ادبی اؤیلر
>>>>>

بیز افغانستان اؤزبیکلری هم بیر کونی اؤز ادبیاتیمیزگه ایگه بؤلرمیکنمیز، دیه کؤپ اؤیله یمن. چینه کم ادبیّات نینگ النگه دن آلدین اوچقونلری کؤرینیشی کیره ک. بو اوچقونلر یؤق ایمس؛ آلاوله نیب کیتیشی ممکن بؤلگن تلنتلر بار بیز خلقده. بو استعداد ایگه لری تؤغری یؤنلتیریلمی، اؤچیب قالیشیدن قؤرقه من. ممتاز ادبیّاتیمیزنینگ بویوک دهّاسی نوایی بابامیز دیگنلر- کو!
باقمـه سه دهقـان چمنین تون کون،
نخل ترین انگله قوروغان اؤتون.
هه، استعداد پرورشگه محتاج، بیر آغیز إیلیق سؤز شاعر و یازووچینی الهاملنتیره دی، شاعر شعوریدن شعر کؤز آچه باشله یدی، فکر توغیلیب، سؤزلر تیلگه کیره دی، سؤز صنعتی إیشلب کیته دی.
ارزیرلی ادبیّاتگه ایگه بؤلیش اوچون نیمه کیره ک؟ بونینگ اوچون اوّلا: 
استعداد، قاله بیرسه اوزلوک سیز إیزله نیش و آغیر محنت طلب قیلینه دی. استعداد و محنت تفکّرنی تقاضا ایته دی. شعر بؤلیب تره لگن تفکّر تیل آرقه لی اؤز افاده سینی تاپه دی. شوندن کیئنگینه ادبیّات وجودگه کیلیشی ممکن. یوکسک ادبیّاتگه ایگه بؤلیش بیزدن: استعداد، فکر، محنت و تیل بیلیشنی طلب ایته دی. ائتیب اؤتیلگن عامللر بیز اوچون یوکسک ادبیّاتگه ایشیک آچسه عجمس! بولر آره سیده اؤزبیک تیلینی پخته ایگه للش اؤته مهمدیر. شو جهتدن ایجادکارلریمیزده بیر قدر آقسش کوزه تیله یدی. 
یوقاریده تیلگه آلینگن نرسه لرسیز تیبره نه یاتگن قلملر چوبچکدن اصلا، فرق قیلمه یدی. بونده ی قلمنی قؤلگه توتیشدن کؤره، دهقان و چؤپان بؤلیش مینگ باره افضل دیب اؤیله یمن. اگرچه بو کسبلرنینگ هم اؤزیگه یره شه پست و بلند جایی، إیش، یوموشی بار. هر کیم نینگ قؤلیدن کیله بیرمه یدی. یوکلی، سلماقلی ادبیّات معنوی بایلیکدیر. کم و کیتیگیمیزنی تؤلدیریب توره دی، صنعت و مدنیتیمیزنی قوتلنتیره دی ادبیّات. جسم و روحیمیزنی پرورشله یدی.
قلمکشلریمیز ادبیّات دیگنده عروضده ایجاد قیلیش، تؤرت غزلنی قافیه بیلن دؤندیریشنی توشنه دیلر. نثر ساحه سی هلی شونده یلیگیچه توریبتدی. زمانوی ادبیّات سری إینتیلیش سست کیچه یپتدی. تار اؤیلب، میده- سویده نرسه لرگه اؤره له شیب یوریش ادبیّات ایمس.

