سوال و جواب

حرمتلی اؤقوچیلر!

ایرانلیک آذری قرداشلریمیزدن هم ویبلاگیمیزگه وقت -وقتی بیلن سواللر کیلیب توشه دی. یقینده "اؤزبیک تیلی"ویبلاگیمیزگه جناب ایلچی بئی بندر انزلی فارس تیلیده قوئیده گی سؤراقنی یؤللبتدیلر:

سلام یولداش خواستم ببینم زبان جغتایی امیر علیشیر نوایی با زبان اوزبکی چه نسبتی دارد؟ در ضمن لغت نامه ای به آثار تورکی جغتایی نوایی به غیر از سنگلاخ داریدسراغ دارید؟ راهنمایی ام کنید ساق اولون منه ده باش ویرین.

 جواب

قرداش گرامی!

                 طوریکه میدانید چیغتای(1242-؟) فرزند دوم تموچین/چنگیزخان(1155-1227م) موغول میباشد.  چنگیزخان بعداز آنکه سرزمینهای زیادی را زیر سیطره ی خویش در آورد، بخشهای این قلمرو وسیع را بین فرزندان خود تقسیم نمود. یتتی سوو، ماورالنهر(آسیای میانه) و شهرهای ، بدخشان ، غزنین تا حدود سند از طرف پدر به چیغتای خان بخشیده(1224م) شد. چیغتای خان بلافاصله اداره ی این جاها را بدست خود گرفت. بخش اعظم مضافات، متصرّفات و باشنده گان آن مناطق، بنابر رسم آن روزگار( بعدها نیز تقسیم اموال، غنایم و سرزمینها بین فرزندان یک حکمروا امر معمولی بود) به اولوس چیغتای مسمی شدند. چون چیغتای خان بر قانون یسای چنگیزی نیز نظارت کامل داشت، دستورات او در بین مردم یک امر انکار ناپذیر تلقی میشد. زبان مردمان( زبانهای تورکی، فارسی تاجیکی ودیگران)این سرزمینها به اجبار به زبان چیغتایی مسمی شدند. این اسم غلط و تعبیر نادرست از طریق تاریخنگاران و ادبا به متون قدیمی (تاریخی و ادبی) راه یافت. در نتیجه یک غلط مشهور یعنی همین «اولوس چیغتایی» و «زبان چیغتایی» در منابع رونما گردید، متاسفانه این علط فاحش در بین بعضی از نویسنده گان تا بحال بکار برده میشود. سخن سرایی بزرگ و فناناپذیر ما علیشیر نوایی و دیگران نیز به اشتباه و یا به اجبار این غلط مشهور را در آثار خود بکار بسته اند.

               پر واضیحست که میان زبان یک قوم، مللت و یا یک شخصیت تاریخی (چیغتای خان) هیچ نسبتی، پیوندی وجود ندارد، اینها دو مساله جداگانه اند. این راه هم نیک میدانیم که زبان را شخص بوجود نمی آوارد. بلکی، زبان در اثر قانونمندیهای درونی خویش در میان گویشوران یک قوم و یک تیره در درازای تاریخ، بطور تدریجی عرض اندام مینماید. هیچ زبانی از طرف یک فرد، یا یک حکمروا یکشبه بو جود نمی آید. بنابراین مسمّی کردن «زبان چیغتایی؟» به زبان اوزبکی آنزمان، از طرف بعضی تاریخ و تذکره نگاران بی اطلاع، بخصوص درج آن در آثار علیشیر نوایی یک اشتباه محض است. و ما نباید این خطای بزرگ را در این عصر و زمان نباید بکار ببریم.

               زبان نوایی و زبان اوزبکی در اصل یک زبان بوده و میباشد. در این شکی باقی نمیگذارد که زبان آثار علیشیر نوایی سد درسد بر بنیاد زبان اوزبکی قرن پانزده هم بناشده است. زبان اوزبکی و زبان علیشیر نوایی هیچ ربطی، مناستی با نام چیغتای فرزند دوم چنگیزخان مغول ندارد.

 قرداش عزیز! در بخش دوم سوال تان نیز پرسیده بودید:                                                                                                                                           

در ضمن لغت نامه ای به آثار تورکی جغتایی نوایی به غیر از سنگلاخ

داریدسراغ دارید؟

بلی،                                                                                                         تدوین اشعار علیشیرنوایی و شرح لغات مشکل آثار نوایی در میان ارادتمندان وی از دیر باز بدین سو آغاز یافته بود. در این راستا بسیاری از فرهنگ نویسان دست بکار شدند، لغت نامه های گوناگونی را تالیف و ترتیب داده اند. فرهنگهای که در عرض پنج سده ی گدشته بالای آثار نوایی نگاشته شده اند از این قرار اند:

-  فرهنگ «لغت نوایی» در سال ۱۰۹۹،توسط علی شاملو نگاشته شده است؛

- فرهنگ«سنگلاخ» نویسنده ی این لغت نامه، میرزا مهدی خان استرابادی میباشد؛

- فرهنگ«بدایع الغات» طالع امامی هروی. این لغت نامه شامل لغات مشکل آثار نوایی بوده، در اواخر سده ی پانزدهم میلادی نوشته شده است.

- فرهنگ«مباین اللغت» این لغت نامه به سپارش حسین صفوی توسط نویسنده ی نامعلوم تدوین گردیده است.

- فرهنگ«لغت ترکی»(؟)؛

- فرهنگ«ابوشقه» بیشتر از 2000 لغت مشکل آثار نوایی را در بر میگیرد، تا حال معلوم نگردیده است که،نویسنده ی این لغتنامه کیست؟

- فرهنگ «لغات اتراکیه»، در سده ی 19میلادی نگاشته شده، نویسنده ی آن فتح علی خان قاجار میباشد.

- فرهنگ دو جلدی«لغات چیغتایی و تورکی عثمانی»  نویسنده ی این لغت نامه شیخ سلیمان بخاری میباشد. این فرهنگ شامل شرح اضافه تر از 8000 واژه را در بر میگیرد؛

- فرهنگ «کیلورنامه» محمّد یعقوب چینگی در هندوستان نگارش یافته است؛

- فرهنگ«خمسه با حل الغت» نویسنده این فرهنگ معلوم نیست. کتاب  بین سالهای 1845-1848 نوشته شده، این لغتنامه به شرح وبیان واژه مشکل داستانهای «سبعه سیّار»،«لیلی و مجنون» و « سدّ اسکندری» " حمسه" نوایی را در بر میگیرد؛

- فرهنگ «لغت ترکی» فضل الله خان، بخشیده شده به شر ح لغت مشکل آثار نوایی؛

- فرهنگ« شرقی ترکی لغت» پوفی، دی کورتی، این فرهنک در سال 1870در پاریس تالیف گردیده، شامل شرح بیش از شش هزار لغت آثار نوایی میباشد، به زبان فرانسوی ترتیب داده شده است.

- فرهنگ لغات«امیر نوایی»؛

- فرهنگ« در بیان لغات نوایی»؛

- فرهنگ« حل لغت چیغتایی خمسه نوایی» به شرح بیش 8000 واژه  میپردازد

- «در بیان لغت نوایی» ؛

- فرهنگ «حل لغت چیغتایی خمسه نوایی» ؛

- فرهنگ «نصاب نوایی»(؟)؛

- «منتخب الغت» محمد رضا خکسار ؛

- «مقالید ترکیه» تواسط فتح علی سپانلو نوشته شده است؛

نگارش این سلسه فرهنگ ها در قرن گذشته نیز ادامه یافت، در اوزبکستان شوروی و در روسیه فیدارتیف و در بعضی کشورهای اتحاد جماهیر شوری سابق در راستای شرح لغت مشکل آثار نوایی چندین فرهنگ نوشته شد که شرح هر یکی از آن درحوضله این مقاله نمیگنجد.

 امید است به پرسشهای قرداش گرامی ام پاسخ داده باشم. اگر از لابلای نوشته های من موارد سوال بر انگیزی پیش آمد، به جواب آن خواهم پرداخت. چون، این ویبلاگ تنها به زبان اوزبکی اختصاص دارد، در حالات اثتسنایی به زبان دری فارسی  نیز مطالبی ارائیه خواهد شد. 

 

 

 

 

 

سوال و جواب

 

حرمتلی اؤقوچیلریمیزدن ذوقی جنابلری بیزگه قوئیده گیچه سؤراق یؤللبتدیلر:

       ...ایشانج بیکلری، تورک ادبیاتیدا تویوق ژنری بیلن فارس ادبیاتیدا جناس ژنری کؤپ اوخشاش کورینیر، فرقلری بارمو؟

 

ادامه مطلب...

