کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(1)

   اؤزبیک تیلی نینگ قیافه سینی بوزیب، سوادخوانلیکنی آرقه تشلب کیله یاتگن بیردن- بیر نرسه عرب یازووی بؤله دی. هیچ قنده ی قانون- قاعده گه بؤی سونمه یاتگن بو الفبا حتــّا عرب تیلینینگ هم تلفظینی اؤزیده عکس ایتتیره آلمه یدی. ائنیقسه، تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلی اوچون یاتدیر. بو بیگانه و عین پئیتده یراقسیز یازوودن قوتیلیش حقیده هیچ کیم باش قاتیرمه یپتی. احتمال، آدملر بو حقده اؤیلشدن، سؤز ائتیشدن قؤرقسه لر کیره ک. اؤیلب کؤره یپسیزمی؟ بیز اؤز تیلیمیز، یازوومیز، تقدیریمیز باره سیده اؤزیمیز قرار آله آلمیمیز. بیز هرتاماندن یات فرهنگلر قورشاویده قیسیلیب یشه ماقده میز. کینگ قولاچ یائیب رواجله نیشگه تؤسیقلر -غاو. شونگه کؤره اؤز تیلیمیزده سواد چیقره آلمسلیککه محکوم ایتیلگنمیز. دیمک، آنه تیلیمیزنینگ کیله جگینی پارلاقدیب بؤلمه یدی. بوندن معلوم بؤله دی کی، یقین اؤن أیللیکلرده یازوونی المشتیریش حقیده سؤز آچیش هم ممکن ایمس.

   عرب یازووی نینگ نا بابلیگی تؤغریسیده، علیحده مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگنمیز. یازودن واز کیچیش نینگ اعلاجی یؤق ایکن، اونی بیر قدر اصلاح قیلیش و تؤغریلش مساله سینی کون ترتیبیدن توشیرمسلیک کیره ک دیب اؤیله یمیز. نیمه بؤلگنده هم شو کؤریمسیز یازوونی بیر قدر تیل قاعده لری آستیگه کیلتیریش ممکندیر. برچه بیرده ی یازه یشی ممکن بؤلگن املا قاعده سینی جاری قیلیش امکاندن اوزاق ایمس. قیئین جایی شونده کی، همّه نی بیر معیاری یازیشگه کؤندیریب بؤلمه یدی. تؤغریمی، ناتؤغریمی هیچ کیم اؤز بیلگنیدن قالیشنی إیسته مه یدی. بو بار گپ. تؤغری یازیش بیلن باغلیق معمّالر اوستیده گپیره بیرسک، گپ کؤپ.

   تیلنینگ فونتیک تیزیمیده تاووشلرنینگ رولی بغایت کتته. ائنیقسه اونلی تاووشلرنینگ توته یاتگن اؤرنی بیقیاس. اونلی تاووشلر سؤزلرده گی معنانی شکلنتیره دی. اولرنی خطا یازیش سؤز و گپنینگ بوزیلیشیگه آلیب کیله دی. نه یالغیز، خطا یازیش، تاووشلرنی خطا تلفظ قیلیش هم شونقه نتیجه بیریشی انیق. اوغانستانده گی اؤزبیک ملتداشلریمیز «ی»شکلیده یازیله یاتگن تاووشلرنی بیر-بیریدن اصلا فرقلی آلمه یدیلر. دیرلی بیر خیل ائته دیلر و یازه دیلر. بو نا تؤغری البتته.

   اوشبو مقاله ده بیز،کؤپچیلیک مللتداشلریمیز یؤل قؤیه یاتگن انه شو خطالرنی کؤرسه تیب اؤتماقچیمیز. اؤزبیک تیلیده «ی»گه اؤخشب ائتیله یاتگن و یازیله یاتگن تؤرته تاووش بار. بیرته سی اونداش(y)، قالگن اوچته سی ایسه اونلی(i-e-a/э) سنه له دی. بولر کیریل و لاتین یازوولریده تؤرت خیل حرف بیلن افاده قیلینه دی. گپ شونده کی، بیز شو تؤرته تاووشنی نه تؤغری یازه آله میز، نه- ده، تؤغری ائته آله میز. کمپیوتیر امکانیتلریدن فایده له نیب، بولرنی منه بو شکلده افاده لش ممکن :    

.y-Yigit              ,i- ish              ,e- elka           ,a/э- эga

 ایندی انه شو تاووشلرنی عرب یازووی بیلن افاده لشگه حرکت قیله میز. بولرنی شرطلی روشده انه  قوئیده پیه عکس ایتتیرسه بؤله دی.

1.     «إی»-«y»،

2.     «أی»-«i»،

3.     «ی»-«e»،

4.     «ای»-«э a/».

 بو تاووشلر لغتلرده هم علیحده -علیحده بیریله دی. انه شونده ی حرفلر بیلن باشله نوچی ائری-ائری سؤز تورکومی اؤزبیک تیلیده موجود. اولرنی بیر شکلده یازیب بؤلمه یدی. بو تؤرته تاووشنی فونوتیک تاماندن علمی ایضحلب بیریش بو مقاله حجمیگه سیغمه یدی. بو اؤرینده، یؤقاریده کؤرسه تیلگن حرفلر بیلن باشله نوچی سؤزلرنی کیلتیریش بیلن کفایه له نه میز.

«أیy-»     -  «إی-i»             -  «ی- e»    -     «ای- a/э»

أیگیرماق        إیویتماق             یل(شمال)          ایگه       

أیگیرمه          إیویرسیق             یگولیک             ایگرله ماق    

أیگیروچی       إیویر- شیویر          یلکه                 ایگیلماق

أیگیت           إیشچی                یلپیماق            ایگماق           

أیل                إیدیش                  یم                   ایگاو

أیلدیریم          إیزداش                  یماق                ایگری

أیگنه              إیزله ماق              یمیرماق            ایزگو

أیلتیره ماق      إیزمه - إیز              ینگ                  ایزماق

أیلقی             إیزغیماق               ینگیل                ایزمه

أیـپـیرینماق      إیزچیل                  یر/زمین              ایکین

أیریک              إییه(ابله)               ینگماق              ایلنماق     

أیرینگ             إیککی                   یتک                  ایلــَک

أیراق               إیلیک                    یتکچی              ایلــَت

أیرتماق            إیلگک                   یتمیش              ایلداش

أیتماق             إیلدیز                    یچماق               ایله مان

أیقیلماق          إیلدم                     یچیم                  ایلتماق

أیقیق              إیلجه یماق             یچینماق             ایمله ماق

أیغماق             إیلجه یماق             یتوک                  ایرک

أیغین               إیلینماق                 یتاو                   ایمگک

أیغیق               إیلیق                     یتتی                  ایماق

أیغله ماق         إیسسیق                یتیم- یسیر          ایمچک       

أیرتقیچ             إیش                       یتکله ماق           این-بؤی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                  

«ی»گه یقین تلفظ قیلینه یاتگن تؤرت خیل تاووشنینگ هر بیریگه سؤزلرنی مثال قیلیب کؤرستدیک. بولر همّه سی ایمس. بیرار نرسه یازه یاتگنده، قلمکش ایجادکارلریمیز سؤزلیک/لغتلرگه تیز- تیز مراجعتایتیب، توریشلرینی التماس قیلگن  بؤلر ایدی.  

 "کیلینگ تؤغری یازه یلیک"- سرلوحه سی بیلن اعلان قیلینگن مقاله نینگ دوامینی کیئینگی سانلرده اؤقیب، کوزه تیب بازیشینگیز ممکن.