاللرگه بیرده ی اتب قؤئیله دیگن سؤزلر هم بار. مثلن، اؤکتم، توردی، آیدین، تورسون، تؤخته و باشقه لر. اوشبو سؤزلر هر إیککله جنسگه هم تیگیشلیدیر. بیراق، اؤزبیک تیلی اوچون: مدیره، معلمه، ماموره، مسلیمه، رییسه، کاتبه، محترمه، مظلومه،متعلمه، رقاضه،قاریه،خانومه،شاعره، عالمه کبی سؤزلر مطلقا یات، و بونده ی شکلده یاز قؤپال خطادیر. عزیز تیلداشلریمیزدن جنس معناسیده بونده ی سؤزلردن هیچ قچان فایده لنمسلیکلری ضرور، دیب اؤیله یمن.

     بختگه قرشی یات تیللردن حد دن تشقری جنسنی بیلدیره وچی کؤپلب سؤزلر(اسم) تیلیمیزگه اؤزلشیب قالگن. اولردن بیز آت صفتیده استفاده قیله میز. ایرککلر اوچون: عثمان، عمر، حمیدالله، عبدالله، نجمدین، محمدعلی، عزیزالله، خاتین قیزلر اوچون، شفیقه، شریفه، راضیه، نادره، ناجیه و باشقه لر. قیزیغی شونده کی بیز افتخار إیله عرب تیلیدن اؤزیمیزگه اسم صفتیده قؤیه یاتگن آتلریمیزنینگ ائریملری سؤکیش، حقارت معنالرینی بیلدیره دی. ممکن بؤلسه، تیلداشلریمیز عربچه اسملرنی زنهار قؤیمسلیکلرینی إیسته گن بؤلور ایدیک. تعصّب یوزه سیدن ایمس، تیلیمیز، مدنیتیمیز، قدریتلریمیزگه ضد بؤلگنی اوچون هم عربچه اسملرنی قؤیمسلیگیمیز ضرور دیب اؤیله یمن.  

     کیزی کیلگنده شونی هم تن آلیب ائتیشیمیز کیره ک کی، بیز اؤزبیکلر اؤزیدن بیگانه لشگن، دشمن سیور، عربگه سیغیگن آدملرمیز. عرب زده لیک بیزنی مسخ (منقورت/ کؤریم کؤز) قیلیب قؤیگن. بو لعنت بؤین باغینی ایندی بؤنیمیزدن اوزیب تشله ماغیمیز، اؤزلیگیمیزگه قئتیشیمیز  کیره ک بؤله دی.

     یخشی اؤیلب کؤرینگ-هه! بیر عرب دوستینگیز بار. اونگه: «باله نگنینگ اسمینی «ایگمردی!» قؤی»- دیب بیر تکلیف قیلیب کؤرینگ چی! قنده ی جواب آلرکنسیز. عرب دوستینگیز درّراو:«سین جنــّـی بؤب سن، بو نرسه مینیگ مللتیم اوچون حقارتدیر، یات نرسه دیر» دیب ائتیشی تورگن گپ. بونده ی جواب آلگچ، یوزینگیز قیزریب، تیرگه باتیشینگیز ممکن.   

 

 

 

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(3)

معلومکی، اؤزبیک تیلی باشقه تیللر بیلن کینگ علاقه گه کیریشیب، بیر مکانده یانمه- یان حیات کیچیریب کیلماقده. منه شو چقور و سرعتلی اره لشو نتیجه سیده، کؤپلب تیللردن سؤز اؤزلشتیریب کیله یاتگنی هم بار گپ. عرب و فارس- دری تیللری اؤزبیک تیلیگه جوده کتته تاثر قالدیرگن تیللردن سنه له دی. بو اؤرینده بیز فارس-دری تیلی نینگ اؤزبیک تیلیگه کؤرستگن منفی تاثیری خصوصیده سؤز یوریتماقچی میز. بو تاثر فقط سؤز اؤزلشتیریش بیلن گینه چکله نیب قالمی، حتـــّا، تیلیمیزنینگ گرامه تیکه سیگه هم نفوذ قیلیب، اونی اؤز إیزیدن چیقریب یوبارگن. اونگه فارسی اضافه دئیله دی. ایندی انه شو مساله گه آیدینلیک کیریتسک.

 فارسی اضافت نیمه؟

 اضافه- فارس تیلیده انیقلاوچی و انیقلنمیش مناسبتینی افاده لاوچی واسطه  حسابله نه دی. اورغوسیز باغلاووچی ایلیمنتدیر. یعنی، إیککی سؤزنی بیر- بیریگه باغلاووچی واسطه. اضافت اوچون عرب حرفلریده علیحده بیلگی موجود ایمس. اونی«ی» و یاکی«یی» حرفلری بیلن کؤرسه تیب افاده لش ممکن. اؤزبیک تیلیگه کیریب کیلگن انه شونده ی بیریکمه لردن بیر نیچیته سینی کیلتیره میز. مثلن،

ترجمه  (انیقلاوچی) حال(انیقلنمیش)، درد بی دوا، بلای نفس، عیب مردم، امام زمان، عطای خدا، آنه زار، فصل بهار، آینه ی جهان، پدر بزرگ، دعای خیر، روز جزا، باغ کلان، باغ بالا، آسمان فلک، ترازی عدالت، عقل رسا، توربه فلاکت، روز جمعه، آسیای پاین، عاشق بیقرار، سزای اعمال، غم روزگار، حضرت شیخ، شهر عظیم، باد صبا، بلای جان، آب روان، نقطه نظر، کان ضرر و     باشقه لر. اهمیت قره تگن بؤلسنگیز، یوقاریده سنب کؤرسه تیلگن بیریکمه لر بیر"ی" حرفی بیلن اؤز ارا باغلنگن. اولر یازیلمه یدی، بیراق، تلفظده انیق سیزیله دی.           

کؤریب تورگنینگیزدیک، بو بیریکمه لر توزیلیشیگه کؤره صاف فارسی دیر. تورکی یاکی، اؤزبیکچه سؤزلر بو شکلده بیریکمه یدی. اؤزبیک تیلیگه انه شونقه اؤزلشگن بیریکمه لر آز ایمس. بولر اؤزبیک تیلی روحیگه مطلقا ضددیر. اؤزبیک تیلینی یات عنصرلردن تازه لش اوچون بونده ی بیریکمه لرنی قؤللـه مسلیک معقول. چونکی، اؤزبیکچه بیریکمه لر هیچ قچان فارسی اضافه بیلن باغلنمه یدی. سیز تقاسلب کؤریش اوچون بیر نیچیته اؤزبیکچه بیریکمه لرنی کیلتیریب اؤته میز. مثلن،

شوم باله، یتیم قیز، آلتین بلیق، تیز پیشر، بؤری باسدی، کتته قیشلاق، بیش اریق، آلتی بؤلک، گؤزه ل قیز، یخشی أیگیت،تیز اوچر، شوخ باله و باشقه لر.

 فارسی بیریکمه لرنینگ اؤزبیک تیلیگه کیریب کیلیشی نینگ سبب و تاریخی بار. اضافتلر کلاسیک شعریتیمیزده نهایتده کؤپ اوچره یدی. نثری اثرلرده بیر قدر هم کوزه تیله دی. فارسی بیریکمه لرنی بیز علیشیر نوایی ده کؤپراق اوچره ته میز. شو تاماندن نوایی اؤزبیک تیلیگه مسولیتلی یانده شمه گن. اؤزبیک تیلینی حمایه قیلیب،«محاکمة الغاتین» اثرینی یازگن بویوک یازووچی فارسی اضافه لرگه عادّی   قره گن. بونده ی زیان-ضررنی اؤز تیلیگه روا کؤرگن. حال بوکی، اؤزبیکچه گپلرده فارسی اضافه نی تیقیشتیریش یره مه یدی، اؤزبیک تیلی اوچون قؤپال خطا حسابله نه دی. بو مساله ده نوایی جدّی خطاگه یؤل قؤیگن دیب ائتیش ممکن.

فارسی اضافتلرنی قؤللش افسوسکی، اؤزبیکستانده هم کؤزگه تشله نه دی. آزه یگنی اؤرنیگه تاباره کؤپه یب باره یاتیر. فارسی اضافت حقیده سؤز آچیشدن مقصد، یازووچیلریمیزنی آگاهلنتیریشدیر. تاکیم، بیرگه له شیب، تیلیمیزنی حمایه قیله لیک، اسره ب اوه یلیلیک.   

 دوامی بار

 

 

 

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(۲)

اؤزبیک تیلیده«و» شکلیده یازیله یاتگن إیککی اونلی تاووش بار:

1.«و» بؤلیب، او تیلنینگ یاتیق حرکتی و لبلرنینگ اشتراکیده کؤره حاصل بؤله دی. سؤز باشیده،عرب یازووی بیلن یازیلگنده«او»، سؤز اؤرته سیده ایسه،«ؤ» شکلیده عکس ایتتیریله دی. بو تاووش سؤز آخریده کیلمه یدی.

 بو اونلی لاتین حرفلری«u»  بیلن شکلیده یازیله دی. «و» تاووشی فونیتیکه ده، یوقاری تار اونلی(تیلنینگ تنگله ی تامان بلند کؤتریلیشی نتیجه سیده حاصل بؤله دیگن اونلی)، لبلنگن(لبلر اشتراکیده ائتیله دی)، آرقه قطار(تیل آرقه قسمینینگ فعال اشتراکیده حاصل بؤله دیگن اونلی)دیب تعریفله نه دی.

2.«ؤ» بؤلیب، بو هم تیلنینگ یاتیق حرکتی و لبلرنینگ اشتراکیگه کؤره حاصل بؤله دی. لاتین حرفلری بیلن «O'» کؤرینیشیده افاده لنه دی. «ؤ» اونلی تاووشی فونیتیکه ده، آرقه قطار، لبلنگن سنه له دی. بو اونلی هم سؤز باشیده «اؤ» شکلیده، سؤز اؤرته سیده ایسه،«ؤ» شکلیده افاده قیلینه دی. سؤز آخریده کیلمه یدی.

بو إیککی اونلی بیر- بیریدن توبدن فرقله نه دی. بیرینی إیککینچیسی نینگ اؤرنیگه قؤئیب یازیش مطلقا نا تؤغریدیر. بو اونلینی فرقلشده شونگه اهمیت قره تماق لازمکی، بیرینچیسینی ائتگنده(تلفظ) آهنگسیز، موسیقه سیز(قوروقراق) جرنگله یدی. مثلن،او، بو، اوزوم، اوزوک، توش، توک، توپ، اوچ، اون و باشقه لر. إیککینچی سینی تلفظ(ائتگنده) قیلگنده، قولاققه، موسیقه لی، میلودی، آهنگلی و شیره دار جرنگله یدی. مثلن، اؤزبیک، اؤقیش، اؤتماق، تؤش(کؤکره ک)، تؤن، اؤتتیز، تؤق، کؤمیر، کؤز و باشقه لر. تاکیدلش کیره ککی، تیلداشلریمیز اوشبو اونلی لرنی تؤغری تلفظ قیلیشلری ممکن، بیراق، اولرنی بیر- بیریدن فرقلب یازه آلمه یدیلر. بو اونلیلرنی عرب حرفلری بیلن تؤلیق افاده لشک ممکن البتته.

ایندی، انه شو إیککی اونلینی بیر- بیریدن فرقلشده، اؤزبیک تیلیده إیشله تیله یاتگن بیر تقیم(سلسله) سؤزلرنینگ رویخظینی کیلتیره میز.

 

 اؤزبیک                                        اوواق(تویلگن، میده لنگن نرسه)

 اؤت                                            اوروش

 تؤر                                              تور

 اؤریم                                           اولاو

 تؤزیم                                            توز

 تؤره                                             توتم

 کؤکلم                                           کوی(ساز، نوا) 

  بؤز                                              اوزوک

 اؤتینماق                                        اویقو

 اؤی/فکر                                         اوی/جای

 کوموش                                          کون

 کوچ                                               تویغو

 اؤتاو                                               اونوملی

 تؤن                                                تون

 قؤبوز                                              قوروق

 قؤنیم                                             قوندوز

 قؤل                                                قول(خذمتکپگار)

 اؤغوز                                              اویغور

 اؤتین                                              تورسون

 سؤلیم                                            اونداش

 بؤری                                              بو

 بؤش                                              سوو

 سؤنماق(اؤچماق)                           سونماق(اوزه تماق، توتماق).

  بو قاعده یالغیز تورکی، یاکی صاف اؤزبیکچه یازه یاتگنده قؤلله نه دی. اؤزلشگن سؤزلر اؤز حالیچه قالدیریله دی.

  اؤزبیک تیلیده اوشبو اونلیلر بیلن یازیله یاتگن سؤزلر جوده کؤپ. اولرنینگ برچه سینی بو یرده کیلتیریب اؤتیشگه امکانیتیمیز یؤق. کیزی کیلگنده شونی هم ائتیش جایزکی،حاضرگی پئیتده اوچته إیشنی کؤزده قاچیرمسلیک.

۱. اؤزبیک تیلی گرامرینی تیارلب عامه اختیاریگه قؤیماق،

۲. اؤزبیکچه تؤغری یازیشدستورینی إیشلب چیقیش،

۳. املا لغتینی توزیش.

تیلگه اعتبار، تیلنی سیویشدن باشله نه دی. اؤزبیک تیلیده همّه بیر خیل یازیش معیاریگه بؤی سونیشی شرط. بو سیز تیل رواجلنمه یدی.