 

 

 

ویبلاگ خوانلریمیزدن حرمتلی تؤره بیک، قوئیده گیچه سوال سؤره بتیلر: ۱.فیلالوژی علمی حقیده معلومات بیرسنگیز. او قنده ی بیر ساحه، نیمه لرنی اؤرگه ته دی؟ ۲.اؤزبیک فیلالوگیه سی حقیده هم معلومات بیرسنگسز. اؤزبیک فیلالوگیه سی فاکولته سیده نیمه لر اؤقیتیله دی؟ مین اوزبیک فیلالوگیه سیگه کؤپ قیزیقه من. اؤزبیکستانگه باریب اؤقیش بیردن بیر آروزیم. حرمتلی استاذ سیز شو ساحه نی بیترگن کیشی صفتیده سواللریمگه جواب بیرسنگیز خورسند بولردیم. جوابینگیزنی کوته من.  حرمت بیلن تؤره بیک

 

فیلالوگیه حقیده معلومات

 فیلالوگیه/ Philologia- سؤزنی سیویش، سؤزگه مهر معنلرینی انگله ته دی.  فیلالوگیه- تیل و ادبیّات آرقه لی افاده لنگن خلق مدنیتینی اؤرگنوچی فنلرنینگ عمومی نامیدیر. باشقه چه ائتگنده، اجتماعی فنلر: تیلشناسلیک، متنشناسلیک، منبعشناسلیک، چاپ صنعتی و باشقه ساحه لرنینگ أیغیندیسیدن ترکیب تاپگن عمومی فن(دانش- تورکی سؤز)گه فیلالوگیه دئیله دی. او جوده کینگ معنالرده توشونیله دی. فیلالوگیه نه فقط معّین خلق تیلی، ادبیّاتی بلکی، تاریخی، فلسفه سی، صنعتی، حتا  مادی مدنیتینی هم اؤرگه نه دی.

اوشبو علم ساحه سیده«یازمه یادگارلیکلرنی لسانی و اسلوبی جهتدن تحلیل ایتیش آرقه لی انسان معنوی مدنیتی نینگ تاریخی اؤرگنیله دی. اؤز إیچکی مساله لری و تشقی علاقه لری أیغیندیسیدن عبارت بؤلگن متن فیلالوگیه نینگ موجودلیگینی بیلگیلاوچی إیلک اساس»(1) بؤلیب حسابله نه دی.اساسی دقت-اعتبارینی متنگه قره تیش،اونگه یاردمچی شرحلر یره تیش فیلالوگیه نینگ موجودلیگینی تامینله یدی.

فیلالوگیه فنی نینگ إیلدیزلری جوده اوزاق تاریخدن سوو إیچه دی. یقین شرق یوکسک(سومر،آشور، بابل، کلده) مدنیتی، انتیک دنیا(یونان) تمدنی، ایران، هند و ختای مدنیتلری قدیمگی فیلالوگیه نینگ بیشیگی حسابله نه دی. میلاددن آلدینگی دورلرده، تورلی تمدن حوزه لریده، فیلالوگیه نطق اوستیده فکرلش، و اونی تحلیل قیلیش طرزیده، فلسفه بیلن بیرگه پیدا بؤلگن، دیب توشونیلگن. ینه ائریم شو دور عالملری فلسفه و فیلالوگیه نی علیحده-علیحده ساحه لردیب بیلگنلر. اولرنینگ قره شلریده فلسفه ده گی موهوملیککه إینتیلیش، فیلالوگیده ایسه، یخلیتلیک و کانکریتلیکــّه ته یه نیش اساس قیلیب آلینگن.

فیلالوگیه نی: قدیم دور، اؤرته عصر، ینگی واینگ ینگی فیلالوگیه لرگه بؤلیب اجره تیش ممکن.

- قدیمگی دور فیلالوگیه سی : میلاددن آلدینگی و  3- میلادی سنه گچه بؤلگن

 وقت آره لیغینی اؤز إیچیگه آله دی.

- اؤرته عصر فیلالوگیه سی : 4- میلادی سنه دن تا 17-عصرگچه بؤلگن دورنی اؤزیده

قمره ب آله دی.

- ینگی فیلالوگیه : 18- عصردن تا 20-عصرنینگ باشلریگچه زمان اوزونه سیده

 وجودگه کیلگن.

- اینگ ینگی فیلالوگیه: 20 – عصرباشلریدن تا بوگونگچه دوام ایتیب کیله یاتگن

 فیلالوگیه.

تورلی دورلرده، فیلالوگیه نینگ تدقیق قیلیش موضوعی : انتیک دور مدنیتینی اؤرگه نیش و شرحلش، سؤز تورکوملرینی نظری إیشلب چیقیش؛ رساله، دینی و هر خیل یازمه متنلر اوستیده تیکستالوگیگ تدقیقاتلر آلیب باریش؛ املانی اؤرگه نیش، تیل گره مه تیکه سی؛ نظری پویتیکه بیلن شغلله نیش کبی موضوعلر تشکیل

 بیرگن.

فیلالوگیه نی تشکیل ایتوچی، تیلشناسلیک و ادبیّاتشناسلیک فنلری ایسه اؤز نوبتیده : عمومی تیلشناسلیک، تیل تاریخی، تورلی تاماندن تیللرنی اؤرگه نیش؛ ادبیّتشناسلیک : ادبیّات نظریه سی، ادبیّات تاریخی وادبی تنقید کبی بؤلیملرگه ترماقله نه دی. انه شو یؤسونده فیلالوگیه علیحده فن صفتیده گورکیره ب رواجله نه دی. تیل معیارلری إیشلب چیقیله دی. ایضاخلی لغتلر توزیله دی. گره مه تیک آقیم و تیلشناسلیک مکتبلری وجودگه کیله دی و تیلشناسلر یتیشیب چیقه دی. جهان تمدنی تاریخینی فیلالوگیه سیز تصور قیلیب بؤلمه یدی. یونان، هند، ختای،ایران، عرب و اوروپا فیلالوگیه لری قطاریده تورکی فیلالوگیه هم فن صفتیده موجود بؤلیب کیلگن.  

 تورکی فیلالوگیه اؤزی نینگ مینگ أیللیک تاریخگه. تورکی خلقلرده هم لغتلر، رساله، تذکره ، تاریخ و ایتنوگرافیه کتابلر یازیلگن.   

محمودکاشغری تورکی فیلالوگیه فنیگه اساس قؤیگن إیلک عالملردن بیرینچیسیحسابله نه دی. اونینگ «دیوان الغات الترک»اثریده : تورکی تیللر لهجه سی، تورکی تیللر فنیتیکه سی، مافولوگیه سی، تورکی تیللر تصنیفی، تورکی خلقلرنینگ آغزه کی ایجادی، تورکی خلقلر ایتناگرافیه سی،تپه نومیکه(جای آتلری)سی، تورکی خلقلرنینگ جغرافی جایله شیویگه عاید معلوماتلر کیلتیریله دی.کاشغری تیللرنی قیاسی اؤرگه نیشگه هم اساس ساله دی.

 محمود الزمخشری شرق فنی و مدنیتی رواجیگه اولگن حصه قؤشگن دانگدار فیلالوگلردن سنه له دی. او فلسفه، تاریخ، ادبیّاتشناسلیک، فلکلور و تیلشناسلیککه عاید 50دن آرتیق اثره یازه دی. اونینگ «مقدمة الادب» اثری عرب و تورکی تیللرنی اؤرگه نیشگه بغشله نگن نهایتده قمیتلی منبع بؤلیب خذمت له دی.عربچه سؤزلرنینگ فارسچه، موغولچه، تورکیچه ترجمه سی هم بیریله دی بو کتابده. تورکی فیلالوگیه زمینیده اؤزبیک فیلالوگیه سی و جودگه کیله دی.

اؤزبیک فیلالوگیه سی هم مستقل فن صفتیده شکلله نیب اولگوره دی. اونینگ تاریخی محمودکاشغریدن باشله نه دی. علیشیر نوایی اؤزبیک فیلولوگیه سینی یوقاری درجه ده رواجلنتیره دی. نوایی نینگ«محاکمة الغاتین»(«إیککی تیل محاکمه سی»)اثری شو ساحه گه عاید نایاب منبع حسابله نه دی. بو اثرده تیلشناسلیک فنی نینگ تورلی ترماقلریگه عاید معلوماتلر قید قیلینه دی. نوایی دن سؤنگ ابوالغازی بهادرخان اؤزبیک فیلالوگیه سینی  تاریخی و ایتنوگرافیک معلوماتلر بیلن بایته دی. تاکیدله گنیمیزدیک، شولر اساسیده ینگی اؤزبیک فیلالوگیه سی وجودگه کیله دی.

ینگی اؤزبیک فیلالوگیه سی اساسن 20-عصرنینگ باشلریده باشلب شکلله نه دی. او جهان فیلالوگیه سی نینگ ترکیبی قسمی صفتیده اؤزینی کؤرسه ته دی. ینگی اؤزبیک فیلالوگیه سینی روالجلنتیریشده بهبودی، فطرت، چؤلپان، ایلبیک، باتو، اؤنلب اؤزبیک و روس تیلشناسلری خدمتلری سینه گه دی.