آی ده نیمه بار؟
--------------
بو گپلرنی شونچه که تیلگه آله یاتگه نیم یؤق. قلمکشلریمیز ادبیّات بؤی و بستینی وزون و قافیه قطیچه سیده کؤرماقچی بؤله دیلر. آنگده اؤزگریش بؤلمه گن ایکن نه چاره؟ أیگیرمه بیرینچی عصرده هنوز شاعرلریمیز یاری نینگ حسن و جمالینی آی و قمرگه اؤخشه تماقده لر. اؤخشه تیشدن آلدین آی نیمه لیگینی بیلیش کیره ک اخر! بو سماوی خونیک کینه جسم نینگ توزیلیشی و ماهیتینی بیلیش لازم. آی دیگنی بار- یؤغی بیر کویب یاتگن، قه قشاق چؤل و پنّاس؛ نورسیز صحرا، تاش و توپراق بؤلسه، یارنینگ حسن و لطافتیگه مینگزه ب بؤله دیمی؟ اؤرته عصرلرده شاعرلر آی حقیده تؤلیق معلوماتگه ایگه بؤلمه گنی اوچون آینی یاروغلیک تمثالی، گؤزه للیک کؤزگوسی صفتیده کؤریشگن. شولر طفیلی ممتاز شعریت هم خرافاتگه بولغه نگن. بوگون بو خطا تعبیر و تصوّرنی شعریت جوهریگه قؤشیش مناسب اؤخشتمه ایمس؟ تؤغری( ایمس - کو!) اؤخشه تیش بؤلگنده هم بونقه تشبیه لرنینگ وقتی اؤتیب کیتدی. « آی یوزلی نگاریم»- دیب تشبیه قیلیشده هیچ قنده ی معنا یؤق. بوگون نینگ شاعری کیچه گی تشبیه و استعاره لرنی چه ینیب، تکرارلب یورمسلیگی کیره ک. زمانوی شاعری ینگی تیل بیلن ینگی اسلوبنی تجربه قیلیب، ینگی اؤخشه تیش و ینگی تعبیر، عباره و ترکیبلرنی یسه ماغلری لازم. فکر چیکسیز بؤلگنی کبی تیل هم افاده لش معناسیده شونچه لر سیغیمگه ایگه.

قافیه نینگ ساووق جرنگی
------------------------- 
إیسته یمیزمی؛ إیسته می میزمی قافیه کلاسیک شعرنینگ زواله سیگه قؤشیب یوغریلگن عنصر. ینگی یؤنه لیشده گی شعرلرده هم قافیه دن فایده له نیشه دی. بیراق، بو ابدی قانون دیگه نی ایمس. قافیه نی شعرنینگ وجودیدن آلیب تشلب هم گؤزه ل شعرلر یازیش ممکن. یوز أیلدن آشدی بو یؤنه لیش اؤز ثمره سینی بیرماقده. ایندی معنانی قافیه لر ته شیب یوریشی کیره کمس. شعری فکرگه منطق بغیشلش اوچون اؤتمیشده هم حاضر هم قافیه دن إیش آلینگن و آلینه دی. ممتاز شعریت اوچون قافیه توزیش شعر یازیش قاعده و اصول بؤلگن. حاضرگی کونده زور- زوره کی قافیه دن إیش آلیش شرط ایمس. بیر عمر قافیه بیلن قاریلیب یششگه نه حاجت؟ « لب شکر»گه « نیشکر»نی قافیه قیلیب، حضور حلاوت آلیش وقتی بیتدی. افتیدن ائریم شاعرلریمیز قافیه بابیده دانشمند، قافیه دن نقص قیدیریب تاپیشگه اوسته بؤلیب بار ماقده لر. قافیه ده کیم کؤپراق تاپقیر بؤلسه، کیم که کؤپراق المیساقدن قالگن اؤشه« قافیه علمی»نی بیلسه مقامی و مرتبه سی یوکسک شاعر سنه له دی چمه سی. قافیه بازلیک اوستیده کیم آشتی مسابقه سی اویشتیریلماقده. های برکه تاپگور! نثرگه اؤخشش بؤلسه هم بیر قتیم فکرنی سؤزلرده جایله گین، انه شونینگ اؤزی شعر دیب کیم ائتسین- بولرگه؟! 
کؤپچیلیک کیکسه و اؤرته اولادنینگ سویه گی عروض و قافیه بیلن قاتگن؛ اونی قه یرسنگیز سینیب کیته دی. ایندی اولردن ینگی لیکنی کوتیش فایده سیز. یاشلریمیز، قلمینی قئریب تخیل کینگلیکلریگه جولان اورماقچی بؤلگن ایسه لر وزن و قافیه توزاغیدن قوتیلیشلری لازم. شعرنینگ اؤزی اؤلچاونی اؤزی بیلن آلیب کیره دی. تاووشلر اؤزی آهنگگه یؤل آچیب، گؤزه ل گرمونیه/ اویغونلیکنی حاصل قیلیب بیره دی. کوچلی استعداد اونیسیده هم بونیسیده هم اؤزینی کؤرسه ته آله دی، مهمی فکر بؤلسین عزیزلر.