                                       

 

 

 

 

کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(1)

   اؤزبیک تیلی نینگ قیافه سینی بوزیب، سوادخوانلیکنی آرقه تشلب کیله یاتگن بیردن- بیر نرسه عرب یازووی بؤله دی. هیچ قنده ی قانون- قاعده گه بؤی سونمه یاتگن بو الفبا حتــّا عرب تیلینینگ هم تلفظینی اؤزیده عکس ایتتیره آلمه یدی. ائنیقسه، تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلی اوچون یاتدیر. بو بیگانه و عین پئیتده یراقسیز یازوودن قوتیلیش حقیده هیچ کیم باش قاتیرمه یپتی. احتمال، آدملر بو حقده اؤیلشدن، سؤز ائتیشدن قؤرقسه لر کیره ک. اؤیلب کؤره یپسیزمی؟ بیز اؤز تیلیمیز، یازوومیز، تقدیریمیز باره سیده اؤزیمیز قرار آله آلمیمیز. بیز هرتاماندن یات فرهنگلر قورشاویده قیسیلیب یشه ماقده میز. کینگ قولاچ یائیب رواجله نیشگه تؤسیقلر -غاو. شونگه کؤره اؤز تیلیمیزده سواد چیقره آلمسلیککه محکوم ایتیلگنمیز. دیمک، آنه تیلیمیزنینگ کیله جگینی پارلاقدیب بؤلمه یدی. بوندن معلوم بؤله دی کی، یقین اؤن أیللیکلرده یازوونی المشتیریش حقیده سؤز آچیش هم ممکن ایمس.

   عرب یازووی نینگ نا بابلیگی تؤغریسیده، علیحده مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگنمیز. یازودن واز کیچیش نینگ اعلاجی یؤق ایکن، اونی بیر قدر اصلاح قیلیش و تؤغریلش مساله سینی کون ترتیبیدن توشیرمسلیک کیره ک دیب اؤیله یمیز. نیمه بؤلگنده هم شو کؤریمسیز یازوونی بیر قدر تیل قاعده لری آستیگه کیلتیریش ممکندیر. برچه بیرده ی یازه یشی ممکن بؤلگن املا قاعده سینی جاری قیلیش امکاندن اوزاق ایمس. قیئین جایی شونده کی، همّه نی بیر معیاری یازیشگه کؤندیریب بؤلمه یدی. تؤغریمی، ناتؤغریمی هیچ کیم اؤز بیلگنیدن قالیشنی إیسته مه یدی. بو بار گپ. تؤغری یازیش بیلن باغلیق معمّالر اوستیده گپیره بیرسک، گپ کؤپ.

   تیلنینگ فونتیک تیزیمیده تاووشلرنینگ رولی بغایت کتته. ائنیقسه اونلی تاووشلرنینگ توته یاتگن اؤرنی بیقیاس. اونلی تاووشلر سؤزلرده گی معنانی شکلنتیره دی. اولرنی خطا یازیش سؤز و گپنینگ بوزیلیشیگه آلیب کیله دی. نه یالغیز، خطا یازیش، تاووشلرنی خطا تلفظ قیلیش هم شونقه نتیجه بیریشی انیق. اوغانستانده گی اؤزبیک ملتداشلریمیز «ی»شکلیده یازیله یاتگن تاووشلرنی بیر-بیریدن اصلا فرقلی آلمه یدیلر. دیرلی بیر خیل ائته دیلر و یازه دیلر. بو نا تؤغری البتته.

   اوشبو مقاله ده بیز،کؤپچیلیک مللتداشلریمیز یؤل قؤیه یاتگن انه شو خطالرنی کؤرسه تیب اؤتماقچیمیز. اؤزبیک تیلیده «ی»گه اؤخشب ائتیله یاتگن و یازیله یاتگن تؤرته تاووش بار. بیرته سی اونداش(y)، قالگن اوچته سی ایسه اونلی(i-e-a/э) سنه له دی. بولر کیریل و لاتین یازوولریده تؤرت خیل حرف بیلن افاده قیلینه دی. گپ شونده کی، بیز شو تؤرته تاووشنی نه تؤغری یازه آله میز، نه- ده، تؤغری ائته آله میز. کمپیوتیر امکانیتلریدن فایده له نیب، بولرنی منه بو شکلده افاده لش ممکن :    

.y-Yigit              ,i- ish              ,e- elka           ,a/э- эga

 ایندی انه شو تاووشلرنی عرب یازووی بیلن افاده لشگه حرکت قیله میز. بولرنی شرطلی روشده انه  قوئیده پیه عکس ایتتیرسه بؤله دی.

1.     «إی»-«y»،

2.     «أی»-«i»،

3.     «ی»-«e»،

4.     «ای»-«э a/».

 بو تاووشلر لغتلرده هم علیحده -علیحده بیریله دی. انه شونده ی حرفلر بیلن باشله نوچی ائری-ائری سؤز تورکومی اؤزبیک تیلیده موجود. اولرنی بیر شکلده یازیب بؤلمه یدی. بو تؤرته تاووشنی فونوتیک تاماندن علمی ایضحلب بیریش بو مقاله حجمیگه سیغمه یدی. بو اؤرینده، یؤقاریده کؤرسه تیلگن حرفلر بیلن باشله نوچی سؤزلرنی کیلتیریش بیلن کفایه له نه میز.

«أیy-»     -  «إی-i»             -  «ی- e»    -     «ای- a/э»

أیگیرماق        إیویتماق             یل(شمال)          ایگه       

أیگیرمه          إیویرسیق             یگولیک             ایگرله ماق    

أیگیروچی       إیویر- شیویر          یلکه                 ایگیلماق

أیگیت           إیشچی                یلپیماق            ایگماق           

أیل                إیدیش                  یم                   ایگاو

أیلدیریم          إیزداش                  یماق                ایگری

أیگنه              إیزله ماق              یمیرماق            ایزگو

أیلتیره ماق      إیزمه - إیز              ینگ                  ایزماق

أیلقی             إیزغیماق               ینگیل                ایزمه

أیـپـیرینماق      إیزچیل                  یر/زمین              ایکین

أیریک              إییه(ابله)               ینگماق              ایلنماق     

أیرینگ             إیککی                   یتک                  ایلــَک

أیراق               إیلیک                    یتکچی              ایلــَت

أیرتماق            إیلگک                   یتمیش              ایلداش

أیتماق             إیلدیز                    یچماق               ایله مان

أیقیلماق          إیلدم                     یچیم                  ایلتماق

أیقیق              إیلجه یماق             یچینماق             ایمله ماق

أیغماق             إیلجه یماق             یتوک                  ایرک

أیغین               إیلینماق                 یتاو                   ایمگک

أیغیق               إیلیق                     یتتی                  ایماق

أیغله ماق         إیسسیق                یتیم- یسیر          ایمچک       

أیرتقیچ             إیش                       یتکله ماق           این-بؤی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                  

«ی»گه یقین تلفظ قیلینه یاتگن تؤرت خیل تاووشنینگ هر بیریگه سؤزلرنی مثال قیلیب کؤرستدیک. بولر همّه سی ایمس. بیرار نرسه یازه یاتگنده، قلمکش ایجادکارلریمیز سؤزلیک/لغتلرگه تیز- تیز مراجعتایتیب، توریشلرینی التماس قیلگن  بؤلر ایدی.  

 "کیلینگ تؤغری یازه یلیک"- سرلوحه سی بیلن اعلان قیلینگن مقاله نینگ دوامینی کیئینگی سانلرده اؤقیب، کوزه تیب بازیشینگیز ممکن.

 

 

 

 

 

                                      دنیاده نیچته تیل بار؟

دنیا خلقلری خیلمه – خیل تیللرده گپله شه دیلر. بیراق فن انیقلیکنی یخشی کؤره دی. شو طفیلی وقت- وقتی بیلن تیلشناسلر تیللر سانینی حسابیگه آله دیلر و معلوماتلرنی اعلان قیلیشه دی. رقملر عادتده  بیر- بیریگه دایما توشه بیرمه یدی. چونکی او یاکی بو تیلنی همّه جایده هم بیردیک تن آلیشه بیرمه یدی. نتیجه ده اؤشه تیلنی رویخطگه کیریتمی قؤئیش حاللری اوچره ب توره دی.

کرّه ی زمینیمیزده همّه سی بؤلیب تخمینن 5621 ته تیل و شیوه بار بؤلیب،حاضرگچه اولردن 500ته گینه سی اؤرگنیلگن خلاص. هر اوچ تیلدن بیتته سی نینگ یازووی بؤلمی، فقظ آغزه کی نطق شکلیگه ایگه دیر.  

جهانده گی 1400ته تیلنینگ یؤقالیب کیتیش  خوفی بار. دنیا تیللریدن فقط  40ته سیگینه آغزه کی و یازمه جهتدن مکمّل شکیلله نیب بؤلگن دیب حسابلنه دی. اؤشه 40تیلنینگ آره سیده اؤزبیک تیلی   هم بار.

شونینگدیک،حمالیه ده 160 خیل تیل بار. افریقانینگ نیجر دریاسی حوزه سیده 280 ته تیل موجود بؤلسه، ینگی گوی نیه ده گی په پوه دولتی بو باره ده مطلق چیمپین (بیرینچی اؤرینده). او یرده جمعی اوچ میلیون اهالی 1010 خیلده گی تیل و شیوه ده سؤزله شه دی.

ختایده انگلیس تیلیده سؤزله شوچیلر سانی امیریکه قؤشمه شتتلریدن کؤپراق.
ایندی اعتبارینگگیزگه یوقاریده گی معلوماتلر بیلن قیاسلش اوچون قویده گی رقملرنی تقدیم ایته میز.جهان نینگ 2007 أیل جنوری آیی سته تیستیکه(حساب-کتاب)خبرلریگه کؤره، دنیاده حدودی بؤئیچه اینگ کتته سنه لگن اؤنته کتته دولت قویده گیلر حسابله نه دی:

۱. روسیه- 17.098.2421- کیلو متر مربع.

۲. کانادا-  9.970.610 -کیلو متر مربع.

۳. امیریکه قؤشمه شتتلری-9.629.091 - کیلو متر مربع.

۴. ختای- 9.598.086- کیلو متر مربع .

۵. برزیل-  8.514.877 -کیلو متر مربع.

۶. آسترلیا- 7.741.220 - کیلو متر مربع .

۷. هندستان - 3.166.414 - کیلو متر مربع .

۸. آرجنتین- 2.780.400 -کیلو متر مربع . 

۹. قازغستان- 2.724.900- کیلو متر مربع.

۱۰. سودان - 2.505.813 - کیلو متر مربع.

 
اهالیسی جهتدن اینگ کؤپ اؤنته بویوک مملکتلر ایسه قویده گیلر:

1. ختای- 1.134.200000 بوتون یر اهالیسی نینگ (20) % ی.

                                
2. هندوستان- 000 000 1.120(17.1) %ی.

3. امیریکه قؤشمه شتتلری- 000 000 300.340 -(۴.۵۸)٪ی

4. اندونیزیا- 233.460.000 (3.56) %ی.

5. برزیل- 187.670.000 (2.86) %ی.

6. پاکستان- 158.800.000 (2.42)%ی.

7. بنگله دیش-  148.840.000 (2.27-)%ی.

8. روسیه- 141.760.000 (2.16)%ی.

9. نایجریا- 133.160.000 (2.03-)%ی.

10. جاچان 127.417.000 (1.94)%ی.

علمی تخمینلرگه قره گنده، 257 أیلگه بارگنده ختای خلق ریسپوبیلیکه سی اهالیسی یر اهالیسی نینگ یمینی تشکیل قیلر ایمیش.

 اینگ بای تیللردنیاده گی سؤز جهتیدن اینگ به دولت تیللر بولر عرب و انگلیس تیللری بؤلیب، انگلیسلرنینگ حسابیده(2.5.00000) یعنی إیککی یریم  میلیوندن آرتیق سؤز بؤلسه(قرنگ- په خوتین. الف. آی)«112» اتویتوف  نه وشی وه پروسی انگلیسکو میزیکی». مسکوه. 2005)، عرب تیلیده ایسه اوچ یریم میلیون(؟)دن آرتیق لغت بایلیگی بار(بو معلوماتنی مینگه استاذیم مرحوم مظفــّر خوجه یف بیرگن). اؤزبیک تیلیده تخمینن ( 1400000- 1600000) اطرفیده سؤز بار ایکن. (بو معلوماتلر و شخصی تجربیگه سوینگن حالده بیریلماقده). بیز  یوقاریده کیلتیریلگن حاضرگی معلوماتلر، البتته، کؤپراق اجتماعی ساحه لر بؤئیچه نسبتن آلینگن خلاص.

په خوتین نینگ سؤزیگه قره گنده، کیمیا فنیگه عاید اتمه لرنینگ اؤزی إیککی میلیوندن زیادراق ایکن. ایندی اؤیلب قره نگ، بیالوژی یاکی ریاضیده  یاخود فزیکه ده قنچه علمی اتمه لر بار ایکن-هه؟

تیلشناسلیک فنیدن معلومکی، قیسی تیلده «سینونیم- معناداش»- سؤزلر کؤپ بؤلسه، اؤشه تیل اینگ بای تیل حسابله نه دی. شونینگدیک، قیسی تیلده «آمونیم- شکلداش»- سؤزلر کؤپ بؤلسه، دیمک اؤشه تیل اینگ کمبغل تیللر سیره سیگه منصوب دیه یوریتیله دی. مثلن، شمالی قطبده یشه یدیگن ایسکیموس قبیله سیگه منصوب مللت تیلیده «قار» سؤزی نینگ أیگیرمه خیل معناداشی موجود بؤلسه، عرب تیلیده «چؤل» سؤزینینگ یوزدن آرتیق ورینتی بار. معناداش سؤزلر عرب تیلیده اینگ کؤپ اوچره یدی.

 

آمونیم سؤزلرگه مثال صفتیده اؤزبیک تیلیده گی بیرگینه«تیل» سؤزینی تحلیل قیلیش آرقه لی تیلشناسلیدده گی بو معمّاگه انچه – مونچه انیقلیکلر کیریتیش ممکن. چونکی، اؤزبیکچه «تیل» سؤزی  بیر پئیت نینگ اؤزیده إیککی خیل معنانی انگله تیب کیله دی:    

1. اؤرگه نیله دیگن تیل فنی.

2. آدمنینگ یاکی باشقه تیریک موجودات نینگ تیلی.