اؤزبیک فیلالوگیه سیده قنده ی فنلر اؤقیتیله دی؟

کمینه اؤزبیک فیلالوگیه سی بؤئیچه تحصل قیلگنیم اوچون بیواسطه اؤزیمیز اؤقیگن فنلر رویخطینی کیتیریب اؤته من. اولرنی دستلب اساسی و اساسی بؤلمه گن فنلرگه بؤلیب اجره تیش معقول بؤلسه کیره ک.

اساسی فنلر

الف. تیلشناسلیک:

- گرامر(حاضرگی اؤزبیک تیلی(صرف و نحو))،

- تیلشناسلیکـّه کیریش،

- عمومی تیلشناسلیک،

- لهجه شناسلیک،

- فره زه لوگیه(عباره نی تدقیق قیلیش)،

- لیکسکالوگیه( لغت و سؤز قتلمینی اؤرگه نیش)،

- قدیمگی تورکی تیل(اورخون ینه سای بیتیکلری)،

- اؤزبیک تیلی نینگ تاریخی گره مه تیکه سی،

- اؤزبیک تیلی تاریخی،

- تورکالوگیه،

- نورماتیف(معیاری تیل مساله لری).

ب. ادبیّاتشناسلیک

- انتیک ادبیّات،

- جهان ادبیّاتی،

- چاغداش اؤزبیک ادبیّاتی،

- ادبیّات نطریه سی،

- ادبیّاتشناسلیککه کیریش،

- ادبیّات تاریخی(اؤزبیک کلاسیک ادبیّات تاریخی)،

- فلکولورشناسلیک،

- اؤزبیک ساویت ادبیّاتی،

- ساویت خلقلری ادبیّاتی(15- ریسپوبیلیکه خلقلری ادبیّاتی)،

2. اساسی بؤلمه گن فنلر.

 - روس تیلی،

- کمپیوتیر،

- پیسایکولوژی(روحیات شناسلیک)،

- فلسفه(تاریخی ماتریالیزم، دیالیکتیک ماتریالیزیم)،

- اقتصاد،

- منطق،

- تاریخ،

- سپورت

و باشقه لر.

 -----------------------------

1.اؤزبیکستا ملی انسکوپیدیه سی.9-جلد.

---

---

 

 

 

 سوال و جواب

 

ویبلاگیمیز مخلصلریدن بیری یازگنلریمیزگه مناسبت بیلدیریب، قوئیده گیچه سوال یؤللب تیلر:

          اوستاذ ایشانچ صاحب سلام وعلیکم! مین سیزنی یازگنلریزنی قیزیقیب اویقیمن. یخشیکه سیزبارایکن اوقیمگن و ایشتمگن نرسلرنی سیزنی سایتیزدن هردفعه اوقیمن و سیزدن بیر سوالم بار. خواهش ایته من جواب بیرسیز. آلدندن تشـــکور.
سوال.منقورت نیمه، قنده ی کلیمه، قیسی ملت کلیمه سی، کیم منقورت، قچان   بو سوز چیقن؟ منقورت یخشی کلمه می و یا یمان می؟ کیمگه وقچان منقورت نی سوزلسه بولدی؟ آدم گه ایشلتلدی می یا باشقه نرسگه می؟ سابقدن بوکلمه بولگنمی و یا حاضر بیز زمانمز ده بارمی؟ مثال برینگ اینه برمرته تشکور اوستاذ .خدا یاریز بوسن.
مین الوغ مزارشریف دن بااحترام.

 

****

سیزگه هم النگه لی سلاملر حرمتلی اولوغبیک

کمینه نینگ بیتگنلری سیزگه معقول و منظور توشگن بؤلسه، بوندن مین بختیارمن. نهایتده چقور معنالی بیر سؤز و توشنچه حقیده سؤره ب سیز. رخصت بیرسنگیز، سؤراقلرینگیزگه جواب قیلیشدن آلدین ایجاد مساله سیده کیچیک بیر کیریش قیلسم.

  بو مینینگ إیچکی کیچینمه لریم

       اقتصادده «طلب و تکلیف(تقضا)دیگن توشونچه بار. ساتوچی(کینگ معناده) بازرنینگ طلبیگه، کؤترگنیگه قره ب اؤز مال/توارینی(صاف تورکی سؤز) بازارگه آلیب چیقه دی. بیز یازووچیلر هم رمزی معناده اؤز فکری محصولاتیمیزنی بازار ائله یمیز. اگر بازار قیزیق، تکلیف کؤپه یب، طلب هم یؤقاری بؤلسه، بیز هم انه شو تکلیفگه قره ب ینگی- ینگی توار إیزلب تاپیشگه توشه میز، یره ته میز -اونی کیره ک بؤلسه. بازاریمیز یؤق ایمس، بؤلگنده هم اؤته ساووق. شور پیشانه نی کؤرینگکی، تاپگن- توتگنیمیز نی تیکین بیرسک هم خریداری یؤق؛ هیچ کیم آلمه یدی؛انیق راغی بازار کساد. بازارده گیلر هم حقلی- ده، مینگته شعردن بیتته قاره شوره هم چیقمه یدی. مینگته مقاله و کتابگه بیتته هم نان بیرمیدی-کو اخر. باشقه فکری محصولات مساله سیده هم -احوال شو.

      ملتداشلریمیزگه نیمه گه سیز بی منت، مؤل- کؤل وقتنی بیکارگه صرفله یسیز. دقیقه نی ایمس حتّا، أیللر نینگ کولینی کؤککه ساورماقده سیز، دیب سوال بیریب کؤرینگ چی؟ دراو، «خدا بیزگن نرسه لر» نیمه قیلسم بو مینیگ إیشیم!» دیب جواب قیلیشلری تورگن گپ. میلی کو یه! زمان اولرنینگ طبعیی حقی؛ بو شببه قیلیب بؤلمه یدی. بیراق، اونی قی یرلرده و قی مقصدلرگه صرفلش کیره ک؟ سؤراق کؤنده لنگ توره دی. مللت،آنه تیل آلدیده گی بورچیمیز قی یرده قاله دی؟!

      قیزیق، بیز آدملر«حیات» دیگن بیر بوستانگه تصادفن کیلیب قالگنگه اؤخشه یمیز. بو بوستان نینگ باغبانی گللر، درختلر، اؤت- اؤلنلرگه... دان و دون، هوا و سوو و برچه کیره کلی نرسه لرنی بیریب، بوستان ایشیگینی تق قوفلب ققه یاققه دیر زیم- غایب بؤلیب کیتگن. بوستان نینگ تقدیری بیلن إیشی بؤلمی قالگن. اونگه هم تینچ قولاق کیره ک- ده! بو بوستان إیچیده اسیر بؤلیب قالگن بیز بؤله میز. رحمت باغبانگه شو«زمان»، «مکان»، «هوا»، و «آنگ»دیگن طرفه نرسه لرنی پولسیز بیزگه بیرگنی اوچون. شولرنی هم دریغ توسته؛ تینگ تقسیمله مسه یخشی بؤلرمیدی بلکی!

       شو باغ و بوستان إیچیده گیلر بیزگه تیکینگه بیریلگنمی؟ یؤق. بوباغنی ینه- ده گلله تیب، یشنه تیب، اونینگ بغریده یشرینیب یاتگن بایلیکلرنی یوزه گه چیقریش مساله سیده، باشقه لرنینگ إیسقیرتینی استعمال قیلمسلیک اوچون بیزگه هم اولش بیریلگن. بونگه ایریشیش آسان ایمس. اولردن راحت-فراغت کؤریش نینگ مشقتی بار. بوندن کیلیب چیقیب توشیش ممکن کی، اؤرته ده منفعت و رقابت دیگن بیر تویغو یاته دی. حیات حیوانیده تله شیب- تارتیشیب یشش چیکیمیزگه توشگن ایکن، اوندن قاچیب یششگه امکان یؤق. یا رقابتده یشه یمیز، یاکی، یؤقلیککه یوز  توته میز. اوچینچی یؤل یؤلیشی بی معنی لیک. بونی تنلاو دیئدیلر. باشقچه ائتگنده  یا شو باغده یره توچی بؤلیب یشه یمیز، یاکی، صحنه دن چیقیب کیته میز. طبعیت قانونی بی انه شونده ی بی شفقت. بو باغده مادّی یتیشماوچیلیک بیلن کون کؤریش آغیر؛امّا، اینگ یامانی معنوی بؤشلیقدیر. سفره نگده هیچ نرسه بؤمه سه. یؤقاریده گی گپلرنینگ سیز سؤره سؤراققه بیواسطه علاقه سی بار. منقورت بؤلگن خلقگینه معنوی توبنلشه دی. اؤزلیگیدن أیراقله شه دی. معیوب و مجروح بؤلیب سیکن-استه صحنه نی ترک قیلیب کیته دی. سؤز و قلمده حکمت کؤپ...

 انه شونقه گپلر. ایندی جوابلرگه اؤتسک:

  منقورت سؤزینینگ معناسی

     سؤزنینگ لغوی معناسی«ایرکک بؤری» یاکی«چومچوق نینگ خاطره سی/حافظه سی» دیمکدیر. حاضرگی کونده بو سؤز چقور بیر تقیم اجتماعی فلسفی، تاریخی، علمی و روحیاتگه عاید معنالرنی اؤزیده مجسّم ایتگن.