اؤلچاونی اؤلچش صنعتمی؟
------------------------>
عربچه « مفاعلن!»، « فاعلاتن!»، « فاعلون!» به - به، انه علم و کمال! « خفیف مسدس مخفوف محذوف»،« رجز مثمن مطوی مقطوع»، « مجتس مثمن مخبون مقصور»...19 ته بجرنینگ اصل و ترماقلری بیلن قؤشیب حسابله گنده، غلطی جدول حاصل بؤله دی. نیمه دیگه نی بولر؟ بونقه عم نینگ نیمه کیره گی بار اژی؟ اؤشه 40- 50 أیل آلدین عروض بازاری قنده ی قیزیق بؤلسه، حاضر مینگ چندان چقّانلشماقده بو بازار. بیر زمانلر شخصی شغلله نیب، اؤرگه نیب چیقدیم عروضنی. بونده ی مزخرف« علم»نی باشقه هیچ جایده اوچره تمی سیز. بیر عالم عربچه عروضی اتمه لر، ائقش- اویققش قاعده لرگه بو عزیز عمرنی صرفلب اؤتیریشگه نیمه حاجت؟ بیر عرب ادیبی موزون سؤزلر تیزیمنی یره تیب، تاش و ترازوگه سالیب عروضنی وجودگه کیلتیریبتدی ایکن؛ مینیگچه، اگر شو عرب عروضی بؤلمه گنده هم شاعرلر باشقه چه اؤلچاووده شوخ، اؤیناقی و موزن شعرلرنی یازیشه بیره ر ایدیلر. انسان إیچیده کیچه یاتگن تویغولر اؤزی قئنب تورگن آهنگ بولاغی ایمسمی؟ کلاسیک شعریت اوچون دورو زمان طلبی بؤلگن عروض شعرنینگ میزانی بؤلیب کیلدی. شعریت اوچون بو شیشیریلگن شکل جوده یم آرتیقچه یوک. بونینگ اؤرنیگه زمانوی ادبیّات مساله لری بیلن شغللنماق فایده لی راق بیزنینگچه.
اؤز ملی شعری شکل و اؤلچاولردن فایده له نیش وقتی الـله قچان کیلگن.

شرق و غرب تورکومیدن

انسانلر قی یرده یشه مه سین؛ آلدینمه - کیئین تورلی- تومن روحی و جسمی بیمارلیکنی تجربه قیله دیلر و بیرته لی اجتماعی، اخلاقی ، معنوی قالاقلیک، یاووزلیک و توبنلیک کبی عللتلرنی آرتیره یب آلیشه دی. شو طفیلی ضدیت، اوروش و خونریزلیکلر گردابیگه باتیب یشه یبیره دیلر. اوشبو یاروق عالمده شرق هم غرب هم بو یره مس یؤللرنی باسیب اؤتگن و همان اؤتیب بارماقده. 
غرب اؤزی نینگ چقور و عالمشمول علمی بیلن روحی و جسمی فکری ساغلاملیک یؤلینی تنله دی. اولرده گی مینگلب أیللردن بیری حکمران بؤلیب کیله یاتگن« خدا مرکز» و« دین مرکز»فلسفی، اعتقادی دنیا قره ش« انسان مرکز» دیگن توشنوچه گه بؤشه تیب بیریلدی، ائنتیریلدی؛ انیقراغی« خدا مرکز»دن چیتلب اؤتیلدی. و نتیجه ده بولرنینگ اؤرنیگه گلابل« انسان مرکز» دیگن اجتماعی غایه میدانگه چیقیب آلدی و بؤی کؤرستدی. « خدا مرکز»دورلریده تنگری آدملر حمایه قیلیب کیلیندی. نتیجه ده انسان بیهوده جنگ و نزاعلر قربانیگه ائله نیشدی. انساننی خدانینگ آلدیده خوار و زار، تحقیرلنگن، کم سیتیلگن اؤله راق کؤرسه تیش - غربنی ترقیّاتدن آرقه ده اوشلب توردی، سیلجیگه نی قؤئیمه دی. بو اؤسل دنیاقره ش غرب اوچون اچّیق میوه بیردی. غرب متفکّرلری خدا اورنیده، انسانّی مرکزگه آلیب چیقدیلر. انسان معمّانی اؤز قؤلی بیلن یره ته دی؛ بشرنینگ روحی، جسمی درد و رنجینی انسان نینگ اؤزی برطرف ایته آله دی، دیگن خلاصه گه کیلندی. حاضرگی غربده برچه مثبت اؤزگریشلرنینگ زمینی انه شو جایدن باشله نه دی.