بو وضعیتنی باشقه تیللر تمثالیده کؤریب اؤتسک بؤله دی، زیرا، روس تیلیده هم «تیل» سؤزی خؤددی اؤزبیکچه ده گی کبی آمونیم ایکنلیگی معلوم بؤله دی:

1. روسکی یزیک- روس تیلی. 2. یزیک چیله ویکه- آدمنینگ تیلی. «تیل» سؤزی عرب و انگیلس تیللریده ایسه، عکسینچه، معناداش حسابله نه دی. مثلن، عربچه ده «لغتون»- «اؤرگه نیله دیگن تیل»نی افاده لب کیلسه، «لسانون»-«اؤرگه نیله دیگن تیل»نی انگله ته دی. انگلیس تیلده گی  «language»- «اؤرگه نیله دیگن تیل»نی  بیلدیرسه، «تانگ» - تنه اعضاسی بؤلیش«تیل» دیب ترجمه قیلینه دی.

  اینگ کمبغل تیل

گوینه (پایتختی – بیزو شهری، افریقا)ده محللی ته کی تیلیده بار یؤغی 540 سؤز بار، خلاص.

  بیر کیشیلیک تیل

عین کونده انگلیس، روس، نیمیس(جرمن)، عرب و اسپن تیللریده سؤزله شه یاتگن انسانلرنینگ حساب- کتابینی قیلیش امر محال إیش. امّا بعضی بیر تیللر بارکی، اولرنی اؤشه تیلده صحبتله شه یاتگنلر اؤزلری بیلن آلیب کیتیشی ممکن. خلص، سیز حاضر اینگ کم انسانلر ملاقاتده بؤله دیگن تیللر حقیده گی بیلیمگه ایگه بؤله سیز دیگن امیدده میز.

ینگی گوینیه ده اتیگی 4 میلیون اهالی استقامت قیلسه – ده، اولر 800 تیلده صحبتله شه دی. شونینگدیک، انه شو تیللرنینگ بیرارته سیده یم 100 مینگ کیشی بیر- بیرلری بیلن ملاقاتده بؤلمه یدیلر.

دنیاده گی اینگ کم آدم گپله شه دیگن تیل- بو بیکیه تیلیدیر. بو تیل فقطگینه افریقا قطعه سینینگ کمیرون و نیجریه دولتلری اؤرته سیده گی قیشلاقده یشه یدیگان 87 یاشلی کمپیرشاه گه تیگیشلی.  

 سوسه می تیلیده ایسه میراویه پراوینتسیه(ایالت) سیده استقامت قیله دیگن إیککی عایله اعضالری بیر- بیری بیلن حال- احوال سؤره شه دی، خلاص.

لتویه ده ایسه ینه شونده ی تیل بارکی، اونی 200 کیشی توشونه دی. بو تیل لیوان تیلیدیر.

آیون  غربی سیپتیک تیلیده حاضرچه 384 کیشی ملاقاتده بؤلسه، الفیندیا شرقی سیپتیک زبانی ایسه 633 انسانگه تیگیشلی ایکن.
لیله و  سیئت تیللریدن 450 کیشی صحبتله شر ایکن. اینگ کم اوچره یدیگن هند تیللریدن بیری مره تیدیر. بو تیل مه خره شته شتتیگه  تیگیشلی. آریسه شتتیده ایسه آریه تیلی روسوم بؤلگن. تیلوگو تیلیده انتره پره دیش شتت(ایالت)ده گیلر و تمیل تیلیده نه دوده گی اهالی اؤز ارا ملاقات قیله دیلر. گرچه تایلنده اسای تیل تی لهجه سی بؤلسه –ده، اهالینینگ کؤپ قسمی شیوه ده صحبتله شه دیلر. تیل شناسلر اولرنینگ إیچیده له یا، کمّوَنگ و پکته ی تیللرینی مستقل،- حسابله یدیلر.

  مرحوم تیللر

جهانده اینگ استعمالدن چیقیب کیتگن همده بوتونلی یؤقالیب کیتگن تیللر کینی هایه بؤلیب اولرنی تیلشناسلر إیککیگه بؤلیب اؤرگنه دیلر. یعنی، یازمه نطققه ایگه بؤلگن «اؤلیک» تیللر همده فقط آغزه کی شکلی بار«اؤلیک» تیللر.

آغزه کی نطققه گینه ایگه بؤلیب، حاضرده بوتونلی یؤقالیب کیتگن تیللرنینگ سان- سناغی دیرلی یؤق. هم یازمه، هم آغزه کی نطق شکلیگه ایگه، بیراق حاضر عملده موجود بؤلمه گن قدیمی تیللر هم ته لیگینه. تیلشناسلیک فنیده بو کبی تیللرنی «اؤلیک تیللر» دیب اته یدیلر.  

اؤلیک تیللرنینگ اینگ بویوکلریدن إیککیته سی فن عالمیده جوده مشهور حسابله نه دی. اولردن بیری هندوستانده گی قدیمی سنسکریت تیلی بؤلسه، إیککینچیسی زمانوی طبّیات خادملری کینگ استفاده ایته دیگن لاتین تیلی حسابلنه دی.

اؤلیک تیللر رویخیگه قدیم ختای و انگلیس تیللرینی کیریتسه هم هیچ خطا بؤلمه یدی.  چونکی زمانه میز کیشیلری انه شو إیککی تیلده بیتیلگن تاریخی اثرلرده مهرله نیب قالگن ممتاز سؤزلرنی توشونیشلرینی امر محالدیر. کهنه ختای تیلیده گی منبعلرنی توشونمسلیک اؤز- اؤزیدن معلومکی، اولر ایره(میلاد) میزدن اوّلگی اوزاق اؤتمیشگه باریب تقه له دی. بیراق، 16- عصرنینگ آخرلری 17-عصرنینگ اؤرته لریده گینه یشب اؤتگن بویوک انگلیس یازووچیسی ویلیم شکسپیر تیلینی بوگونگی کون انگلیسلری اصل منبعدن اؤقیب مطلقا توشونمسلیکلری علمی اثباتلنگن واقعه دیر.

  اینگ کؤپ ترقلگن تیل

 سیز درحال: - ختای تیلی، دیب اؤیله شینگگیز طبعی حال. تؤغری یر کرّه سیده گی اینگ کؤپ اهالی یشه یدگن ختای خلق ریسپبیلیکه سیدیک دولتده بیر یریم میلیارددن آرتیق آدم ختای تیلیده  گپلشگن بیلن، لیکین او بوتون جهان بؤیلب کینگ یائیلمه گن- ده! افسوسکی، بو بختلی تیل اسپنچه ایکنلیگیدن کؤپچیلیک، اکثریت تیلشناسلرنینگ اؤزلری هم بیخبردیرلر. اسپن تیلی بو قدر عامّه لشیب کیتگه نیگه اوّلا سیّاحلر، دینگیز قراقچیلری همده اسپنیه لیک مستملیکه چیلر سبب بؤلیب قالگنلر. شونیسی قیزیقکی، امیریکه قؤشمه شتتلرینینگ 50 ته شتتیدن 23ته سیده دولت تیلی اسپن تیلی حسابلنسه، بار-یؤغی 21ته سیده گینه انگلیس تیلی عملده گی تیل وقالگن شتتلرده ایسه فرنسوس تیلی حکمرانلیک موقعینی سقلب تورماقده. معلومکی، اقشده هر بیر اهالی اؤز محللی قانونلریگه عمل قیلیب یشه یدیلر.

  موساجان باباجان اف 

 مقاله «ضیا»ویب صحیفه سیدن آلیندی.

    

 

 

 

تیل- روح ملکی،کؤگیل کـَـــلیتی

تیلشناسلرنینگ 2000- إینچی أیلگی حساب- کتابلریگه قره گنده، یر یوزیده آدملر 6000 دن آرتیقراق تیلده گپله شیب کیلگنلر. اولرگه کؤره، دنیا تیللری 2100- إینچی أیلگه باریب تینگ یریمگه قیسقره دی. هر اؤن إیککی کونده بیتته دن تیل بوتولی توگب، اؤتمیشگه ائله نه دی. اؤلیب باره یاتگن انه شو تیللر اؤزلری بیلن قؤشیب سؤزله شوچیلرنینگ ملی، مدنی، بار معنوی قدریتلرینی هم آلیب کیته دی؛ یؤقلیککه یتکله یدی. بو دورده، عالملرنینگ اعتراف قیلیشلریچه، کؤپراق اقتصاد، فن- تیکنالوژینی ارمغان کیلتیرگن تیللرگینه یشب قالیشی ممکن. ینه اؤز سؤزله شیوچیسی تامانیدن سیویلگن تیللر هم یشش قابلیتینی یؤقاتمس ایکن. اوشبو تیللر منگولیککه قولاچ یازگن تیللر سنه له دی. بولر گلبلله شو(جهان بؤیلب)، کیسکین ترقیّات و رواجله نیش نینگ ثمره سیدیر.

اوشبو جریان اصلیده، سیکینراق کیچگن ایسه - ده، بیر قدر ایرته راق باشلنگن دیئیش ممکن. شو مدتده مینگلب تیللر الـله قچان نابودلیککه یوز توتگن.

 بیر گینه اوغانستاننی مثال قیلیب آله دیگن بؤلسک، اؤتگن یوز أیللیکده، شو جغرافی تیوره گده قیرققه یقین تیریک تیل موجود بؤلگن. بوگونگه کیلیب،اولردن اتیگی اؤزبیک، تورکمن، دری، اوغان(پشتو) ، پشـّه یی، نورستانی، بلوچی، شغنی، روشانی، اِشکاشِمی، سنگیلچی، منجی، واخی، برتنگی، یزغلامی، آرموری، پراچی (پامیر تیللری) تیللریده گپله شیله دی. ائریم پامیر تیللریده شو تیلده سؤزله شوچیلر (بیر نیچه مینگدن آشمیدی) سانی کیسکین قیسقریب بارماقده. قالگنلری ایسه اؤرته دن کیتگن، نابود بؤلگن.

تیللرنینگ یشب قالیشگه رول اؤنه گن ائریم فکتورلرنی کؤزدن قاچیریب بؤلمیدی البتته. اولردن :

بیرینچیسی یازوو و یازمه متنگه ایگه بؤلیش؛ إیککینچیسی معلوم تیلیده سؤزله شوچی خلقنینگ اجتماعی فعاللیگی، اوچینچیسی شو خلقنینگ ایجادکار و بنیادکار بؤلیشی و تؤرتینچیسی اونیمدار آغزه کی ایجادگه بای بؤلیشیدیر. انه شو عامللر قؤلنی قؤلگه بیریب، تیرکه شیب، معلوم بیر تیلنی هلاکتدن سقلب قاله  آله دی. بولر آره سیده  بیرینچی عاملنینگ تاثری بیقیاسدیر.

 یازوو و یازمه متننی ایجاد کار یازووچیلر یره ته دی. اولر یازگن تیکستلر شعر و نثر کؤرینیشیده بؤی کؤرسه ته دی. بو متنلر تیل ایگه لرینینگ تاریخی آرزو- إیستکلرینی اؤزیده مجسـّم ایته دی. بو نرسه إیلدیزی به قوّت ادبیّات اؤله راق اولاددن- اولادگه اؤتیب، عنعنه توسینی آله دی. شونینگ اوچون هم  بیز نوایی و بابرنی اؤزبیک تیلی نینگ دانا پاسبانی، أیقیلمس قؤرغانی دیب ائته میز. دیمک شاعرو یازووچیلر آنه تیل نینگ چینه کم قلقانی، اونینگ جانیگه  ینگی کوچ عطا قیلوچی؛تیلنی دورلر آشه رواجلنتیروچی ذاتلردیر.

 بیزده شاعر و یازووچیلر آبدان یازه یپتیلرمی؟ دیمک، تیل هلی اؤلمه گن. یؤقسه، اؤلیشگه محکومدیر.     خوش، بوگونگی اوغانستانده گی اؤزبیک تیلیمیزنینگ احوالی قه لی؟  بو تیلگه یؤقاریده سنب کؤرستگنیمیز عاملر تاثیر کؤرستماقده می؟

یؤق افسوس. اؤتمیشده بای آغزه کی ایجاد،ممتاز ادبیّات و مدنی یادگارلیکلرگه ایگه بؤلیشمیزگه قره می، بیزده یازیش و ایجادکارلیک مساله سیده احوال اچینرلی درجه ده. کؤپ بار تیلگه آلگنیمیزدیک، تفکر حوزه سیده بیش عصردن بویان مطلق بؤلیشق حکمرانلیک قیله دی. شو آره ده یعنی، حکمران بؤشلیقده یازیلگن نرسه لریمیز دردیمیزگه درمان بؤله آلمه یدی افسوس. بیزنینگچه ایندیلیکده اوغانستانده گی آنه تیلیمیز نینگ قؤرغانی ایمریله ،نوره ی  باشله گن. اوغانلر ظلم و اسارتیگه توشیب قالگنیمیز؛ اؤزیدن بیگانه لیک بو جریاننی ینه ده تیزلشتیرگن. بوگونگی کسیکین رواجله نیش پلله سیده بوتونلی مؤرتله شیب بؤلگنمیز. سببی نه فقط اؤزبیک تیلیده ادبی، علمی، تحقیقی اثر یازیلمه یپتیدی، بلکی، هلی توزیق- قوروق سوادخوانلیک یؤلگه قؤئیلمه گن. یاشلریمیزنینگ آنه تیلیگه عشق و محبـّـتی هم کؤرینمه یاتیر. اؤزیدن اوزاقله شیش بؤیاغی تاباره قویوقلشیب بار ماقده. خوف- خطر ایشیک قاقیب، قؤنغیراغینی چله باشله گن. اؤزبیک تیلی هلاکت یاقه سیده توریبتدی. بونینیگ آلدینی آلیش چاره لر ینی کؤرماق ضرور. شونده بیر گؤزه ل تیلیدن ائرا قالسک حیف ایمسمی؟ چقورراق قره سک بیز آز سانلی ایمس میز، اوغان،تاجیک و هزاره لر بیلن سان و حدود بؤئیچه تینگ میزاخر!