  کؤچمه معناده، کیلیب چیقیشینی اونیتگن، اجدا-اولادلرینی بیلمه یدیگن، آنگی انسانی حسلردن یوویب تازه لنگن، کیچمیشیدن بیخبر قول کبیلرنی انگله ته دی. یعنی، منقورت دیب اؤز مدنی اؤتمیشینی اونوتگن آدمگه ائتیله گه. شونینگدیک، مللی قدریتلری و حرف-عادتلرینی حرمت قیلمه دیگن، شولرنی بیلمه یاتگن شخصلرگه نسبتن قؤلـله نیله دی منقورت سؤزی. عین پیتده منقورت سؤزی ظلم آستیده یشب، اؤز اؤتمیشی، معنوی ملکیدن اوزیلیب قالگن، اؤزیدن بیگانه لشگن قوم، ایلتگه نسبتن هم إیشله تیله بیره دی.

 منقورت سؤزینینگ کیلیب چیقیشی

      بو سؤز اؤزبیک، قیرغیز، قازاق، تاتار، باشقیرد، تورک، ملدوان و روس خلقلری آره سیده کؤپ ترقه لگن. منقورت سؤز ی داغستان و اوَر تیللریده هم اوچره یدی. افتیدن «منقورت» سؤزی قولاقلرگه اؤزبیکچه جرنگله یدی. یاکی کمیده تورکی تیللردن بیریگه(نؤغی) تیگیشلی بؤلیشی ممکن. امّا، ائریم سؤزلیکلرده(روس تیلینینگ ایضاحلی لغتیده) روس تیلگه عاید دئیلگن(؟)بو تؤغری ایمس.

  منقورت سؤزینینگ إیلک بار قؤلـله نیشی

      بو سؤزنینگ فعالـله شیوی اتاقلی یازووچی چینگیز ائتماتوفنینگ«عصرنی قریتگن کون» یاکی"عصرگه ته تیگولیک کون" رومانیگه باریب تقه له دی. اوندن آلدین هم قؤللـه نگن بؤلسه، بو سؤز مطبوعاتده کؤپ هم عامه لشمه گن.

 منبعسی

چینگیز ائتکاتوف تیلیدن :

 - تاریخی سؤز. بعضی کؤچمنچی خلقلرده بندی(اسیر) توشگنلرنینگ ساچی قیرتیشلب آلینگن باشیگه ینگی سؤئیلگن تؤیه نینگ بؤئین تیریسی قاپله نیب، تیرینینگ باشنی تاباره قتتیق قیسیشیب عاقبتیده خاطره سی، عقل-ادراکی، عمومن، انسانگه خاص خصلت و فضیلتلردن محروم ایتیلگن شخص. منقورت اؤزینینگ کیم ایکنینی، قیسی اوروغ- ائماقدن ایکنینی، اسمینی، باله لیک کیزلرینی آته –آنه سی نینگ کیم ایکنلگنی یاددن چیقرگن بؤلیب، اؤزینینگ آدم لیگینی هم اونوتیب یوباره دی. (چینگیز ائتماتوف. «عصرگه ته تیگولیک کون»).

  منقورت سؤزینینگ اؤزبیکلرگه سبتن قؤللـه نیشی

         منقورت و منقورتلشگن سؤزلرینی دنیاده گی کؤپلب محکوم  مظلوم شخص و  قوملرگه نسبتن قؤللش ممکن. چنگیز ائتماتوف تامانیدن یسه لگن بو سؤزلرگه قره ته اته لمه گن. رمانده قؤلله نیشیچه قیپچاقلرنینگ جوله و جونه جونلر قؤلیگه اسیر توشگنی واقعه سی بیلن باغلیق. بو سؤز اؤزیده منفی معنا ته شیدی. بونینگ إیککی تامانی بار:

 شخص یاکی معلوم بیر قوم، قبیله قتتیق عذاب-عقوبت و کؤرگولیکلر عاقتیدن اؤز اؤتمیشی، قدریت و معنوی بایلیگیدن محروم قیلینه دی. بو مساله نینگ بیر تامانی. إیککینچیدن معلوم بیر قوم و قبیله نینگ وکیللری اؤز خلقی باشیگه شونده ی کؤرگیلیکلرنی بیلیب یاکی بیلمی آلیب کیله دی. بولر مکتب، انستوت و اونویرستیت اؤقیگن قتلمنی تشکیل بیره دی.

        مثال قیلیب ائته دیگن بؤلسک، اوغانستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلر دیرلی  منقورتلشماقده. اولر اؤز اؤتمیشیدن ماسوا قیلینگن. جوده کؤپ نرسه لرنی یؤقاتیب بؤلیشگن. بو جریان بیرتاماندن دولتنینگ بی فرقلیگیدن بؤلسه، باشقه تاماندن اؤز تقدیریگه قیزیقمی قالگن اؤزبیکلرگه باغلیق.

        آنه تیلیده تؤغری یازیش، اؤقیش و سؤزله شنی بیلمه سلیک عامه وی توس آلگن. بوندن تشقری اؤزبیکلر اؤزمللتیدن اجره تیلیب، اؤز تامیری، إیلدیزیدن سوغریلیب آلینیب اولر «اوغانلشتیریلگن» بو هم منقورتلیک نینگ یققال بیلگیسیدیر. بوندن تشقری ائریم شخصلر اؤزبیکلرنی(اؤز قومینی) منقورتلشتیریش إیشینی اته ین  إیلگریگه سورماقده لر. اؤزبیکلرنی«تورک» دیب باشقه لرگه ته نیشتیریش بو هم منقورتلیک نینگ باشقه بیر نشانه سیدیر. منقورت بؤلگنلرگینه شونده ی حرکتگه قؤل اوره دیلر. چونکی، اولرده اؤزبیکچیلیکدن هیچ قنده ی نشانه قالمه گن. بو حقده ینه کؤپلب مثاللر کیلتیریش ممکن.

منقورت سؤزی و توشونچه سی حقیده ساده و إیخچراق قیلیب انه شولرنی ائتیش ممکن.

 

 

  

 

ادامه مطلب...

 

                                  بیتیک - ینه ایسکی درد

سلام حرمتلی اوستاز
کوپدن بیری ویبلاگینیزده کوریمنی قالدینیگز.نیگه مطلب و مقاله لر بیرمی قویدینگیز؟تیلیمیز و ادبیاتیمیز یولیده قیلیب کیله یاتگن سعی-جرکتینگیز دوام ایتیشینی کوتیب قاله من.تیز-تیز یازیب تورینگ.سعی حرکتلرینیگز،یازگنلریز بیزگه درس بوله دی.

اجازه تینگیز بیلن فرصتدن استفاده قیلیب بیر سوال هم بیر ماقچی من.
منه یقیدندن باشلب شبرغان پوهنتونی قاشیده گی اوزبیک تیلی و ادبیاتی دیپارتیمنتی تورکالوژی نامی بیلن اتله دیگان بؤلدی.شو درستمی یاکی ناتوغری بیر جرکتمی؟سیز متخصصلر بونگه جواب بیرسنگیز یخشی بولر ایدی.حرمت بیلن یره ش

 

سیزگه ساغیچ سلاملر ائته من حرمتلی یره ش بیک

       درگیمنی آلیب،یازیب توریشیم إیلینجیده ایکنینگیزنی خطینگیزدن انگلب روحلندیم.بونده ی

 تشویقلراوچون منتدارمن.مجازی کلبه ده کؤرینمی قالیشیمیزگه سبب- ینه اؤشه اؤقیش،ایجاد و

 ینه اؤشه چؤلاق قلم.کتته راق ایجادی إیش اوستده باش قاتیرماقده ایدیم.انیق راغی،توگللنمی

 قالگن رمان إیشینی بیتیریش بیلن آره بؤلدیم.کؤپ أیللردن بیری یازیلیب کیله یاتگن فکرلرنی

 تیزیب،سرحساب قیلیشگه وقت صرفلشگه تؤغری کیلدی.ویبلاگده گی بؤشلیقنی هم تؤلدیریشگه

حرکت قیله من.تیلیمیز اؤز موقعینی تاپسین اوچون،اونی بلا-قضالردن آمان سقلش مینینگ یگانه

 آرزویم.