خاتین- قیزلرگه نیگه تنـفّر؟
--------------------------
بو شوم فینامین(حادثه)نینگ إیلدیزی جوده- جوده قدیمیدیر. خاتین - قیزلرگه تنفّرنی اساسن خدالر باشلب بیرگن، سؤنگ پیغمبرلر اونی« مقدس؟» کتابلرده مهرلب، دوام بیریب کیلگنلر. ایندیلیکده، ملا و آخوندلر شریعیت تابوتیگه سالیب، یاغلنگن شلاق إیله قؤرییب کیلماقده لر. 
بو یاروق عالمده اونداق جمعیت، اعتقادی مکتب بؤلمه گن که، عیالگه حرمت کؤزی بیلن قره گن بؤلسین. کتته - کتته فیلسوفلر، دیرلی برچه شرق عارف و شاعرلر( اؤزبیک دهّالری هم بوندن بی نصیب قالمه گن)یگچه بو کسللیک چه لینگلر. خاتین بیزارلیک اوستون تفکّرگه مقامیگه ایگه بؤلدی. 
شولردن کیئین، بشرنی آزادلیک دغه - دغه سی بیزاوته قیله باشله دی. نجات نینگ إیلتیلله گن نورلری رسانس زمانه سیده کؤرینه یازدی. سؤنگ غرب مدرنیته سی صنعت و علمی کشفیاتلر بیلن بیرگه دموکراسی و آزادلیک یلاوینی یوکسک راق کؤتردی. مدرنیته دوریده غرب فیمینیز(Feminism)می وجوگه کیلدی. انسان حقوقلری آره سیده خاتین- قیزلرنینگ اجتماعی، سیاسی، مدنی حق و حقوقی دیگن معتبر قدریت یوزه گه چیقدی. تینیم سیز کوره شلر نتیجه سیده غربده ایرکک - خاتینلر تینگلیگی قرار تاپتدی. و بو یؤلده هنوز کوره شلرگه دوام بیریلماقده. فیمنیزیم جوده اولکن مساله. شو اؤرینده إیکّیته مثال کیلتیره من:
1. بوندن تؤرت- بیش أیل آلدین فرانسه ده، مَدوموزیل(Mademoiselle) یعنی، باکره قیز دیگن سؤزنی رسمی إیله تیلمسلیک تکلیفی اؤرته آتیلگندی. قؤللب- قوّتلاولر سبب کؤپ اؤتمی، بو سؤز معامله دن چیقیب کیتدی. دیمک، بو لیکسیک بیرلیکّه فرهنگلرده اؤرین یؤق باشقه قئتیب. فرانسه ده خاتین- قیزلر آره سیدن معلوم بیر گروه قیزلرنی« باکره!؟» دیب اجره تیب، کؤرسه تیش و قره شگه سلبی حادثه صفتیده کؤریلدی. قیز کیشی باکره می، ایمسمی؟ بو انسان نینگ شخصی حریمی، خصوصی معلوماتی حسابلنه دی. بونی جمعیتده آدملر آره سیده فعال إیشله تیلیشی خاتین- قیزلرنینگ حق-حقوقینی آیاق آستی قیلیش، کم سیتیش سنه له یاتگن بؤلدی. انه بونگه آگاهلیک دیسه بؤله دی.
2. منه یقیندن باشلب کانادانینگ مدحیه سیگه هم اؤزگرتیریش کیریتیلدی. sons(اؤغلانلر)سؤزی کانادا مدحیه سیدن جای آلگنی فیمینستلرگه معقول کیلمه دی. ایندی sons اؤرنیده All of( برچه میز)دیگن سؤز إیشله تیله یاتگن بؤلدی. نیگه که، وطننی فقط ایرککلر ایمس، خاتین- قیزلر هم حمایه قیلیشه دی اولرنینگ نظریدن. بار حقیقت هم شو!
انیق را ائتگنده، All thy sons command( برچه اؤغلانلرینگه بویروق)- دیگن عباره جنسنی اجره تیب کؤرستگه نی اوچون شونده ی اؤزگریشگه دوچ کیلدی.
آلدین: True patriot love in all thy sons command؛
اؤغلانلریگه وطن دوستلیک نینگ حقیقی محبّـتی حکم سوره دی. 
ایندی بؤلدی: True patriot love in all of command
برچه میزگه وطن پرورلیک نینگ حقیقی محبّـتی حکم سوره دی.
کیئنگی مقاله میز« افغانستانده نیگه خاتین- قیزلر کم سیتیله دی؟» حقیده بؤله دی. هر کونگی خاتین- قیزلرنی کم سیتیشدن عبارت نقل و نبات سؤؤزلر چه؟