اؤزبیک تیلی مکتبلرده اؤقتیلمس ایکن، جریده، آی نامه لر، رساله ده گیدیک رادیو ایشتتیریشلر، تلویزیون کؤرسه تولری یؤلگه قؤئیلمه گن ایکن؛ سیاستچیلریمیز،وزیر و کیللریمیز تیلیمیزگه جان کویدیرمس ایکنلر؛ یوک ینه شو قاره خلق ایلکه سیگه توشه دی. گله بلله شو حتــّا، بولرنی(عادّی آدملرنی) هم چیتلب اؤتمه یدی. تیخیکه،ترقیّات هر بیر خانه دانگه کیریب باره دی.یالغیز کیریب باره دی ایمس، اؤزی بیلن سیلدیک یات  تیللر، مدنیتلر، توشنچه لرنی هم اؤزی بیلن آلیب کیره دی. 

خوش،نیمه قیلماق کیره ک؟

بیله میز اؤزبیک تیلی اؤزبیکستانده گورکیره ب رواجلنماقده. بیز بؤلسه بو امکانیتدن- ده، محروم قالماقده میز. بیزده عمومن شوتیلگه قیزیقیش یوقالیب کیتگن(ازلدن بؤلمه گن بلکی تؤغری بؤلر). اؤزبیکلر اؤرته سیده مللی روحنی تیکلش ضرور دیب اؤیله یمز. کیچه- کوندوز دیمی  اؤزبیکستانده نشر قیلینه یاتگن کتابلر، ادبیّاتلر اؤقیله بیرسه؛رادیو ایشیتیله بیرسه؛ تیلیویزیون کؤرسه تولری کؤریله بیرسه قولاغمیزدن سوادیمیز چیققن بؤله دی.بو هم یؤل-یؤریقلردن بیری.

سؤنگ سؤز اؤرنیده،اؤزبیک قاره کؤزلرینی اؤز آنه تیللرینی سیویشگه ،شو تیلنی حمایه قیلیب رواجلنتیریشگه چارلب قاله میز. قلمکشلری بؤلمه گن مللت تاریخ دفتریدن؛ ترقیّات کاروانیدن توشیب  قاله بیره دی. بو کؤپ باره سینه لگن حقیتدیر.

 

 

 

 

 

تیکله نیشنی کوته یاتگن سؤزلر

 

       اؤزبیک تیلیمیزنینگ إیککیته مهم قئناق منبعسی بار. بیری خلق سؤزی(لهجه لر آمباری)-

خلق إیشله ته یاتگن،ادبیلشمه گن سؤزلر؛هلی ادبی تیل مقامیگه کؤتریلمه سؤزلر؛أیککینچیسی

یازمه(ادبی،تاریخی،علمی،نشریات...)یادگارلیکلر.اؤزبیک تیلی انه شو منبعلردن اوزلوکسیز

روشده آذوقله نیب توره دی.هر إیککله ساحه نینگ کؤپ جلدلیک سؤزلیک(لغت- فرهنگ)لری

بؤله دی. بوساحه لر اؤزبیکستانده یخشی إیشلنگن.بو منبعلر اؤزیده اینگ کؤپ سؤزلرنی تؤپله

 گنی بیلن هم اهمیتلیدیر.

      مساله نینگ اهمیتی شونده کی،انه شو إیککی منبع بیزنینگ استفاده میزدن تشقریده،دینامیک

حرکتدن تؤختب قالگن.لهجه سؤزلریگه«دیالیکت سؤزلر»و کلاسیک متن ذخیره سیده گی

لیکسیمه لرگه«ایسکیر گن تاریخی سؤز»طوق لعنتی آسیب قؤئیلگن.بوقؤریق منبعلرگه کیریب،

آره لب،إینجوسؤز لرنی تاپیب إیشله تیش منع قؤئیلگنده ی گویا. یؤق،بیزنینگ فکریمیزچه

هربیرایجادکارتاریخی فرهنگلر(«دیؤان الغات الترک»دن تارتیب-20-إینچی عصر نینگ

باشلریگچه یازیلگن یوزلب سؤز لیکلر دن؛حتــّا،اثرلرنینگ بیواسطه اؤزیدن هم)مراجعت   

قیلیب توریشی کیره ک بؤله دی.

      شونی هم اونوتمسلیک کیره ککی،ایسکیرگن و لهجه سؤزلریدن إیسته لگنینی آلیب إیشله ته

 بیریش مقصدگه موفق ایمس.اولرنینگ اکثریسی یشش دورینی اؤتب بؤلگن؛تلفــّـظ و إیشله تیشی

 هم قولی ایمس و باشقه لر.یؤقاریده تیلگه آلگنیمیز منبعلرده گی سؤزلر سانی بیر نیچه یوز

مینگنی تشکیل بیریشی ممکن.تاریخی و لهجه گه خاص سؤزلرنی کیره کلی منبعلردن آلیب  

إیشله تیشنی عاتده،اولکن ساحه متخصصلری،عالم و یازووچیلر(اؤزبیکستان مثالیده،عبدالله

قادری،چولپان،آیبیک،غفور غلام،حمید عالمجان،پریمقل قادراف،عادل یاقوب اف،اسقد مختار 

کبی قیل قلم ایگه لری)بجریب کیلگنلر.انه شونده ی بویوک شاعر،یازووچی و عالملرلرنینگ

برکه لی ایجادی آرقه لی سیرمعنا سؤزلر اؤزلشتیریلیب،ادبی تیلگه آلیب کیریله دی.بودیگنی

باشقه لربوحقوقدن محرم ایتیلگن دیگنی ایمس.هر کیم اؤز بیلیم و مطالعه سی دایره سیدن کیلیب

چیقب مساله گه یانده شگنی معقول.موفقیتلی چیقمه گن بؤلسه،یخشی صیقل تاپمه گن بؤلسه 

معامله گه کیرمی قاله دی.باشقچه ائتگنده،سؤز اوسته سی،زرشناس بؤلیش نهایتده نایاب   

خصلت حسابلنه دی.

       اوشبو کیچکینه کیریش تیلشناسلیک علمی و خصوصی مطالعه میوه سی اؤله راق قاغذگه

 توشیریلدی.بونی یازیشدن مقصد،بویوک کاشغری،اولوغ نوایی،اولکن ادیب و یازووچی ظهیر

الدّین محمّد بابر اثرلری و کؤپلب فرهنگلردن اوچره تگنیم،مینچاقده ی تاوله نیب تورگن ائریم

(همـّه سی ایمس)سؤزلرنی معامله گه کیریتیشنی تکلیف قیلیشدیر.اولر حاضرگی ایضاحلی

لغتلرگه کیریتیلمه گن سؤزلردیر.بو سؤلرنینگ گرمه تیک توصیفی(قنده ی یسه لگنی و باشقه

لری)خصوصیده تؤختلمه دیک.

     اگر سیز عزیز اؤقوچیلرده سوال توغیلسه هر بیر سؤزنینگ علمی گرمه تیک  توصیفینی

 هم ایضاحلب بیره میز البتته.

 توزوک- قانون قاعده لر(حاضرگی ادبی تیلده هم موجود).

 مؤلدیر- شبنم،یپراق و اؤت –اؤلنلر اوستیده توتنده پیدا بؤله دیگن تامچی.

 سوزوک - سوزیلیب تورگن،ساکن،کؤزی سوزریلیب تورماق.

 کؤلاک- تؤلقین،موج.

بوتره تماق- ترقه لماق،ساچیلماق،یائیلماق(إیسی/(اوپار)عطرهیدی بوتره دی).

 خبرلیق- خبردار،باخبر.

 تلاشه- تلپینماق،حرکتکه توشماق،تارتیشماق،تلشماق.

 اؤچوک/اؤچوق- اؤچیب قالگن،رنگ و توسی اؤچگن.

 چاقین- بیردن چه قیلیب کیتماق،چقماق(الماسک)،یانیب اؤچماق.

 باغیچ- باغلنگن،باغلب تورگن نرسه،بؤینباغ(نیکتایی)معناسیده هم إیشله تیش ممکن.

 غاوک- کاوه ک،ایسکی درخت،دیوارکبیلرنینگ یمریلیب چوقور بؤلگن جایی،آره سی،     

إیچی معنالریده.

 قؤیچی- چوپان،قؤی باقوچی.

 بوین- حرمتلی،جناب،محترم(اؤغوزنامه).

 آشه ماق- آوقتلنماق،رستورانده آشب کیلدیک.

 یبانچی- خارجی،چیت ایللیک.

 تؤش- کؤکس،کؤکره گ،سینه(حاضرکی اؤزبیک ادبی تیلده هم موجود)،فارسلرگه دوش شکلیده

 اؤتگن(مسولیت بدوش کشیدن).

 داو- نوبت،گل،سپورت و اؤینلرده: مینینگ داویم کیلدی کبی إیشله تیله دی.

 کیسمه- کاکل،ساچنینگ اؤسگن بیر توتم بؤلگی.                                       

 تونیک- نازیک،یوپقه(یوزوم تونیک کبی معنالرده).

 چیریم- بیر لحظه لیک اویقوگه نسبتن ائتیله دی(لهجه).

 قیراق- اوزاق،آلیسلب کیتماق،أیراقله شماق.

 بیتیکچی- کاتب،یازه دیگن کیشی،یازووچی.

 تؤره ماق- ائلنماق،بؤلماق(ظالم تؤره ماق،کتته تؤه رماق)(لهجه).

 بیر قتیم- بیر مرته تیکیش اوچون إیشله تیله دیگن إیگنه إیپی(بیر قتیم إیپ).

 تؤی بیکه- تؤینی باشقره دیگن خاتین(عبدالله قادری).

 قبرچیق- بیرار جایی قبرماق،فارسچه سی آبله.

 ایوریلماق- ائلنماق،دور وزمان نینگ قئته لنیب توریش،باشقچه توس آلیش.

 یلاووچ- پیغمبر،خبر کیتیروچی.

 اوچوق-آزگینه،بیر آز،کمگینه.

 اوچور- مکتوب،خط(نوایی).

 یومروق- مشت،یومولگن قؤل برماقلری.

 اؤغیل- اوشاق-  باله،گودکلر.

 اؤترو- قرشی،روپره،مقابل.

 اؤتمک- نان،داندن تیارلنگن نان.

 یمک- آوقات،آش.

 اؤتمکچی- ناوای(نانبای).

 اؤتن- خجالت،اویلماق.

 اؤسال- قلتیس،یره مس،قؤرقینچلی،خوفلی.

 اؤسن- بیزماق،زیریکماق.

 اؤپچین- ساووت،زره.

 اؤلچک- اندازه،مقدار.

 اؤکون- پیشیمان،افسوسله نیش.

 یسا- ترتیب،نظام،قانون-قاعده.

 توتوم- إیش توتیش یؤسینی

 تؤقاچی- قرص،قویاش تؤقاچی،آی تؤقاچی.

 آچقو- کلید،آچقیچ.

 قچه- إیدیش،تاواق.

 تیکله چی- بنا،اوسته.

 کؤزلیک- کؤز عینک.

 قیلاو- شعله،النگه.

 قابو- نشان(مؤلجلگه آلیب آتماق،اورماق).

 قؤلداش- دوست،اؤرتاق.

 قاپو- دروازه،ایشیک.

 یومور- ویرانه،بوزولیب یاتگن جای.

 سؤزلر اساسن نوایی اثرلریدن تیریب آلیندی.بو لر همّه سی ایمس.نوایی نینگ سؤزبائیلیگی  

نهایتده کینگ.اؤتتیز مینگگه یته دی.

 کیئینگی مقاله نوایی مکتوبلری خصوصیده بؤله دی.

 

 

 

 

 بحث اوچون موضوع

 

عرب یازوویدن واز کیچیش کیره ک

       کؤپدن بیری بیر درد،بیر آغریق وجودیمنی ققشه تیب،لرزه گه سالیب کیله دی. او هم بؤلسه،یات،بوزغونچی وتجاوزکار فرهنگگه إینتیلیب یششدیر.خوش،ینه قیسی عملیمیز سبب بؤلدیکی،بیز مللی قدریتلریمیزدن أیراقله شیب،تیلیمیز،اؤزلیگیمیزدن اوزیلیب،یات ایللرنینگ توسینی آلدیک،عربلشتیریلدیک.منه ایندی،مللی اؤزلیگیمیزدن اوزاقله شیب،منقورت بیر مخلوققه ائله نیب قالماقده میز.بمینیمچه یزنی اصلیمیزدن اجره تیب قؤیگن یگانه عامل انه شو عرب پرستلیک،عربگه سیغینیش،عربلرنی الهی لشتیریشدیر.همّه نرسه انه شو یردن باشلنگن دیسک مبالغه سی یؤق.

      شوندن کیلیب چیقیب،کؤره یپسیزمی! دینیمیز عربنیکی،اسملریمیز عربچه،اکثر عرف-عادتلریمیز عربی توس آلگن.تیلیمیزنینگ قریب 60% لغت قتلمینی عرب تیلیدن اؤتگن سؤزلر تشکیل بیره دی.معناسینی توشونمه سک-ده،عربچه سؤز،عباره و جمله لرنی کیچه-کوندوز دیمی،طوطی قوشگه اؤخشب تکرارله گنیمیز- تکرارله گن.گپیره یاتگنیمیز مساله شوقدر گزه ک آلیب کیتگن کی،بیز بیشیکدن قبرگچه عربله شیشگه مجبور ومحکوم؛دریغا،اوندن قوتولیشگه بیزده مجال یؤقده ی گویا. بوتون تقدیرمیز علم- فن،صنعتدن بی خبر بیر هاووچ چله ملالر قؤلیده! بیرینچی و سؤنگگی سؤزنی انه شولر ائته دی.توغیلگنیمیز ده هم شولر حاضر و ناظر،قبرده هم کتته یؤلگه انه شولر آلیب چیقیب قؤئیشه دی.ایرکین توغیلمه گنده ی،بیزده هیچ قنده ی اراده یؤق.تؤغریسی بیز عربگه سیغینیش،عربلرنی الهی لشتیریش دردیگه مبتلا بؤلگنمیز.بو آغو کیفیدن همان مست-الستمیز!