 

قاش قؤیه من،دیب کؤز چیقرمنگ

 

     وامّا سوالینگیزگه کیلسک،کمینه آلدینگی چیقیشلریمده تیلیمیز،اؤزلیگیمیز خطر آستیده

توریبتی،دیه بیر نیچه بار بانگ اورگن ایدیم.بیلگنینگیزدیک،جنگ زده یورتیمیز تورلی -

تومن  یات مفکوره لر میدانیگه ائلنگن.بو مفکوره لرنینگ مینگ بیر قیافه سی بار.اولر سیز و

 بیزنی منقورتلشتیریش پییگه توشگن.اؤزلیگیمیزنی تارتیب آلماقچیلر.بونگه کؤپراق اؤزیمیز زمین

 یره تیب بیرگنمیز."بیز اؤزیمیزنی اؤزبیک ایمس،تورک"-دیه جر سالر ایکنمیز،حالیمیز بوندن ده

بتــتراق بؤلمی ینه نیمه بؤلسین.حاضرگچه بیزنی فارس-تاجیک،اوغان صحنه دن آلیب تشله

ماقچی بؤلگن ایسه، ایندیلیکده،خوددی شو رولنی قرداش،قانداش تورک برادرلریمیز اؤینماقده

 کؤرینه دی(باردی تورکلر تامانیدن قیلینگن بؤلسه؟).بو إیش کیم تامانیدن عملگه آشمه سین ظلم

- ظلمده!!

      تورکالوژی،اؤزبیک تیلی و ادبیاتی ائری-ائری إیککی مستقل ساحه لردیر.اولرنینگ

 اؤرگنیشی موضوعی توبدن فرق قیله دی.بیری إیککینچیسی نینگ إیشی بیلن شغیللنمیدی.ینه ده

انیقراق قیلیب ائته یاتگن بؤلسک،اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی اؤزبیک خلقی نینگی تیلی و ادبیاتینی

 کؤپ تامانلمه علمی تدقیق ایته دی و اؤرگنه دی.تورکالوژی فنی ایسه تورکی خلقلرنینگ تیلی و

 ادبیاتینی یککه یاکی عمومی روشده تیکشیره دی.اولر اؤرته سیده گی یقینلیک و عموملشمه

 لر بیلن بیزنی آشنا ایته دی.جوده مرکبب بیر ساحه.(قیزیغی شونده کی تام معناده گی تورکی

 شناس عالملرنی تورکی خلقلردن إیزلب تاپیش قیین.تورکالوگلرنینگ بری باشقه مللتلر وکیلی

 حسابلنه دیلر.بوساحه نینگ أیریک بیله غانلری اؤزیمیزده(تورکیلرده)سیره ک).

        گپ شونده کی،اؤزبیک تیلی و ادبیاتی همده تورکالوژی علمیدن زرّه چه بؤلسین

خبرسیزاؤزبیک کیشیلری "بیز تورک"دیگن دعوا بیلن چیقه باشله گنلر.تؤغری،عمومی قیلیب

باشقه لرگه ته نیشتیریش معناسیده،تاریخن بیزنی تورک،دیب اته گنلر.امّا،بیز بوگونگی عصرده

یشه یپمیز.بیز ترماقله شیب مستقل خلق،تیل بؤلیب شکللندیک-کو.بوگونگی کونده بیزنینگ اؤز

نامیمیز و اؤز تیلیمیز بار.اونی بیزدن تارتیب آلیشگه هیچ کیمنینگ حقی یؤق.جیزه کی و سنه

می سککیز،دیب یورگن وطنداشلرگه،شو ساحه نینگ کیچیک بیر طلبه سی صفتیده شونی

معلوم قیلماقچیمیزکی،اوغانستانده تورک قرداشلریمیز یشه مه یدیلر؛بنابرین تورک تیلیده سؤزله

شوچیلر هم یؤق.قاله ویرسه اؤزبیک و تورک تیللری ائری-ائری مستقل تیللردیر.عمومی و

 مشترک سؤزلرنی حسابگه آلمه گنده بو تیل وکیللری بیر-بیرلرینی ترجمانسیز توشینه آلمه

 دیلر.بو بیر حقیقت.کمینه تاشکینت دولت اونویرسیتیسیده تورکالوژی کورسینی

اؤقیگنمن.تورکی تیللر طبعیتی و خصوصیتلریدن خبردار آدم صفتیده تورک تیلینی یترلی

توشونمسلیگیمنی اعتراف قیله من.تورکچه متنلرنی اؤزبیکچه لشتیره یاتگنده سؤزلیکلرنی تیتیش

و ینه کؤپ قوراللردن فایده له نیشگه تؤغری کیله دی.بونرسه نی رسمی ملاقاتلرده هم کؤرگن

بؤلشینگیز ممکن.بوتیللر علحیده -علحیده مستقل تیللر ایکنیگه علمی دلیللر کؤپ.ضرور بؤلسه

اولردن هم سؤز آچیش نیتیده میز.

 بیر اؤیلب کؤرینگ اخر!

        اؤزبیک تیلی و ادبیاتینی قنده ی قیلیب"تورکالوژی"کورسیگه المشتیریش وائلنتیریش

 ممکن؟ بو عقلگه سیغمه گن نرسه.سیز اؤزینگیز اؤزبیک بؤله توریب،اؤزبیکچه نی

 بیلمسلیگینگیز،بو-سیزنینگ فاجعه نگیز،اؤزبیک تیلی نینگ ایمس.سیز تورکچه نی چله-چولپه

 اؤرگنیب،اصل تیلمیز،دیب اونی کؤر-کورانه اوشلب آلگنینگیزنی قنده ی توشونیش ممکن؟

کمینه سیزگه تورکچه نی اؤقیمنگ،سیومنگ،دیماقچی ایمس من(سیوگنینگیزده هم بیزچه لیک

 سیوه آلمه سنگیز کیره ک).تورک تیلینی هم اؤرگنینگ،سیوینگ،حرمت قیلینگ،بیراق،بو

 إیشینگیز اؤزبیک تیلینی قربان قیلیش عوضیگه بؤلمه سین-ده!!!تورکیه دیک

قدرتلی،پوتانسیالی یؤقاری،بای و رواجلنگن قرداش دولتگه قوشیش بیزگه فقط کان

بائلیک.شونده هم اؤزبیک مللتینی،تیلینی تانمسدن(انکارقیلمسلیک)بؤلگنی معقول بو إیشلریمیز.

       همّه نرسه اوغنستانلیک اؤزبیک ضیالیلرگه باریب تقه له دی.اولر قؤلنی-قؤلگه بیریب

 بونده ی تهلکه لی و خطرناک إیشلرنینگ آلدینی آلماقلری لازم.بیزگه تورکالوژی هم کیره ک.بو

 علمنی اؤرگنیشگه هرقچان اؤزیمیزده احتیاج سیزه میر.اؤزبیک تیلی و ادبیاتی یانیده

تورکالوژی  دیپارتیمیتی آچیلگنی یخشی ایمسمی؟ منه بونی بی غرض همکارلیک دیسه بؤله

 دی.شونده هم اؤزبیک تیلینی بیلمی توریب،تورکالوژی ساحه سینی اؤزلشتیریب بؤلمه یدی.

 تکرار ائته من بوساحه ده متخصص تاپیش نینگ اؤزی بیر معمّا.

اگر تورکی تیللر بیر«تورک»بؤلگنیده منه بو ملاقات اوچون ترجمان کیره ک بؤلمسایدی.

قره نگ:

http://www.youtube.com/watch?v=GfN8lgQFVR4   

بواتاقلی ادیب چنگیز ائتماتوف بیلن تورکیه لیک قرداشلریمیز اؤرته سیده بؤلیب اؤتگن

اوچره شو ایدی.

بیز آلتای بابا تیلیدن اونیب،اؤسیب چیققن مللت و تیللر ایگه لری میز.فقط شونی اونوتمه سک

بؤلگنی.

 

 

 

 

 

 

 سوال وجواب

دایمی ویبلاگ خوانلریمیزحرمتلی سهراب بیک بیزگه بیرمکتوب آرقه لی قویده گی سوراقلری بیلن مراجعت قیلیبدی :

 

ادامه مطلب...

 

                                   

 

 سوال وجواب

حرمتلی ویبلاگ خوانلریمیزدن م.غ بیزگه قوئیده گی التماس بیلن مراجعت قیلیبدی.

حرمتلی استاد ذکرالله ایشانچ

 بیرینیچیدن قیزیق و النگه لی سلام لرمنی قبول ایتینگ.

مین بیرنیچه اوزبیکچه سوزلرنی فارسیچه گه اوگیریشده قیینچلیککه دوچ کیله یپمن،   

اولرنی اؤیلب تاپمسدن سیز گه احواله ایتدیم.

 

ادامه مطلب...

 

 

سوال وجواب

اوشبو رکنیمیزگه عاید نوبتده گی سواللرنی حرمتلی سهراب بیک یؤلــله گن بیتیکدن باشله سک.اؤقوچیمیزسهراب بیک کمینه نینگ آدریسیگه منه بونده ی دیب یازیبدی: 

ادامه مطلب...

 

 

 

سوال وجواب

ویبلاگ خوانلریمیزدن جناب قدرت الله صمیمی بیرتقیم(سلسله)عربچه،فارسچه سؤزلرنینگ

اؤزبیکچه معناسینی سؤره بدی.کؤپچیلیک فایده له سین اوچون،انه اؤشه سؤزلرنی کیلتیریشنی

 معقول تاپتدیک.شونی هم اونوتمسلیک لازمکی،اوشبو سؤزلرگه اؤزبیک تیلیده گی اینگ یقین

 معنالرنی بیردیک... 