       قیزیغی شونده کی تاریخده عرب استیلاچی،زوره وان،تجاوزکار بؤلگن دیسنگیز،اؤزبیک اوفکه لنه دی،خفه بؤله دی ایکن.نیگه بیز ظلمنی شرفلب،قوللیککه تعظیم قیلیب یشه ماقده میز؟ نیگه اخیر؟

       بو مساله گه چقورراق کیریشگه بیزگه اذن بیریلمه گن ایکن،تکفیر تیاغی کؤتریلمی،کیلینگ بیلگنیمیز حقیده گپیره یلیک.

تیل هم بیر کؤزگو

       معلوم بیر تیلنینگ رواجله نیشی یاکی رواجلنمسلیگی(باشقه عامللر قطاری)اؤشه تیلده قؤلـله نیب کیله یاتگن یازوو بیلن چمبرچس باغلیق.بو بیراکسیومه (انکار قیلیب بؤلمس حقیت)دیر.بو حقیقتنی اؤز یازوولرینی المشتیرگن کؤپلب تورکی تیللر(تورک،اؤزبیک ،آذربایچان،تورکمن،قیرغیز،قازاق،تاتار...)مثالیده کؤریش ممکن.اوشبو تیللر کیریل ولاتین یازوولرینی قبول قیلیش بیلن رواجله نیش یؤلینی تنلب آلدیلر؛اؤز گرمه تیک قانون- قاعده لرینی یره تیلر؛بوتیللرده جوده کؤپ علمی،ادبی اثرلر یره تیلدی.ینگی یازوونی قبول قیلگن تورکی تیللر ده لغتجیلیک کینگ رواجلندی.دولت إیشلری انه شو یازوولرده یوریتیلیب کیلینماقده.ایندیلیکده اولرکتته متن میدانیگه ایگه بؤلدیلر.اولکن عالم،شاعر ویازووچیلر لاتین وکریل یازوویگه اساسلنگن الفباده بیرین- کیتین قلم تیبره تیب کیله یاتیرلر.باغچه،مگتب،انستیتوت.اونیورسیتیتلر و ینه کؤپلب علمی مرزکزلر شو ینگی یازوو تیزیمیگه بؤی سونه دیلر.

      معلوم اجتماعی،سیاسی شرط-شراطلرگه کؤره،تورکی تیللردن ائریملری(اوغانستان وایرانده یشب کیله یاتگن تورکی خلقلر)اؤز یازوولرینی آلمشتیرمه گنی باعث،رواجله نیش و ترقیّاتدن ائرا قالدیلر.اولر اوچون اسارت بؤلدی.بوگونگچه عرب یازووی بوخلقلر نینگ مدنی حیاتیده حکمرانلیک قیلیب کیلماقده.بو اؤرینده ائتیلیشی ضرور بؤلگن مساله شوکی،ایران و اوغانستان تورکیلری عرب یازوویدن بوتونلی واز کیچماغلری کیره ک.تا شونده ی قیلینمس ایکن بو خلقلر تیلی هیچ قچان رواجلنمه یدی.یازیلیب کیله یاتگن متنلر هم هیچ قنده ی علمی،بدیعی قیمتگه ایگه بؤله آلمه یدی.

تیلیمیزده گی تیکنلر

عرب یازووی نیگه ناباب؟

خوش،بو غایه نیمه اوچون أیلگری سوریلماقده؟-دیگن سؤرراق اؤرته گه چیقیشی ممکن.همّه گپ شونده کی،عرب یازووی تورکی تیللر اوچون یات و نابابدیر.چونکی،بو یازوو:

- بیرینچیدن،تورکی تیللرفونیتیکه(تاووش تیزیمی-اونلیلر مساله سیده کؤپراق)سینی اؤزیده تؤلیق افاده له آلمه یدی.

- إیککینچیدن،عرب یازوویده حس-هیجان(اوندلمه و تقلید تاوشلری)آرقه لی بیان قیلینیشی ممکن بؤلگن فکر،حس-تویغو و اینگ إینجه إیچکی کیچینمه لرنی عکس ایتتیریب بؤلمه یدی.

- اوچیچیدن،(کؤپراق)بدیعی اثر قهرمانلری تیلیدن یازیلیشی کیره بؤلگن لهجه(شیوه)عنصرلرینی بیریشده قئینچیلیک توغدیره دی.

- تؤرتینچیدن،عرب یازوویده سوادچیقریش نهایتده سیکین کیچه دی.

 - بیشینچیدن،عرب یازووی تؤغری یازیش(باش حرف و اتاقلی آتلرنی باش حرفلرده یازیش) قانون-قاعده لریگه یخشی ماسله آلمه یدی.

- آلتینچیدن،سؤزلرنی مورفیم(اینگ کیچیک معنالی قسم)بؤلکلرگه اجره تیب،انالیز قیلیب بؤلمه یدی.اکادیمک تحصیلگه خلخت بیره دی.

- یتتینچیدن،تورکی تیللرنینگ دنیاگه(باشقه رواجلنگن تیللر بیلن علاقه قیلیشده)چیقیشیگه تؤسقینلیک قیله دی و باشقه لر.شولرگه باقه عرب یازوویدن واز کیچیماق دور طلبیدیر.

یازوو قنده ی بؤلماغی لازم؟

معلوم بیر تیلنینگ احتیاجلریگه خذمت قیلوچی یازوو قنده ی خصوصیتلرگه ایگه بؤلیشی لازم،دیگن مساله اؤز- اؤزیدن اؤرته گه چیقه دی.    

شونینگ اوچون یازوو ممکن قدر إیخچم،سادّه،قولی،روان،عامه باب،ستندردلشگن،تیخنیک طلبلرگه ماسلنه آله دیگن وتاووشلرنی تؤله افاده لش قابلیتیگه ایگه بؤلماغی ضرور.اؤکینچلر بؤلسین کیم،عرب یازووی بونده ی خصوصیتلردن ماسوا توشگن.شونگه کؤره،تیلیمیزنی عرب یازووی اشکنجه سیدن بوتونلی قوتقزماق کیره ک   بؤله دی.تورکی تیللر اوچون بو نرسه سوو وهوادیک ضرور.

شونی هم قید قیلیش ضرورکی،بیزتورکی خلقلرده عرب یازووی دین آرقه لی اؤزلشتیریلگن.ائریم خرافاتپرست دینچیلر تامانیدن عرب تیلی و یازووی اته ین الهی لشتیریلگن.بنابرین،عرب یازوویدن واز کیچیلسین،دیگن تکیلفنی کؤپچیلیک سیللیق قبول قیلمسلیگی هم ممکن.قرشیلیکلر کؤرسه تیلیشی هم تورگن گپ.باشقه تاماندن ایسکیلیک سرقیتلریگه بیریلگن و اؤتمیشگه سیغینو چی بعضی بیراولر عرب یازوویدن واز کیچیشنی مللی هلاکت صفتیده تلقین قیلیشی هم بار نرسه.یالغیز اؤتمیشنی ساغینیب یشش هیچ نرسه بیر مه یدی.لیکن شونی اونوتمسلیک کیره ک کی،کیچمیشیمیزدن کؤره،کیله جگیمیز پارلاق،امیدبخش و ارداقلیراقدیر.اؤتمیشیمیزگه دخلدار نرسه لرنینگ(ممتاز ادبیّات)کؤپی یوکسیز،معناسیز وغریبدیر.باردی اولر ایدآل و اعلی بؤلگن تقدیرده هم عرب یازوویدن واز کیچیش بو مساله ده اصلا معما توغدیر مه یدی.

بیز تورکی خلقلرده اوشون(بویازوو هلی فنده انیقلنمه گن)،اورخون،اویغور و بابر یازووی گبی الفبالرپه ایگه بؤلپنمیز.اولرنی قئته تیکلب،حیاتگه جاری قیلیشپه احتیاج بار.بو کرت آستیده کتته سیاست،اولکن مبلغ تورکی عالمده مللی بیردملیک بؤلماغی کیره ک!

نیمه بؤلگنده هم عرب یازووینینگ یره مسلیگی آدملر آره سیده توشونتیریلیشی ضرور. و بو یؤلده ثابت قدملیک بیلن آلغه إینتیلماق ضرور.

تورکی خلقلر اوچون اینگ قولی یازوو بو لاتین الفباسیدیر.اؤزبیک تیلیده اگر لاتین الفباسیگه اؤتیلسه یازوو بیلن باغلیق معما بوتونلی حل ایتیلگن بؤلر ایدی.

 

 

 

 

                                       دیوان لغات الترک بیلن ته نیشو         

منه قریب بیر عصردیرکی،محمود کاشغرینینگ«دیوان لغات الترک»(تورکی سؤزلر دیوانی)اثری دنیا تورکالوگلری تمانیدن اطرافلیچه تدقیق ایتیلیب،إیزچیل اؤرگه نیب کیلینماقده.بو نایاب اثر کؤپلب تیللرگه اؤگیریلیب،اونینگ اوستیده تدقیقات و علمی إیزله نیشلر همان دوام ایتیتریلماقده.اؤزیده 9000 دن(اؤزبیکستان نشری)آشیقراق سؤزنی مجسـم ایتگن.دیوان تورکالوگییه فنی و تیلشناسلیککه عاید نظری معلوماتلردن تشقری،علم فنینگ کؤپلب ترماغیگه(تاریخ،ایلشناسلیک،جغرافیه،ادبیّات،فلکولور شناسلیک...)تیگیشلی مساله لرنی سیغدیرگنی اوچون هم نادر منبع حسابلنه دی.بیر سؤز بیلن ائتگنده «دیوان لغات الترک»اثری تورکی فیلالوگییه فنی نینگ بای و قئنب تورگن سرچمه سی سنه له دی. درواقع تورکی فیلالوگییه انه شو اثردن باشلنگن.لغت ینه شونیسی بیلن هم اهمیتلیدیرکی،اونده اؤشه دور تورکی خلقلرحیاتینینگ دیرلی برچه ساحه سینی اؤزیده قمره ب آلگن لرعکس ایتتیریلگندیر.  کیئیم-کیچک،اوی -روزغار،بیزه کلر،اسباب-اوسکونه،موسیقه،قورال-یراغ،ایکینچیلیک بویوملری؛ ایتنیک اتمه لر،جای ناملری؛دولت توزومیگه عاید تریمینلر؛کسللیک و داریلرنینگ ناملری،حیوانلر و اؤسیملیکلر ناملری،علمی،دینی،ایتناگرافیک تیرمینلری؛أیل فصللری،آی و هفته کونلرنینگ ناملری، تاریخی و افسانوی قهرمانلرنینگ ناملری انه شولر جمله سیدندیر.

محمود کاشغری فقطگینه سؤزلیک توزیشنی اؤز آلدیگه مقصد قیلیب قؤیمه گن.او تورکی خلقلر نینگ تیلینی اؤرگنگن إیریک تورکیشناس عالم بؤلگن.بیر پئیتنینگ اؤزیده محمود کاشغری تیلشناسلیکده قیاسی سالیشتیرمه میتودنینگ بیری همدیر.اوشبو اثریده کاشغری تورکی تیللر قانون- قاعده لرینی ایضاحلب بیرارکن،تورکی سؤزلرنی اوچ تورکوم(فعل،اسم و حرف(یاردمچی سؤزلر))گه اجره ته دی.بویوک عالم تورکی تیللرنی شرقی تورکی(خاقانی)تیل وغربی تورکی تیلگه تصنیف قیلیب،اولر آره سیده گی فرقلرنی انیق توشونتیریب بیره دی.

محمود کاشغرینینگ«دیوان الغات الترک»اثری إیککی قسمدن تاشکیل تاپگن: 1.کیریش،2.لغت. اثرنینگ کیریش قسمیده عالم تورکی تیللرنینگ موقعی،سؤزلیکنینگ آلدیگه قؤئگن وظیفه لری،اثر مندرجه سی،تورکی تیللرده سؤز توزیلیشی و یسه لیشی،تورکی ایلت و اولرنینگ تیللرینینگ خصوصیتلری یاریتلگن.دیواننی اولوغ کاشغری سککیز کتاب،دیه بؤلیملرگه بؤلیب اجره ته دی.

  دیوان مرکّب بیر قاعده اساسله نیب توزیلگن.اعتراف ایتیش کیره ککی،«دیوان لغات الترک»عادی کتابخوان اوچون توشنرلی ایمس.تیل و ادبیّات همده تورکالوگییه علمیدن خبر سیز کیشیلر دیواننی توشونیشگه عاجزلیک قیله دیلر.

کیئینگی أیللرده«دیوان لغات الترک»نینگ إیککی ترجمه سی ایرانلیک عالملر(جناب دبیر سیاقی، حرمتلی دوکتور حسین محمّد زاده صدّیق)تامانیدن عملگه آشیریلدی.کمینه دوکتور صدیق نینگ ترجمه سی بیلن ته نیشیب چیقدیم.جناب دوکتورگه چقور احترام بجاکیلتیرگن حالده،اوزاق أیللی محنتلری ثمره سی اؤله راق یوزه گه کیلگن اوشبو کتاب ترجمه سینی چین کؤنگیلدن تبریکلب قاله من.

 خوش،لغتدن قندۀ فایده له نیش کیره ک؟ اثر إیچیده گیلر بیزنینگ کونده لیک حیاتیمیزگه اسقاته دیمی؟عمومن آلگن بو کتاب بیزگه نیمه بیره دی؟ انه شو سؤراقلرنی اؤرته گه آتیب،دیواننی اوزلوکسیز اؤقیشگه کیریشماق ضرور.عزیز و حرمتلی کتابخوانلرگه بیر قدر آسان و توشونرلی بؤلیش اوچون سککیز بؤلیملیک لغتنینگ هر بیر بؤلیمیی مضمونی بیلن علیحده تنیشتیره میز.بو بؤلیملرنی کاشغری باشقچه اتمه لر بیلن نامله یدی.اثرنینگ لغت قسمی سککیز بؤلیمدن عبارت :

1.همزه کتابی

یعنی همزه لی سؤزلر/باشیده«الف»،«واو»،«ی»(عللت حرفلری)حرفلری کیلگن سؤزلر بؤلیمی.

2.سالم کتابی

ترکیبیده «الف»،«وای»،«ی»حرفلری کیلگن سؤزلر بؤلیمی.

3.مضاعف کتابی

ترکیبیده بیر حرف إیککی مرته کیلگن تکرارلنگن سؤزلر بؤلیمی.

4. معتل الفأکتابی

باشیده اؤرته سیده یاکی آخریده «الف»،«واو»،«ی» حرفلریدن بیری کیلگن سؤزلر بؤلمی.

5.ذوات الثلاثه کتابی

اوچ حرفلی سؤزلر بؤلیمی.

6.ذوات الاربعه کتابی

تؤرت حرفلی سؤزلر بؤلیمی.

7.غنــّه لی سؤزلر کتابی

ترکیبیده بورون تاووشلری(م،نگ،ن)کیله یاتگن سؤزلر بؤلیمی.

8.إیککی ساکنلیک کتابی

ترکیبیده إیککی اونداش کیتمه- کیت کیله یاتگن سؤزلر بؤلیمی.

کتابنینگ هر بؤلیمی اؤز نوبتیده ینه ائری-ائری بؤلیملرگه بؤلینه دی.

 

 

 

 

 

اؤزبیک تیلیده فعل کینگلیکلری

یاخود،

بیر تدقیقات نتیجه سی

تورکی تیللر آره سیده اؤزبیک تیلی فعل بابیده جوده کتته کینگلیکلرگه ایگه.کمپیوتیر تیلشناسلیگی متخصصلری نینگ تدقیقاتلرگه سویه نیب ائتیشلریچه اؤزبیک تیلیده گی بیر فعلنینگ مثلن،«إیشلماق»نینگ یوز مینگته شکلی بار ایکن! خوش،نیمه لر یاکی،قندۀ گرامه تیک واسطه لر اؤزبیک تیلیده گی بوکینگنلیکلرنی یوزه گه آلیب چیققن بؤلیشی ممکن؟

 

 

ادامه مطلب...

 

 

اؤزبیک تیلینینگ بای امکانیتلری

یاخود،بیر تدقیقات نتیجه سی

 

امکانیتلرگه سیغمه یاتگن حالتلر

سیرتدن بیر قره سنگیز حدّدن تشقری فارسچه،عربچه سؤزلر اؤزبیک تیلی نینگ لغت قتلمیدن قـتـتیق اؤرین آلگنی باعث،تیلیمیز قشـّاق و قورمه بیر تیلگه اؤخشب کؤرینه دی. ینه بونینگ اوستیگه روس و انتیرناسیونال تیللردن قبول قیلینگن سؤزلرنی قؤشگنده،اؤزبیک تیلینینگ کؤرگی،بای امکانیت و کینگلیکلریگه انچه گینه زیان- ضرر یتگنینی کؤره میز.حقیقتدن هم شوندۀ می؟ حساب- کتابلرگه قره گنده،اؤزبیک تیلیگه اؤزلشگن سؤزلرنینگ مقداری  تخمین 65%نی  تشکیل بیره رکن. بو کؤرستگیچ کؤز کؤریب،قولاق ایشیتردیک گپ ایمس تؤغریسینی ائتگنده.گپ شونده کی،باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریش نینگ هیچ هم یامان جایی یؤق.نیگه دیگنده،تیللر اؤزیده موجود بؤلمه سؤز و توشینچه لرنی باشقه تیللردن قبول قیلیب آله دی.اگر اؤز سؤزلرینی سیقیب چیقریش حسابیگه بؤلمسه،بو-جوده هم طبعی نورمال حالت...

 

 

ادامه مطلب...

 

 

نیگه تیلیمیزگه مهریمیز آزراق؟

دنیاده،انسان ذاتیگه بیریلگن اینگ عزیز نرسه لردن بیری،سؤزسیزبوتیلدیر. اونی سیومسلیکــّه،اؤز حالیگه تشلب قؤئیشگه هیچ کیم نینگ حقی یؤق. ائنیقسه،هجوم آستیده قالیب،هلاکتگه یوز توتگن اؤزبیک تیلیمیزگه اهمیت قره تمسلیک،کیچیریب بؤلمس خطادیر...

ادامه مطلب...

 

 

 

اؤزبیک تیلیده«جنس»توشینچه سی یؤق

 

    بو قیسقچه مقاله نی یازیشدن مقصد،تیلیمیز طبعیتینی انگلشگه إینتیلیش دیر. منه،سؤزیمیز باشیده«تیل طبعیتی»-دیگن عباره نی قؤلـله دیک. بو نیمه دیگنی؟ معلوم بؤلگنیدیک،تیلشناسلیک علمیده تیل طبعیتی دیگن مبحث و کتگوری یؤق.

بو مساله کؤپراق اجتماعی فنلرده اؤرگه نیله دی.

ادامه مطلب...

 

 

 

تیل باش- باشداقلیکنی تن آلیمیدی

اولوغ نوایی نینگ«لسان الطیر»(«قوشلرتیلی»)کتابی متـــنینی حاضرگی املاده تیارله یاتگنیمده،اؤته چقورمعنالی قؤئیده گی بیتلراختیاریمنی اؤزیگه تارتدی:

ادامه مطلب...

 

 

 

  بحث اوچون موضوع

 

تیلگه اعتبار،ایلگه اعتبار

اؤزبیک تیلی بابیده قنچه کؤپ اؤیله سک،قنچه کؤپ سؤزله سک- شونچه کم.زیرا،بوتیل عصرلردن بویان آغیرمظلوملیک دورینی باشدن کیچیرب کیلماقده.آنه تیلیمیز یره تنیگه بیزدن  ملهم(مرحم)کوتیب یشه ماقده. بومظلوملیک ویره لرحقیده  بوگون تؤخته ماقچی ایمسممیز، چونکی،بوندن آلدینگی بیتکلرده،یترلی،بات- بات توختــلگنمیز.بوگــَل اؤزبیک تیلی نینگ اجتماعی موقعینی کؤتیریش مقصدیده باشقه بیرمساله نی اؤرته گه قؤیماقچیمیز.اوهم بؤلسه،تیلیمیزنینگ اولوغ مقام ومرتبه سینی اؤزآنگیمیزده پرورش تاپتیریشدیر.سببی،آلدین ائتگنیمیزدیک،تیلیمزنینگ اشدی جفکاری ینه اؤزیمیزدیرمیز.بونگه ایضاح بیریش نینگ حاجتی یؤق بؤلسه کیره ک.بَری کؤزگودیک آیدین.

تیلیمیزبیزدن تؤغری یازیش وتؤغری گپریشنی تقاضا قیلماقده،بیراق،بیزشونی ایــپلَی آلمه یپمیز، اؤرنیگه قایلله تیب قؤیه آلمه یپمیز. بیزاؤزبیکلرراسه یم حس-هیجــــــانلی بؤلیب اولـــــغیگن ایمسمیزمی؟ تیل وادبیاتیمیزگه مهر- محبّــتیمیز،بیرجؤش اوریب طغیان کؤتره دی- ده،بیردن سوسیپگنده تیزاؤچه دی  قاله دی. تن آلیب ائتیش کیره کی،تیل،ادبیّات ومدنیتیمیزگه اؤته ساوق قان،بی حوصله وبی پروامناسبتده بؤلیب کیلماقده میز.

نیمه بؤلگنده هم تیلگه اعتباریمیزنی کوچیتیریب باریشیمیزطلب قیلینه دی.زیرا،بیچاره تیلمیزدن باشقه فخرلنگودیک،نرسه- بساطیمیزقالمبتی اؤزی. برچه سی،ایمریلیب،یوویلیب،هیچ وپوچگه ائله نیب قالگن.اؤزبیک تیلی اؤز زبردست،عالم،یازوچی،شاعروادیب اؤغلانلریدن نجات    کوتیب یشه ماقده.

عزیزلر،بیزاؤنگله نیش،ینگیله نیش،ایوریلیش،اؤزگریش ویوکسه لیش دورریده حیات کیچیرماقده میز. بنابرین،اؤزیمیزده ائریم،عنعنه ومدنی قدریتلرنی باشلب شکللنتیریشیمیز کیره ک بؤله دی.

بیراؤیلب کؤره یلیک،افغانستانده اؤزبیکلیگیمیزنی بیلگیلاوچی قنده ی سنه،مناسبت،ادوم-عنعنه لریمیزبار؟ بیزنوروز،إیککی هیت و دولت کونلری کبی بیره ملرنی بیلمیزتمام.

اولرهم بؤلسه،ایرانی واسلامی ارزشلرسنه له دی.شوبیره ملرنینگ رنگ ورونقیگه-ده،بیزنینگ هیچ قنده ی اولوشیمیزیؤقدیر.ایندیلیکد،بیزرسوم،عنعنه وقدریتلردن محروم،منقورتلشگن بیر  جماعه بؤلیب قالمه دیکمی؟

شولردن کیلیب چیقیب،عزیزتیلداش ومللتداشلریمزگه شونی تاکید لماقچیمیزکی،

افغانستانده،اؤزبیکلراؤزلری توغیلیب اؤسگن یورتده،أیلنینگ بیرکونینی«تیل کونی»صفتیده بیلگیلب،شو سنه نی رسمی روشده نشانله سینلر وطنطنه لی بیره م آلیشسینلر. بو،کمینه تمانیدن إیلگری سوریله یاتگن بیرتکلیف البتته.مساله قانونی حل قیلینگندن کیین تورلی طبقه تیلداشلریمیز هرإیلی اؤزلری نینگ تیل بیره مینی عزّت واعتباربیلن نشانلشگه بیل باغله شلری لازم.اونگچه محترم مللتداشلریمیزتیل بیره مینینگ نظامینی إیشلب چیقیب،مضمون ومحتواسینی انیقلب آلیشلری تقاضاقیلینه دی.بیزنینگچه،نشانلنه جک تیل بیره می :

مشاعره،نطق سؤزلش،مضمونلی رادیوایشیتتیریش وتلویزون کؤستولری همده کنسرتلر اویشتیریش،شونینگدیک،شاعر،یازووچی،ادیب وعالملرنی قیلگن ادبی علمی فعالیتلری عوضیگه مکافاتلشدیک،دستورلرنی اؤزإیچیگه آلیشی لازم بؤله دی.

أیل دوامیده نشانله نیشی کوتیلگن تیل بیره می قیسی کونده قبولیشینی کینگ ضیالیلربیلگیله شلری طلب قیلنه دی.سیزنینگچه،أیلنینگ قیسی کونینی؟ نیمه اوچون؟ تیلیمیزبیره می صفتیده  قبول قیلیشنگیزکیره ک؟ لطفن،بوحقده فکربیلدیرینگ واؤزمناسبتینگیزنی اعلان قیلینگیز.بوإیشیمیزبیلن سیزوبیز،بیرتاماندن تیلیمیزنینگ حقینی ادا قیلگن بؤله میز،باشقه تاماندن تلیمیزنینگ مملکتده گی اجتماعی آبروینی آشیرگن بؤله میزومدنی بیرعنعنه گه هم ایگه توره میز. بوحرکتمیزتیلیمیزنی بلا- قضالردن حمایه قیلیشدیک بیر وظیفه نی هم عملگه آشیرگن بؤله دی.

 

 

 

 

 

تیلیمیز حقیده کؤپراق قیغوره یلیک

مظلوم آنه تیلیمزنی اؤنگلب آلیشیمیزگه،هلی آلدینده  کؤپ قاوون پیشیغی توریبدی.شونینگ اوچون تیل حقیده قیغوریشنی کونده لیک إیشیمیزنینگ بیرقسمیگه ائلنتیرماغیمیزضرور.اؤزبیک تیلینی بایتیش،رواجلتیریش واونی محافظت قیلیشنی إیشیمیزگه ائلنتیرنگنده گینه، آلدیمـــیزگه قؤیلگن  مقصدگه ایریشگن بؤله میز.مقصدیمیزینه اؤشه-اؤشه،آنه تیلیمیزنینگ اجتماعی موقعینی کؤتریش، ارداقلش واونی بلا- قضالردن سقلب قالیشدیر.

درواقع،تیلنی سیویشدیک بختدن محروم کؤنگیللر-اؤلیکدیر.سببی تیل یلغیزگینه،عــلاقه قورالی ایمس،بلکی،تیل-بوتاریخ،تیل-بواؤزلیک،تیل-بو اؤلمس جهانشمول معنوی مُـــلکدیر.زیرا،آنه تیلیمیزنی سیوگنیمیزاوچون بیزنی بیرآوعیـبلَی آلمیدی.تیلنی اولوغلش وقدرلش عیب ایمس. دیمک،اؤزتیلیمیزده فکرلش،سؤزلش،اؤقیش ویازیش سیزوبیزنینگ طبعی حقیمیزدیر.بس     شونده ی ایکن،کیلینگ عزیزلربوگونگی اؤزگریشلر،ایوریلیشلردوریده تیلیمیزحقینی ادا قیله یلیک. قنده ی قیلیب؟

بیرینچیدن   

تیل علمینی ایگللب آله یلیک. بونرسه بیزگه تیلنی قوروق سیویشنی ایمس،بلکی،اونگه آنگلی   یانده شیش واونی اوَیله شیمیزگه کمکلشه دی.بونرسه تیلیمیزگه اوزوق- یولوق،پله- پَرتیش، اؤزباشیمچه،ناتؤغری مناسبتده بؤلیشیمیزگه یؤل قؤیمه یدی.مثال کیلتیره من:

اگرسیزوبیزبیلیب،بیلمی«اؤزبیک تیلی باریؤغی تورک تیلی نینگ بیر لهجه سی»،یاکی«علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی نینگ اساسچیسی دیسک»قتــّیق ینگلیشگن بؤله میز. یاخود،تیلشناسلیکده قبول قیلینیشی کیره ک بؤلگن قانون- قاعده لرگه عمل قیلمه سک،ینه تیلگه  بی پسند بؤلیب قاله میز.دیـلیک تیلشناسلیکده،اؤزبیک تیـیده گی قؤشیمچه لر(نی،نینگ، لر،ده،دن،راق،لر،چه،گینه، ته،گی...) سؤزگه(اؤزه ککه)تیرکب،قوشیب یازیلسین دیگن قانونیمیزبار.بونگه همّه بؤی سؤنیشگه(سؤزجوده چؤزیلیب کیتمگن تقدیرده)مجبور.تیلده «هرباشده بیرخیال»-دیگن عباره اؤتمـــه یدی.   