ادامه مطلب...

 

                                        سؤره لگن سؤزلرگه ایضاح 

حرمتلی ویبلاگخواملریمیزدن قدرت الله صمیمی إیککینچی مرته دیرکه بیرنیچته عربچه، فارسچه سؤزلرنینگ اؤزبیکچه معنالریگه ایضاح  بیریشمیزنی سؤره بدی. اوّلا،ویبلاگیمیزنی قیزیقیش بیلن اؤقیب،اؤزیگه کیره کلی وفایده لی معـــلومات آله یاتگن جناب قدرت الله صمیــــمی و برچه ویبلاگـــــخوان دؤستــــلرگــــته اؤز منتدارچیلیگیمیزنی بیلدیره میز. توشونمه گن اؤرینلر همده سواللرینگیز بؤلسه،   بیزگه یازینگ البتته جواب قیله میز. دؤستیمیز قدرت الله صمیمی منه بونده ی        دیب یازبدی:

 

 

 

 

                         سؤره لگن سؤزلرگه ایضـاح                    

تیلداشیمیزحرمتلی (ق.ص)جنابلری کمینه دن قوییده گی سؤز،بیریکمه واتمه    لرنینگ اؤزبیکچه سینی یازیب بیریشیمنی التماس قیلیبدی.مللتداشیمیزنینگ،   اؤزآنه تیلیگه بؤلگن قیزیقیشی بوندن هم آرتیب باره ویرشیگه تیلکداشمن.ائتیلگن سؤزلرنینگ اؤزبیکچه معادلینی یازیب بیریشدن آلدین منه بولرنی قؤشیمچه قیلماقچی ایدیم:

 - تیلده گی بیرارسؤزنی ایضاحله یاتگنده،بیرینچیدن اؤشه سؤزمتنده قیسی 

    معناده کیلگنیگه اهمیت قرتماق لازم. سؤزلرتـؤغری وکؤچمــــه معنالرگه ایگه   بؤله دی.سؤزلرنینگ اتمه(تیرمین)لیک،یعنی،فقط گینه بیرمعــــــناده قـــــؤلـلــش      خصوصیتی بار.شونینگدیک،سؤزلرتیلده نا اؤرین قؤلـله نیش حاللری هم اوچره ب    توره دی.مثلن، تذکره سؤزی اؤز تاریخی معناسیده تشــــقری،کیــــــشی نینگ    کیملیگینی ته نیشتیروچی حجــّت،کسلخانه لرده گی تابوت معنالریده              إیشله تیله دی.

- همّه سؤزهم ترجمعه قیلینه ویرمیدی. تیلیمیزده گی امکانیتلردن فایده له نیب،    بیر توشونچه باشقه سؤز وعباره لر کمگیده اؤگیریله دی.سؤزلرمعناسینی ایضاحله یاتگنده هم شو یؤلدن باریله دی.سؤزمه- سؤزترجمه قیلیش یره میدی.

- دولتچیلیک وادره إیشلری بیلن باغیلق سؤز واتمه لرهم مینگ أییلرلردوامیده تیلیمیزگه سینگیب کیتگن. اولرنی تیلدن چیقریب تشلب بؤلمیدی. بیرآق،تیلشناس عالملروضیالیلراشتراکیده تیلمیزنی آرتقچه یوکلردن بیرقدربؤشه تیش ممکن البتته. اؤزبیک تیلی قنچه لیک بای بؤلمه سین باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریب کیله دی. بوبیر طبعی جریان.قوییده گی ایریم توشونچه سؤزو بیریکمه لرانه شولردن کیلیب چیقیب ایضاحلشگه حرکت قیله میز.

مجلس نماینده گان – وکیللرمجلسی،نماینده لرکینگشی.

مجلس سنا   -  سنا مجلسی،کیگشی.

اوردوی ملی - مللی اوردو.

شبه نظامیان – اوروشقاق،جنگریلر.

نبرد - اوروش،کوره ش،کوچ سینش.

شوریشیان – قؤزغالانچیلر.

تشدید- شدتلنماق،کیسکینلشماقُ زؤره یماق.

تقویت- کوچه یش.

قچاق - قاچاق،قاچقین(مهاجر،پناهنده).

قاچاق – بیران نرسه نی،بیراریرگه یشرینچه آلیب باریش.

هماهنگی- موافقلشتیرماق،کیلیشتیریش.

تمویل- سرمایه یاتقزیش،مالیه لشتیریش.

کنفرانس- کنفرانس.

کوتل- کؤتل(تورکی سؤز)،اؤردملیک،تیپه گه قره ب کؤتریلیش.

مدیر- مدیر،باشقروچی.

وسایط نقلیه- ترانسپورت واسطه لری.

فرمانده- بویروق بیروچی،باشلیق،قوماندان.

مسلح- قوراللی.

واکنش- تیسکری یانده شو،قرشی مناسبت بیلدیریش.تیرس یانده شو. 

سارقین- اؤغریلر،تالانچیلر،قراقچیلر .

عراده - ماسلمه(تاریخی معناسی)سناق بیرلیگی معناسیده(اؤن عراده موتر).

عراده جات- اینگیل ماشینه لر.

متدیین - دیندارلر،دینچیلر،دینگه إیشانوچیلر.

مستقر- یرلشتیرماق،اؤرینلشتیرماق،جایلشتیرماق.

عملیات مشترک- بیرگه لیکده گی عملیات.

راننده- هیداوچی، باشقروچی.

رسانه - اطلاعات یتکزوچی واسطه لر،مطبوعات.

کمیسون- کمسیون.

وزارت معارف- معارف وزیرلیگی.

وزارت مالیه- مالیه وزیرلیگی.

وزارت دفاع – مدافعه وزیرلیگی.

وزارت صحت عامه- ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی.

معین - معین،وزیرنینگ یاردمچی.

فرهنگیان- مدنیتچیلر.

انجینیر- انجینیر.

پرسنل- إیش بجروچیلر،توزیلمه(تشکیلات).

پیلوت -اوچیوچی.

سقوط - قولب توشماق.

غیر نظامی- حربی بؤلمه گن( کیشلر)،حربیلشمه گن،تینچ اهالی.

یؤقاریده گی سؤزلرنینگ اینگ یقین معنا وایظاحلری انه شولردیر.شو سؤزلرقؤللنیلگن متننی، تیلیمیزگه  سؤزمه- سؤز ایمس بلکی،مضـــــمون تامــــاندن اؤگیریش ممکن. بونرسه سیزنینگ سؤز بائللیگینگیزگه باغلیق. قنچه لیک،سؤزذخیره نگیزکؤپ بؤلسه، توزه یاتگن جمله نگیزشونچه لیک گؤزه ل و رنگ به رنگ بؤله دی.

 

 

 

سوراقلرگه جواب:

  
 ویبلاگیمیزده حضرت نوایی نینگ تویوقلرینی اؤقیگن دوستلریمیزدن حرمتلی فانوس قوییده گیچه سوال یؤلـــله بپتدی...

 

ادامه مطلب...

 

                                                                                                                     ذ.‌یشانچ

                 سؤراقلرگه جواب

ویبلاگ خوانلریمیزدن حرمتلی فانوس،تیلگه عاید إیککی سوالنی یؤلـــله پتدی :

1- اوزبیک تیلیده ایرم اصل عربچه کلمه لر ایشله تیلگنده نیمه اوچون ایرم قوشمچه حرف لر اونگه قوشله دی؟ مثال اولراق البته/البتته؟ البته کی اگر اوزبیکچه کلمه بولسه اونی توشنیب   آلسه بوله دی؟

               

ادامه مطلب...

  

 

---

                   اؤزبیک تیلیده گی ایریم«ی»گه یقین تلفظ قیلینوچی،

                    سؤزباشیده کیلوچی  تاوشلرنی عرب حرفلری

                    واسطه سیده  قوییدگیچه افاده لش ممکن  

---

N+Shif =  إی 

B+Shift  =أی 

أ‌ی= أیگیت(جوان)، إی= ایش(کار)، ی= یر(زمین)، ای= ایرکین(آزاد)  مقاله لرنی یازیشده  یؤقاریده گی قاعده گه سویه نیب ایش توته میز

‌إیککینچی خط

السلام و علیکم:
بویوک حرمت بیلن، سیز نینگ بیزگه نسبتا وقت اجره تیب و جواب یوبارگنینگیز
دن کوپدن - کوپ منتدارمیز.
کیین ایسه سیز ایتگنینگیز دیک ادبی تنقید مضمونی بوییچه ایش آلیب باریش
کوپ وقتنی طلب قیله دی، بو نی بیز هم انگله دیک  و بیزگه هم شو مضمون
بوییچه رساله یا که قوللنمه  کیره ک، بیراق حاضر اگر تیار نرسه لر بولسه
هم بوله دی.
و ینه بیزگه (متون نثر) مضونی بوییچه ، ابتدایی تیوریلری ( نثر نینگ قچان
یوزه گه کیلگنی و نیچه تورلرگه بولینیشی ) و شو کبی  کیره کلی مواد بولسه
یوباریشینگیز نی صبر سیز لیک بیلن کوته میز.
ینه بیر مرته چین کونگیلدن رحمت.