 إیککینچیدن    

 افغانستان شرایطیده گپریه دیگن بؤلسک،معلومکی،قلمکش ایجاد کارلریمیزاساسن،اؤزبیکلریشه یاتگن تورلی ولایتلرگه منسوبدیرلر.افغانستانده تیل متریاللری اؤشه یرلردن هلی أیغـیب آلیب، تیکشیریلب،علمی اؤرگنیلمه گن.بیزده تصویر،سؤزوتاووشلرآرشیفی توزیلمه گن. بونده ی وضعیتده عالم،ادیب،یازووچی،شاعر،ژورنالست وبوتون ضیالیلر،اؤزلری یشه یاتگن حدودلرده قؤلــله نیلیب کیله یاتگن سؤزلرنی متـنلرده إیشله تیشلرینی توصیه قیلگن بؤلورایـدیک. اوشبو سؤزلرقیسی معناده قؤلـله نیلیشدن قطعی نظر قاغذگه توریلیشی کیره ک.احتمال قلـمکشلربو سؤزلرنی نا موفق إیشله تیشرلر،اونیسیدن چؤچیمسلیک لازم.بونده ی سؤزلرنی پیشیریب،قیته إیشلاو بیرشگه امکانیتمیزبار.مثلن،مین اؤزشیوه مده«کیـیگیچ»(«شب پوش-ارقچین»)سؤزینی ایشیتگمن، ایندی اونی قیسیدیرتیکستده إیشله تیشیم کیره ک.شوبــــیلن بیزسؤزلرنی نه فقطه أیققن بؤله میز،بلکی،اولرنی معامله گه کیریتیب اؤز ارا المشگن هم بؤله میز.

اوچینچیدن    

هربیر یازووچی لغتلریاردمیده إیش کؤریشی کیره ک بؤله دی.لغت کؤرمسدن قلم تیربه تیش،     اؤقیمسدن ملابؤلیشدیک بیرگپ.نیگه؟ چونکی،سؤزبایلیگیمیزایجادمیزنینگ قؤش قناتیدیر.اولکن سؤزبایلیگی بیزنی چینه کم ایجادنینگ یوکسک چؤققیلریگه یتکله یدی.

ذهنیمیزنی فقطه فارس-عرب یازوویده گی سؤزلیکلرنی اؤقیشگه اؤرگتمیلیک.شومعناده،کیریل ولاتین یازوویده گی لغتلرکؤپ قؤل کیله دی.مستقل ایجاد وترجمه   ده هم معناداش سؤزلردن  کینگ فایده له نیش نهایتده ضررو.مثال : 

إیککی آدم بیراویده یشه ماقده.بیر-بیری بیلن چیقیشمی قالدی دییلیک،اولر«بیرگه یشه مسلیک»   -دیگن بیریکمه نی قؤلـله دیلر.ایندی انه شو«بیرگه یشه مسلیک»بیریکمسه نی ینه باشقه قنده ی شکللرده افاده ایته آله میز؟

- «بیرگه یشه مسلیک»،

- «مستقل یشــَش»،

- «هرکیم نینگ اؤز آدرسی بؤلسین»،

- «ائری- ائری یشه ماق»،

- «اؤز منزلیگه ایگه بؤلیماق»،

- «یکــّه- یکــّه کون کؤرماق»،

- «علیحده علیحده  روزغار توتماق»،

- «اجره شیب حیات  کیچیرماق»،

- «اؤز اوییم اؤلن تؤشه گیم»،

- «إیککی باش بیر قازانگه قینه میدی»،

- «سین اؤز یؤلینگه،مین اؤز یؤلیمگه»،

- « اؤزیم خان اؤزیم بیک»،

- «یریم نانیم راحت جانیم»،

- «جدا-جدا اؤتیرماق»،

- «یالغیز تورماق»،

- «قؤشیلیب یشه مسلیک»،

- «اره لش تورمسلیک»،

- «اؤزی- اؤزیگه خوجه ین»،

- «بته- بته یشش».

 وباشقه لر. بوبیرعادی مثال ایدی.

کؤریب تورگنینگیزدیک،بیته توشونچه نی اینگ کمیده أیگیریمه گه یقین شکلده بیریش ممکن ایکن. اونی بیزبیرگینه بیریکمه مثالیده کؤریب چیقدیک.هرقنده ی سؤزوگپلرنی شوترتیبده توزیش ممکن البتته. بونرسه بیزنی ایجادی فکرلشگه،متنلرنی سؤزمه- سؤزترجمه قیلمسلیکــّه یاردملشه دی. بوهم اؤزبیک تیلی نینگ إیچکی امکانیتلری کینگلیگیدن بیردلالت بیره دی.

تؤرتینچیدن 

تیلیمیزنی کیره کسیز یؤکلردن(آرتیقچه حرف،بیلگی،سؤز،ترجمه،یات گرامری قاعده لر)بؤشه تیش کیره ک. بیزسؤنگگی مساله بؤییچه اوشبو ویبلاگده  بیرنیچه مقاله یازیب ویبلاگخوانلردقتیگه حواله قیلگن ایدیک.تورکیه مثالیده ائته دیگن بؤلسک،حاضرگی تورک تیلی نینگ 85.8% لیکسیمه(سؤز)سی تورکچه وصاف تورکی سؤزلردن توزیلگندیر.بودیگنی،حاضرگی تورکیه تورکچه سیگه 13%اطرافیده باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریلگن.اؤزبیک تیلیمیزگه سالیشتیرسک، تشویشلی منظره کؤزاؤنگیمیزده نمایان بؤله دی.شو نینگ اوچون هم تیلیمیزحمایه گه محتاج.کیزی بیلن ائریم اتمه(اصطلاح)،سؤزوتوشونچه لرنی اؤزبیکچه لشتیریب بارویرگنیمیز یخشی ایمسمی؟

مثال اوچون سیلاو اساسیده توزیلگن عالی وکیللیک وقانون چیقریش اداره سی دمکراتیک دولتلرده «پارلمینت/پارلمان»دیب یوریتیله دی.بؤسؤزوتوشونچه اؤزبیکستانده«عالی مجلس» شکلیده قبول قیلینگن.امّا،بونی افغانستانده یؤقاری کینگــَش،عالی کینگــَش،یِِؤقاری أیغناق، یؤقاری أیغیلو،یلپی کینگـــَش کبی توشونچه لربیلن افاده قیلسه بؤله دی. بیزنینگچه،سیاسی  تیرمین صفتیده«یؤقاری کینگــَش»نی پارلمان اؤرنیده قبول قیلسه بؤله ویره دی.سیز نیمه دیب اؤیله یسیز؟مرحمت قیلیب فکر بیلدیرینگ.

بیشینچیدن                                                                                                    

ایجادکارکیشی متصل روشده تورلی-تومن بدیعی،علمی ادبیّاتلرنی اؤقیب باریشی شرط. ینه بیربار تاکید  لیمزکی،حاضرگی سؤزذخیره میرنهایـتده تار.بوبیلن حتا،عادی خبرومقاله هم یازیب بؤلمیدی.«اؤزبیک تیلینی مکمّل بیله من(؟)»-دیگن آدملرقتــّیق ینگلیشه دیلر.حتی،نوایی وبابرهم اؤزبیک تیلی قدرتی آلدیده مات وعاجزقالگنلر.اولرشونچه لیک اولکن ایجادلری بیلن هم تیلیمیز نینگ مینگدن بیرامکانیــتینی آچه آلمه گنلر.بوگونگه کیلیب،اؤزبیک تیلی(اؤزبیکستانده)بیقیاس ترقی تاپتیریلدی.کیلگوسیده ینه ده کیسکین رواجلنه دی. شو مدتده هرساحه نینگ اؤز تیلی  شکللندی.طبعی وبشری علملرگه عاید سان-سناقسیز اتمه،توشونچه،ترکیب،عباره وبیریکمه لروجودگه کیلگن.علم،صنعت وادبیّات تیلی بیلن شیوه وکؤچه تیلی بیر-بیریدن وتونلی فرق      قیله دی.بیزده نه یازمه  ونه ده آغزه کی نطق رواجلنگن.آنه تیلیمیزده بیزخطا یازیب گپیره آلمیمیز.بوملامت یوکینی قی گه کؤتریب باره میز؟ بو تیلنی اؤرگنیش اوچون  بیز ینه قنچه وقت کیره ک عزیزلر؟   

 

 

 

 

اؤزبیک تیلینی تازه لش پیتی یتدی

تیلینی تازه لش دیگنی،تیلیمیزدن برچه اؤزلشگن سؤزلرنی بیره تؤله سیگه چیقریب تشلش دیگنی ایمس البتته.اگرتیلگه شو تامانلمه یانده شیلسه جدّی خطاگه یؤل قؤییلگن بؤله دی. بـــــــــیزإیسته یمیزمی،إیسته میمیزمی ائنیقسه،بوگونگی آچیق علاقه لر دوریده تیللربیر- بیریدن تاثــیرلنه دی. تورلی یؤللربیلن سؤزلرتیللرگه کیریب کیله ویره دی.عینن،انه شوپیتلرده تیلنی سقلب قالیش،محافـــــظت قیلیش واونی یات عنصرلردن تازه لش ضرورتی یوزه گه چیقه دی. بوضرورت دولت مقیاسیده قانونگه ائلنتیریله دی.افغانستانده بوچانس افسوسکی،رسمی تیللرگه گینه نصیب ایتیلگن.إیککینچی درجه لی(اوچینچی رسمی تیللر؟)تیللربؤلسه،هم مملکت همده مملکتدن تشـــقریده گی تیللرنینگ هجومی آستیده زوالگه یوز توته ویریشیگه،حکومت وقانون تماشاچی بؤلیب قاله ویره دی. افغانستانده یه شب کیله یاتگن اؤزبیکلرتیلی هلاکت یاقه سیگه کیلیب قالگنینی ائتمه سک هم بؤله دی.ایندی بوتیلنی حمایه قیلیش إیشلری فقط،اؤزبیک جانکویر ضیالیلری،شاعر،تیلشناس علملری زمه سیگه یوکلنه دی. بوقتلم نینگ اؤزی هلی تؤله قانلی شکللنمه گنی نهایتده انچینرلیدیر.شونی إیشانتیریب ائته من کی،اؤزبیکستان نینگ بوساحه ده گی علمی،مدنی ومعنوی یاردمیسیز اؤزبیک تیلیمیزنینگ کاسه سی آقرمیدی. بویاردم نینگ کؤرینیشلری حقیده آلدینگی مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگن ایدیم.افغانستانده اؤزبیک تیلی وادبیاتینی بیرقدرتوشونه یاتگن کیـــــشلرده بومساله ده میل یؤقلیگی کیشینی تشویشگه ساله دی. بیزنینگ مللتیمیزمینگلب تیلشناس وادبیّاتشناس متخصصگه ایگه بؤلسه هنوزکم. بیرآونینگ جاینی بیرآوآلمیدی.اینگ مهمی تیل وادبیّات انحصاربؤلیب قالمه سین. بوندن یتتی إیلل آلدین مثال اوچون أیگیرمه اؤقوچی اؤزبیکستانگه اؤقیشگه یوباریلگنده ایدی،اینگ کمیده شونچه بیلیملی ضیالیلرگه ایگه بؤلگن بؤلورایدیک. یاکی،اؤزبیکستاندن اؤن کیشی تیلشناس وادبیّاتشناس عالم پول-مبلغ عوضیگه چقیریلگنده ایدی،وضعیت توبدن اؤزگرگن بؤلردی. کیلینگ میلی،اؤزبیک خلقی نینگ تقدیری بیزچؤلاق قلملرگه قالگن ایکن،تیلیمیزوادبیّاتیمیزنینگ یوکسلیشگه کؤپراق قیغوریلــــیک.

تیلیگه ایندیلیکده،قوروق« رابطه وعلاقه قوراللی»-دیب قره شلرایسکیریب قالدی.تیل کتته،کیچک مللتگه تیگیشلی بؤلیشدن قطع نظر بوتون دنیا معنویتی نینگ اجره لمس بیرقسمیدیر. بونده ی بایلیکدن اجره لیش بشریت اوچون کتته یؤقاتیش وهلاکتن باشقه نرسه ایمس.

عالملرنینگ حساب- کتاب قیلیشلریچه بوگونگی کونده یر یوزیده 6-7 مینگ تیل  وشیوه باربؤلیب،شو یوز أیللیک نینگ سؤنگگیگه باریب، انه شو تیللردن 95% توگیب بیترایکن.قالگن 50 ته تیلدن هم اکثریسینی انه شونده ی شوم تقدیر کوتماقده ایکن.بو وضعیتده یرده گی خلقلرنینگ تقدیری شدت بیلن رواجله نیب باره یاتگن سناقلی تیللراختیاریده قاله دی.شونینگ اوچون هم جهان نینگ إیلغار عالم ،دانشمند وسیاست دانلری بو بحرانگه قرشی چیقماقده لر.

سؤزیمیز نی اؤزبیک تیلینی یات عنصرلردن تازه لش موضوعسیگه بورسم.منه بومثالگه دقت قیلینگ. حاضرگی اؤزبیکستان اؤزبیک ادبی تیلی نینگ 60-65 % ینی باشقه تیللردن آلینگن سؤزلرتشکیل بیره دی. بورقم نینگ اؤزی کیشینی لرزگه ساله دی. افغانستانده ایسه وضعیت بوندن بیش بدتر. بویورتده سوادسیز اؤزبیکلرنی استثنا قیلگنده،افغانستانلیک اؤزبیکلر(کؤپراق ضیالیلر)اؤزبیک تیلیده ایمس،بلکی،قوره مه بیرتیلده(هلی آت قؤیلمه کگن تیل) گپله شه دیلر. افغانستانده گی اؤزبیک تیلینینگ باشیگه آغیر یوک بؤلیب توشگن نرسه-عرب وفارس تیلیدیر.