سلام،  طلبه دوستلریم محمّدالله ومحمّد یعقوب جان!

وعده گه کؤره،مینگه یؤلّه گن مکتوب،سوال والتماسینگیزگه جواب قیلسسم. سیز متون نثر(نثرمتنی)بؤییچه قیزیق ومهم سواللرنی سؤره بسیز. بو باره ده دستلب، شونی ایتیشیم کیره کی،اؤزبیک ادبیّاتشناسلیگیده،فارس ادبیّاتیگه اؤخشه گن «متون نثر» مضونی یاکی، ساحه سی موجود ایمس.ِانقراق ایتگنده اؤزبیک نثری بو شکل وترتیبده علمی اؤرگنیلمیدی.اؤزبیک ادبیّاتشناسلیگیده«متنشناسلیک» نامی آستیده، یاردمچی تاریخی - فیلولوژیک فن ساحه سی باردیر. بوساحه ده،ادبیّات وفلکلورگه عاید قؤلیازمه اثرلری، تاریخی حجّتلر متلرینی، انقلش، سالشتیریش،تنقیدی اؤرگنیش و متنلرنی باسیش  مقصدیده، اولراوستیده تدقیقات ایشلری آلیب باریله دی. متنشناسلیک نینگ وظیفه سی،اثر متنینی هرتامانلمه تنقیدی- تدریجی اؤرگنیشدن عبارتدیر. بیراق،سیزکؤزده توتگن«متون نثر» کؤپراق تیل تاریخیده(تاریخی تیلشناسلیکده)، تیل نقطه ی نظریدن اؤرگنیش موضوعسی صفتیده  تدقیق قیلینه دی.نثرنینگ قچان یوزه کیلگنی؟ سوالیگه هم هر ایککله ساحه یعنی هم تیلشناسلیک همده ادبیّاتشنسلیک جواب بیره دی. نثرنینگ تورلری و خصوصیتلری بیواسطه ادبیّاتشناسلیک نینگ موضوعسیدیر. هر إیکله ساحه نی قؤشیب، قاریشتیریب،خلاصه قیله یاتگن بؤلسک،اؤزبیک نثرینی افاده  شکلی، تاریخی دوریگه و اؤرنیگه قره ب   قؤییده گیچه بؤلیب ودورلشتیریش ممکن:

افاده شکلیگه قره ب، اؤزبیک نثری إیککیگه اجره تیله دی :۱.آغزه کی نثر۲. یازمه نثر.

آغزه کی نثر:

اؤزبیک نثری نینگ  آغزه کی شکلی جوده اوزاق تاریخگه ایگه بؤلیب،اوقدیمگی تورکی خلقلرنینگ آغزه کی ایجادیگه باریب  تقه له دی. یعنی اونینگ عمری بیر نیچه مینگ أیللردن آشیب کیته دی. باشقچه ایتگنده، اؤزبیک نثری نینگ آغزه کی شکلی اؤزبیک خلقی نینگ عمری-یاشی بیلن اؤلچنه دی. شو معناده ایرتکلر،اؤزبیک نثری نینگ اینگ قدیمی شکللریدن بیریدیر. بونگه«یالماغیز»،«بؤری بیلن تولکی»،«أیککی بایقوش»،«کینجه پالوان»،«چال کمپیر» ،«دیو بچه»،«اؤن یالغانده اوچ یالغان»،«سیمرغ» و باشقه ایرتکلر کیره دی. بولر فقطه نثر شکلیده ایتیلگن ایرتکلردیر. بیراق،نثرلر بیلن باغله نوچی اؤزبیک داستانلری هم بارکی،اولرهم اؤز نوبتیده اؤزبیک نثری نینگ قدیمی نمونه لریدن سنله دی.مثلن،«الپامیش»، «گور اؤغلی» «آی سلو»،«گولدورسون»،«غریب و شاه صنم»و باشقه لر انه شولر جمله سدندیر. فلکلورشناس علملرنینگ قید قیلیشیچه،اؤزبیک خلق آغزه کی ایجادیده  ۴۰۰۰دن آشیقراق ایرتک وداستانلر موجود بؤلیب،اولر یوز جلد دن عبارت کتاب حالیده اؤزبیکستانده نشر قیلینشی مؤلجلنگن ایدی؛اولردن ۲۰دن آرتیق جلدی باسیب چیقریلدی.انگله گنینگیزدیک،هیچ بیرخلق ایجادیاتیده بو قدر اولکن ادبی - مدنی بایلیک میراث بارلیگی هلیگچه کوزه تیلمه گن. شونی هم قید قیلیش کیره ککی،اؤزبیک ادبیّات شناسلیگیده نظم و نثرمتن صفتیده،علیحده-علیحده اؤرگنیلمیدی،بلکی، هرتامانلمه یخلت حالده تدقیق قیلینه دی. شونینگدیک،اؤزبیک آغزه کی نثری تاپیشماق،قؤشیق،سوزوان،تیرمه، مراسم ائتیملر کبی  ژنرلر بیلن ینه ده  بائیدی. اؤزبیک آغزه کی نثری یاکی نظمی بیرینچی گلده خلقانه لیگی، ساده لیگی، گؤزه للیگی، لطیف وصمیمی لیگی؛ تیل جهتیدن صافلیگی، بی تکلّفلیگی بیلن فرقله نیب توره دی. تیل تامانیدن خلق ایجادیاتیده،عربیزیم، فارسیزیم عنصرلری یؤق درجه ده یاکی، اولر جوده کمرنگ. ایتیلیشی ضرور بؤلگن مهم گپلردن ینه بیری شوکی،افغانستانده اؤزبیک خلق آغزه کی ایجادی بوگونگه دور اؤرگنیلمه گن،تدقیق قیلینمه گن. بیر-إیککیته،یازیب آلینگن سبزوان قؤشیقلری کتابچه لرنی،حسابگه آلمه گنده هیچ قنده ی تدقیقات إیشلری آلیب باریلمه گن. او آچیلمه گن قؤریقلیگیچه توریبدی.

یازمه نثر

اؤزبیک یازمه نثری اؤز نوبتیده أیککیگه اجره تیله دی:1.اسلامگچه یازیلگن نثر2.اسلامدن کیین بیتیلگن نثر.

۱.اسلامگچه یازیلگن نثر  

اسلامگچه بؤلگن نثر توریگه اورخون- آنه سای بیتیکلری کیره دی.اؤزبیک یازمه نثری هم آغزه کی نثر کبی جوده اوزاق تاریخگه ایگه.(5-8) میلادی عصرلرده تورک خاقانلری شرفیگه بغشلب،تاش وباشقه بویوملرده مُهرلب یازیب قالدیریلگن اورخون- آنه سای بیتیکلری عموم تورکی خلقلر جمله دن اؤزبیکلر نینگ هم قدیمی نثرینی تشکیل بیره دی . اسلامدن آلدین یازیلگن اوشبو بیتیکلرنینگ اکثر قسمی شعری شکلده بؤلیب،اونده شعرلرنی باغلاوچی کیچیک نثری پرچه لر وایریم کیریش بؤلکلرینی اوچره تیش ممکندیر. بو نثرلر اؤز طبعیتیگه کؤره،صاف تورکی سؤزلردن تیزیلگن بؤلیب،اونده عربیزیم،فارسیزیم عنصرلری اوچره میدی. بو تیکستلر صاف تورکی تیلده یازیلگنی بیلن فرقله نیب توره دی. محمود کاشغری نینگ «دیوان الغات الترک» اثریده تورک خاقانلری تیلیدن کیلتیریلگن پرچه لری بو نثرنینگ یقّال نمونه سیدیر.اورخون – آنه  سای بیتیکلریدن نثری پرچه :

Achumiz, apamiz Yamы qag’an

Tort bulungug’ qismish,yig’mish, yamыsh, basmish

Ol qan yoq boltuqta kasra

Al yitmish, ыchxinmish

معناسی(اچه میز،آته میز،بؤمین قاغان تؤرت بؤلَکنی قیسمیش،أیغمیش،یایمیش،باسمیش. اول خان یؤقالگنیدن سؤنگره ایل یؤقالمیش، قاچیشمیش)

۲.اسلامدن کیین پیدا بؤلگن اؤزبیک نثرچیلیگی هم بیرسلسله خصوصیتلرگه ایگه. 

تاریخی دوریگه  کؤره  اؤزبیک نثرینی:

1.ایسکی نثر

2. ینگی  نثرکبی تورلرگه  بؤلیب اؤرگنیش ممکن.

ایسکی نثر

اؤزبیک نثری نینگ ایسکی شکلی عمومی آلگنده، أیگیرمه نچی عصرنینگ باشلریگچه بؤلگن یازمه ادبیّاتنی اؤز ایچیگه آله دی. بو نثر،باشده تاش بیتیکلری کؤرینیشیده پیدا بؤلگن بؤلسه،اوندن کیین ایسه  قاغذده یازیله باشله گندیر. بولر تاش وباشقه بویوملرده یازیلگن متنلردن عبارتدیر. اؤزبیک ایسکی نثرینی مضون واوسلوبیگه قره ب،قؤییده گیلرگه          اجره تیله دی.

1. تاش بیتکلرنثری-کؤلمی جهتیدن جوده کتته بؤلگن تورکوم یازولراورخون- ینه سای نامی آستیده یوریتیله دی. اولر مضمون جهتیدن تورک خاقانلریگه بغشلب یازیلگن مقتاو،مرثیه، بهادرلیک  سؤزلری، اؤز دوری حیاتی وایل-یورتنی حمایه قیلیش کبی مساله متنلرینی        قمره ب آله دی .

2. نامه ومنظره شکلیده گی نثر(اره لش نثر)- سکیکزینچی میلادی عصرده قاغذده بیتیلگن«تعبرنامه»(إبرق بیتگی)؛خوازمی نینگ «محبتنامه»سی؛سید احمد نینگ«تعشقنامه»سی؛ امیری نینگ «بنگ وچاغیر»اثری؛ یقینی نینگ«اؤق ویای» مناظره اثری انه شو نثرنمونه لریدندیر. توش تعبیریگه بغشلب یازیلگن «تعبیرنامه» نثری، همده باشقه شعری پرچه لر صاف تورکی سؤزلردن تیزیلگن. باشقه تیللردن کیرگن سؤزلر            اوچره میدی. بیراق،شوموضوع ایچیده گی اثر باشقه اثرلرگه عربیزیم وفارسیزیم نینگ شدت بیلن کیریب کیلیشی کوزه تیله دی. اولراساسن، شعری یؤلده یازیلگن بؤلیب،اولرده کیریش نثری بؤلکلرهم اوچره ب توره دی. بو تورکوم نثرلرنی «اره لش» نثر دیب بیچیز نامله مه دیک. زیرا، اولرقیسی کؤرینیشده بؤلمه سین، دیرلی بیرخیل خصوصیتکه ایگه بؤله دی.

3.علمی- ادبی نثر- محمود کاشغری نینگ«دیوان الغات الترک» اثریده اوچره یدیگن ایریم نثری پرچه لر،علیشیرنوایی نینگ «محاکمته الغاتین»،«میزان الاوزان»،«منشات»،«مجالس النفایس» اثرلری؛ وینه برچه لغت تیپیده گی اثر نثرلری شولرجمله سیدندیر. اؤتمیشده ایسکی  اؤزبیک تیلی بؤییچه یازیلگن لغتلر سانی(200 )دن آشیب کیته دی . شو نینگ دیک،تذکره و بیاضلرکؤرینیشده گی اثرلرده اوچریدیگن نثرلرنی هم نثر نینگ بو تورگه قؤشسه بؤله دی.

4.تاریخی–شجروی نثرلر-«قؤرقوت آته»کتابی نینگ بیربابی،مولفی نا معلوم اؤغغیزخانگه بغشلب یازیلگن «اؤغیزنامه»،ابولغازی بهادر خانینگ «شجره ی تورک»،«شجره ی تراکمه» و ظهیرالدین محمّد بابرنیگ «بابرنامه» اثری کیره دی.  «بابرنامه»  اؤزبیک نثرچیلیگی نینگ اینگ  نادر  نمونه سی سنه له دی. زیرا، بواثر حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیگه خاص کؤپلب ایلمینتلرنی قمره ب آله دی. اؤزبیک شیوه لری، تورلی لهجه لریگه عاید موادنی بو اثرده اوچره تیش ممکن. شو نینگدیک،«بابرنامه» اؤزیده جمعله گن لغت وسؤزذخیره سی جهتیدن   هم غایت قیمتلی کتابدبر.             

5. تاریخی- دینی نثر- بو نثر توریگه قاضی برهان الدین ربغوزی نینگ«قصص الانبیا»اثری؛علیشیر نوایی نینگ «نسایم المحبت»، «تاریخ ملوک عجم»،« تاریخ انبیا وحکما»،« وقفیه» اؤزبیک نثر چیلیگی بؤییچه کیلتیریلگن تصنیف ومثاللر قطعی چیگره دیگنی ایمس البتته.  اونی ینه، نثرشناسلیک نقطه ی نظریده  قیته اؤرگنیش، تصنیف قیلیش  ممکن بؤله دی.

6.اخلاقی– تربیوی اثرلرده اوچره یدیگن نثر – بو نثر توریگه یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیک» اثری؛ادیب احمد  یوگنکی نینگ«هبته الحقایق»،نوایی نینگ«محبوب القلوب» اثرلرینی مثال صفتیده کیلتیریب اؤتیش خطا بؤلمیدی. ایسکی نثر حقیده گپ کیتگنده شونی ایتیش ممکنکی، علیشیرنوایی وظهیرالدین محمّد بابر اثرلری کؤپ جهتلری بیلن باشقه نثری اثر لردن اجره لیب توره دی. بو إیککی اثر اؤزبیک نثری نینگ گلتاجیدیر.

ینگی نثر

دنیا مقیاسیده یوز بیرگن علمی، تیخنیکوی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی اؤزگریشلر تیلگه هم اؤز تاثرینی اؤتکزمی قالمه دی. بو جریانلر تاثریده نثر کینگ قولاچ یایدی. نثر نینگ ینگی- ینگی تورلری وجودگه کیله باشله دی. شوندن کیلیب چیقیب اؤزبیک ینگی نثرینی  اوسلوبی یؤنه لیش بؤییچه قؤییده گیلرگه بؤلیب اؤرگنیش ممکن:

1. بدیعی اثر(رمان، قصه،درامه، حکایه) تیپیده گی نثرلر؛بوتورنثرلرافغانستان اؤزبیکلری آره سیده  رواجلنمه گن.

2.علمی نثر-علمی،ادبی تدقیقاتلر بؤییچه یازیلگن نثر توری. بونثر یؤنه لیشیده بیرمونچه ایشلرقیلینگن؛ نثرنینگ بو تورینی هم افغانستان اؤزبیکلری آره سیده کؤپ رواجلنگن دیب بؤلمیدی .

3. رسمی نثر- تورلی مراجعتنامه،عریضه،قانونلر،بیانات،قرارو برچه رسمی نطق وچیقیشلر.

4.عامه وی اطلاعات واسطه لری نثری. روزنامه، جریده، رادیو، تلویزیون وایلکترون شکلیده ( ویب سایت و ویبلاکلر) نی  بو نثر توریگه کیریتسه بؤله دی .

سؤنگ سؤز اؤرنیده شونی قید قیلیش کیره ککی،فارسی نثرگه اؤخشب اؤزبیک نثرینی: 

1- نثر مرسل(یوباریلگن ، روایت قیلینگن)،

2- نثر بینابین(آره لیق)،

3- نثر فنی(فن- هنرگه عاید)،

4-نثر مسجّع (آهنگلی) کبی تورلرگه اجره تیلمیدی.زیرا، اؤزبیک تیلی وادبیّاتی فارس تیلی و ادبیّاتی سینگری تؤغریدن - تؤغری عرب تیلی وادبیّّاتیدن تاثرلنمه گن. بولر فارس ادبیّاتیگه عاید خاص نرسه لردیر. اؤزبیک نثرچیلیگینی علمی تدقیق قیلیش کیره ک بؤلگن تقدیرده ، اونده باشقه خصوصیتلر کؤزگه تشلنه دی. اؤزبیک نثری نینگ تاش-ترازوسی اؤزگچه دیر. بوندن تشقری اؤزبیک نثرینی زمان بؤییچه هم  دورلشتیریش ممکن. بو باره ده ینگی فصل وباب آچیلگونگه قدر حاضرچه انه شولر.

 

               

---

اؤزبیک تیلیده گی ایریم«ی»گه یقین تلفظ قیلینوچی،

سؤزباشیده کیلوچی تاوشلرنی عرب حرفلری

 واسطه سیده  قوییدگیچه افاده لش ممکن  

---

N+Shif =  إی 

B+Shift  =أی 

أ‌ی= أیگیت(جوان)، إی= ایش(کار)، ی= یر(زمین)، ای= ایرکین(آزاد)      مقاله لرنی یازیشده  یؤقاریده گی قاعده گه سویه نیب ایش توته میز

 

                              

                                      انتیرنیت

                               سوال وجواب                                            

 بیرینچی خط

السلام و علیکم و رحمت الله و برکاته:
بیزلر محمدالله و محمد یعقوب ، بلخ اوقو یورتیده گی اوزبیک تیل و ادبیات بولیمی نینگ اوقوچیلریدن بوله میز.

 

ادامه مطلب...

 

 

                                      سوال وجواب

 

                                                        

 بیرینچی خط               _{تصویرانتیرنیتدن کؤچیریلدی}           

السلام و علیکم و رحمت الله و برکاته:

ادامه مطلب...