یقینده عرب تلویزیون کاناللریدن بیری دقتیمینی اؤزیگه  تارتدی. یریم ساعت لیک کؤرستیوده قؤلـله نیلگن سؤزلری نینگ تخمین، 95% مین اوچون ته نیش توشونرلی بؤلدی.شونچه سؤزنی بیلیش اؤزی بؤله دیمی؟ دیب اؤیلرسیز.یؤق،مین عرب تیلیده تؤله یازمه وآغزه کی نطقه گه ایگه ایمسمن. بوسؤزلرنی مین فارس، تورکی منبعلرده اؤقیب اوچره تگنمن. آته بابلریمیز مسلمان بؤلگنلری اوچون«ثوابی کؤپراق بؤله دی»- دیه دوچ کیلگن سؤزلرنی إیشله ته ویرگن.علیشیر نوایی تورکی تیلنی(ایسکی اؤزبیک تیلی) فارسیدن اوستون قؤییشگه قتتیق تیریشه دی. بویوک شاعر«دانا حَکم عدالت یوزیدین کؤزسالسه وبورونغی فارسی و سونگغی تورکی لطایفلرو دقایقلردین بهره آلسه،حکم سورار زمانیده هر قیسی نینگ مرتبه سین تعیین قیلوراوانده امیدیم اولدوروخیالیمغه انداق کیلورکیم،سؤزیم مرتبه سی اوجیدین قویی إینمِگی،وبو ترتیبیم کوکبه سی اعلی درجه دین اؤزگه یرنی  بیگنمه گی»- دیب یازه دی. بیرآق،علیشیرنوایی عرب تیلی واونینگ تورکی تیللرگه چیکسیزو ضررلی تاثری حقیده سکوت اختیار قیله دی(؟). شاعر فارسی سؤزلرنی قؤلــله شده احتیاط کارلیک بیلن یاندشه دی،عربچه سؤزلرنی بی ملال إیشلته ویره دی. نوایی بونده ی یؤل توتیشی نینگ اؤزیگه خاص سببلری بارالتته. توشونسه بؤله دی.

عمومن،عرب تیلی نینگ منفی تاثیری نواییدن انچه آلدین هم فارسی وتورکی شعریتده اؤزینی چقور نمایان قیلیب اولگورگن. إیش شو درجه گه باریب یتگنکی، قطار سلبی معنا ته شیوچی عربچه سؤزلرتیلیمیزدن مستحکم اؤزین آلگن.ایندی انه شوسؤزلردن ائریملرینی کیتیره من:

- نکاح سؤزی نینگ اصل معناسی ادبسیزلیک و ویت نرسه نی بیلدیره دی 

 (اولرنی کیلتیریشدن قلم عاجز).

- غذا سؤزی نینگ هم توب معناسی «تویه نینگ سیدیگی» معناسین افاده قیله دی.

 باقیر(پاده)،کلبی(کوچیک- إیت) کبی سؤزلرإیشله ته ویریشنی قنده ی توشینسه بؤله دی؟

بونده ی سؤزلرآزایمس. بولرعرب تیلینی مقدّسلشتیریش آرقه سید کیلیب چیققن.تیلیمیزدن ائریم عربچه سؤزلرنی چیقریب تشلب اونینگ اؤرنیگه اؤز سؤزیمزنی  قؤلـلش اینگ تؤغری إیش بؤله دی دیب اؤیلیمن. تورکوم مقاله لرده انه شونده ی سؤزلر نینگ اؤزبیکچه معادلینی بیریب باریشگه حرکت قیله میز.چونکی،تیلیمیزده شونده ی سؤزلربار.عرب تیلیده گی اساسی قانون بیریمکه سی نینگ بوگونگی معناسی اجتماعی کیلیشواساسیده قبول قیلینگندیر.اصلیده بو سؤزلر نینگ تاریخی معنالری باشقچه بؤلگن.تیل سیز وبیزگه اجتماعی کیلیشو مساله سیده تام ایرکینلیک بیریب قؤیگن. بیز اوندن عاقلانه فایده له نیشیمیز کیره ک.

بیزنینگچه بو سؤزنینگ بیرنیچیته اؤزبیکچه مقابلی بار:

1.تؤره- قاعده، قانون،انتظام، عادت.

  غم غذاسی آره سینـــــده قنی تورکانه ایاغ،

   تؤره آیینی بیله تامــسه تؤقوز،آقسه اؤتوز.

                                     «خزاین المعانی» 235 بیت.

2.توزوک - قانون –قاعده لر تؤپلمی، نظام . «اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»

3. یسا -چینگیزخان دوریده قبول قیلینگن قانون- قاعده لر«تاریخ اتمه لری نینگ قیسقه         

  چه ایضاحلی لغتی»

4-باش یسا – اساسی قانون.

5.آنه یسا - اساسی قانون.

6. یؤروق - قانون-قاعده.

7. باش توزوک –اساسی قانون.

8. آنه توزوک - اساسی قانون.

کؤره یپسیزمی؟ اؤزبیک تیلیده بیته اساسی قانونگه تینگ  کمیده،سککیزته سؤزوبیریمه موجود. سیزنینگچه بولردن قیسی بیرینی تنله نیشی کیره ک دیب اؤیله یسز؟ ونیمه اوچون؟ سیز تیلیمیزده اساسی قانونگه تینگ ینه قنده ی سؤز وشونچه لر باردی، دیب اؤیلسیز؟ فکرلرینگیزنی کوتیب قاله من.فکربیلدیرینگ.تنلنگن شکلنی بیرگه لیکده قؤلــله شگه یاپیشه میز.

 

 

 

 

              نوایی اثرلریده اؤزبیکچه تلفــّظ معیاریگه إینتیلیش

اؤزبیک تیلی نینگ تلفّظ معیاری تورلی دورلرده تورلیچه بؤلگن.حاضرگی علمی تلفّظ ویازیش قانون- قاعده لری بیلن تیل تاریخی نینگ تورلی دورلریده گی تلفّظی اؤرته سیده کیسکین فرقلر موجود بؤلیب کیلگن.شو نینگ اوچون هم هردورنینگ اؤزادبی معیاری بؤله دی. بوگونگی اؤزبیک تیلیده تؤغری تلفّظ معیاری اؤزگرمس وبرقراردیر.همّه انه شوقبول قیلینگن معیّارگه   بؤی سؤنیشگه مجبور. بیراق،اؤرته عصرو،حتا،اوندن کیینگی دورلرده هم اؤزسؤزیمیزنینگ ائتیلی ویازیلیشیگه نسبتن،بیرخیللیک وبرقرارلیک کوزه تیلمه یدی. تیلیمیزتاریخیده اؤزلشگن معلوم بیرسؤزنی إیککی خیل،بعضن،اوچ خیل یازیش وائتیش حاللری بارگپ.

خوش،اؤن بیشینچی عصراؤزبیک تیلینینگ تلفّظ مساله سیده،قنده ی میزانلرگه عمل قیلیگن؟    اولا،شونی ائتیش کیره کی،علیشیرنوایی زمانه سیده گی ادبی تیل اؤزی نینگ نابرقارلیگی بیلن اجره لیب توره دی.فارسی وعربی سؤزلرمسله سیده،بونا برقرارلیک کؤپ هم عمل قیله ویرمیدی. یعنی،ممکن بؤلگنیچه اؤزلشگن سؤزلربیرخیل شکیلده یازیلیب کیلینگن.فارسچه وعربچه سؤزلرنی بیرخیل یازیش وبیرخیل ائتیش اؤشه دورلرده قطعی طلب قیلینگن. مذکورسؤزلرنی اؤزتلفّظ یگه ماسلب،بوزیب ائتیش ویازیش کتته عیب سنلگن.بونده ی قره ش افسوسکی،حاضرهم حکمران.شونگه قره مسدن،تیلیمیزده تورلی دورلرده فارچه،عربچه آلینمه سؤزلرنی بوزیب یازیشگه هم مایللیک بؤلگنینی علیشیرنوایی اثرلریده کوزه تسه بؤله دی. بیزنینگچه،اؤزبیک تیلی شونچه لیک فارسی وعربی تلفظ شکنجه سیگه توشویب قالگن کی،  اونی اؤنگلش اوچون کؤپ زمانلر کیره ک بــــؤلـــــه دی.

بوگونگی تیشلشناسلیک نقطه ی نظریدن آلیب قره گنده،هربیرتیل باشقه بیرتیلدن اؤزلشتیرگن سؤزلرینی اؤزتلفّظی قالیبیگه سالیب ائتیشی تقاضا قیلینه دی . باردی،بیزقوییده گی سؤزلرنی کیلتیریلگن شکلده یازیب،تلفّظ قیلسک هیچ بیرعجبلنرلی جایی یؤق.

 - غلبیر(غربال)

 - خوراز(خروس)

 - کـــلته (کوتاه)

 - روزغــار(روزپار)

- قلمپیر(قرنفیل)

- پتیر(پطیر)

- قاغذ(کاغذ)

- قولف(قفل)

- پیلته(فتیله)

- امبار(انبار)

- چیراغ(چراغ)

- سباق(سبق)

- خذمت(خدمت)

- اره وه(ارابه)

- قــَچیر(قاطر)

- ملهم (مرحم)

- آمبور(انبور)

- تندیر(تنور)

- بخمل(مخمل)

- توربه(توبره)

- خلـــته(خــریــطه)

- کؤرشــَــپلنگ(کؤرشب پره ک)

وبــــــــــاشـــــــــــــــقه لر.

عین سؤزلرنینگ اصلیتده گی عربچه یاکی فارسچه شکلینی قبول قیلسک،اوحالده،تیل بیزدن،  تلفظ اؤزگه لرنیکی،بؤلیب قاله ویره دی.

علیشیر نوایی اؤزدوریده ایسکی اؤزبیک تیلی آلدیده کؤنده لنگ تورگن ته لیگینه معمّالرنی کؤریب،یخشی حس قیلگن.شونینگ اوچون هم نوایی اؤزبیک تیلی نینگ هرتامانلمه بای امکانیتی اؤزی نینگ«محاکمة اللغاتین»اثریده کؤز- کؤزقیلیش اورینه دی.بواثریده متفککرعالم تیل فنی نینگ اؤنلب ساحه لری بابیده سؤزیوریته دی.«محاکمة اللغاتین»اثریده عالم اؤزدوری ادبی تیل معیاِری خصوصیده علیحده تؤختلمه گن ایسه ده،عملیاتده انه شو تلفّظ معیارینی سقلشگه بیرقدراورینیب کؤره دی.مساله نی مثاللر واسطه سیده کؤرسه تیشگه حرکت قیله میز.نوایی بیرقطارعربی و فارسی سؤزلرنی اصلیده گیدن فرقلی اؤله راق بوزیب،یعنی،اؤزآنه تیلی  تلفّظیگه سالیب ائتیشگه إینتیله دی.

 مثــــــال:

- بالیش(بالیشت) یاستیق،

       گیرد بالیش بؤلسه آی باشینگ قؤیرگه،وجهی بار،

       کیم انینگ دوری  یوزینگ آیینی اؤلغی حاله سی.

                                   «خزاین المعانی»،4-جلد.347-بیت

 - استه(آهسته)سیکین،

    اول حضرت خذمتیغه استه غینه اؤقودوم.

                                         «خزاین المعانی»،698- بیت

 - زمبور(زنبور)اری،بال اری،

        لعلیدین کام آلمه غونچه بیلمه دیم شیرینلیغین،

        برگ گل زمبور کامی إیچره کیرگچ بال ایرور.

                                            «خزاین المعانی»،156- بیت

 - زواله(زباله)،

    ...خادملری سفره سیده آی گیرده سی وقویاش کرّه سی،إیککی فطیر وتبّاخلری              تخته سیده کهکشان شکلی اول سینگن بیر زواله خمیر.

                                                           «وقفیه» 719-بیت.

- بغیشله(بخشیش)،ساوغه قیلماق،

             کؤزی اؤلتورسه،لعلی جان بغیشلر،

             عجایــــب مــــدّعا اظهاریــــــدربو.

                                  «خزاین المعانی»،3- جلد،291-بیت.

- خذمت(خدمت)

           معتیین ایشیکده نیــچه کیشی،

          غربا خذمتی الرنینگ أیشی.

                                          "سبعه ی سیّار"،۱۹-۱۲۹ بیتلر

یؤقاریده کؤریب تورگنینگیزدیک،علیشیرنوایی اثرلریده فارسی،عربی سؤزلرنی بوزویب    یازیش حاللری آز بؤلسه-ده، اچره ب توره دی. تیل تاریخیده تورلی دورلرده انه شونده ی  مثاللرنی شاعر وادیبلراثرلریدن کؤپلب کیلتیریش ممکن. چنانچه شاعرمقیمی(1850-1903) شعرلریدن بیریده:

   پـــیـلیک(فتیله)

 گوشت یسه لراؤرته ده سرسان إیلیک،

 خواجه چراغ یاغی حکیم جان پیلیک.

«پیلیک» سؤزی اصلیده،فتیله سؤزی نینگ بوزیلگن شکلیدیر. 

 ملهم (مرحم):

 ملهم ‌‌إستب کیمسه دین گر زخم اظهار ائله سنگ، 

 چاره ی قیلماقــــــدین اؤزگه اوستیده تیرناقــــلر.                                                     

کؤره یپسیزمی؟هرقنده ی چیکلاولرگه قره می،تیلیمیزاؤز تلفّظنی نمایان قیلیشگه مایللیک    کؤرسه تیب کیلگن.دیمک،تیلیمیزنی ممکن قدر فارسیِ یاکی،عربی تلفّظه تاثریدن چیقریش طلب قیلینه دی. 

 مثاللرتؤرت جلدلیک نوایی اثرلری لغتیدن تنلب آلیندی.