قوندوز سؤزی نینگ کیلیب چیقیشی و لغوی معناسی
***************************************
سؤزنینگ تؤغری یازیلیشی
------------------------------
قوندوز سؤزی صاف تورکی سؤز قتلمیگه کیرگنی اوچون بیز اونی قنده ی ائتیلسه شونده یلیگچه تؤلیق یازه میز. تیل دستوری شونی طلب ایته دی. فارس، عرب و اوغانلرنینگ تلفظی اؤزبیک تیلی اوچون معیار بؤله آلنه یدی. ذاتن بیز تورکی/ اؤزبیکچه سؤزلر ترکیبیده کیلگن تاووش یاکه حرفلرنی توشیریب یازیشگه حقیمیز یؤق. عکسینچه اؤزبیک تیلی باشقه تیلدن آلگن سؤزلرنی بوزیب، اؤز تلفظ قاعده سیگه ماسلشتیریشگه تؤله حقلیدیر. دیمک، قندوز/ قندز، کندز، کهندژ، دیب یازیش اؤزبیک تیلی اوچون مطلقا یاتدیر. اصلیده قوندوز شکلیده یازیلماغی کیره ک.
قوندوز سؤزی نینگ پیدا بؤلیش تاریخی
------------------------------------------
قندوز سؤزینی بوندن تخمین مینگ آلدین إیلک بار محمود کاشغری اؤزی نینگ« دیوان الغات الترک»(« تورکی سؤزلر تؤپلمی») اثریده قؤلـله گن. بو سؤز دیوانده جای نامی صفتیده ایمس بل که، سو إیتی( حیوان) معناسیده تؤرت مرته إیشله تیلگن. جای معناسیده بو سؤزنینگ اینگ کؤپ تیلگه آلینیشی تیموریلر دوریگه تؤغری کیله دی. قوندوز سؤزینی جای معناسیده نوایی اثرلریده هم اوچره ته میز. بابر ایسه بو سؤزنی اؤزی نینگ معتبر « بابرنامه»سیده 29مراتبه تیلگه آله دی. باشقه تاریخی منبعلرده هم قید قیلینگه نینی اعتراف قیلیش لازم.
قوندوز سؤزی نینگ معناسی
-------------------------------
قندوز سؤزی حقیده چقور ایتیمالوگیگ تدقیقاتلر آلیب باریلگن ایمس. بیراق، شونگه قره می، بو سؤزگه ائریم جای ناملریگه عاید لغت و باشقه سؤزلیکلرده تؤخته لیب اؤتیلگن. تورلی منبعلرده قوئیده گیچه معنا قیلینگن:
- سوو إیتی( شهوتیدن داری تیارلنه دیگن، تیریسی قیمت بها حیوان). کاشغری؛
- 1.سوسرسیمانلر عایه سیگه منسوب، قیمت بها موینه لی سوت ایمیزووچی لر تورکومی؛ 2. قوندوز قاش- چرایلیک، شهلا کؤزلر؛ 3. خاتین- قیزلراسمی. اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی.
- قندز
( اسم ) 1 - بیدستر( سوو قوندوزی) 2 - قسمی شراب 3 - سیاهی شب : صبح فنک( تون نینگ بیر بؤلگی) پوش را ابر زره در قبا برده کلاه قندز شب را ز تاب . ( خاقانی . عبد 42 )
نام ولایتی است نزدیک بظلمات مخفف قهندز معرب کهن دز است .
قندز قوری
جند بیدستر است که آش بچها باشد و آن خایه روباه دریایی است و بعضی گویند سگ آبی است چه قندز سگ آبی و قور خایه را گویند .
مغلی قندز
اشاره به مغل بچه های بی مهر و بیباک و خونریز و خونخوار باشد. منبع: (http://dictionary.abadis.ir/?LnType=FaToFa&Word=).
- قندوز. [ ق ُ ] (اِ) قندز. (مجالس النفایس ) (حاشیه ٔ برهان چ معین ): مولانا قبولی قندوزی است . (مجالس النفایس ص 242). رجوع به قندز شود.
کهندژ/کهن دز( قلعه کهنه)، قندوز -معرب( عربچه لشگه نی) جای معناسیده. دهخدا و باشقه فارسی منبعلرده.
- اوغان تیلیده بو سؤز بوزیلیب، جای معناسیده« کندوز/کندز» اؤله راق یازیله دی.
قوندوز سؤزیگه بیریله یاتگن معنا و اته لیشلر نیگه تؤغری ایمس؟
-----------------------------------------------------------------------
قوندوز سؤزیگه اؤزبیک و تاجیکلر تامانیدن یوکله نه یاتگن معنالر بیزنینگچه تؤغری ایمس. بولرنی لسانی انالیزلر تاش-ترازوسیگه سالیب بؤلمه یدی.
- سووده یشب، اؤسه یاتگن خوش بیچیم حیوان نینگ جای آتیگه کؤچیشیگه منطقی اساس یؤق. بیرینچیدن حیوان آتی جای نامیگه کؤچمه یدی، کؤچگن تقدیرده جای نامینی آلووچی بیران سؤز یاکه قؤشیمچه آرقه لی افاده لنه دی. مثلن: آق تیپه، قاره کمر، شوربلاق، خواجه تامچی و هاکذالر. إیکّینچیدن قوندوز ولایتیده بونده ی حیوان حیات کیچیریشی اوچون اقلیم شرایطی و طبیعی محیط موجود ایمس. قندوزنینگ سوولی یر بؤلگنی و شو جایده بونده ی حیواننی پرورشلب کیله یاتگه نی باشقه تاریخی منبعلرده تصدیقلنمه یدی. افغانستان اؤزی سوز سیز، اقلمی قوروق یورتلر سیره سیگه کیره دی.
- قوندوزنینگ معناسینی گؤزه ل و چرایلی کبی معنالری بیلن هم توشونتیریب، ایضاحلب بؤلمه یدی. گرچند صفت نینگ آتگه کؤچیش خصوصیتی بار ایسه -ده، بو اؤرینده لینگویست اساس کؤرینمه یدی.
- اینگ مسخره سی « کهندژ/ کهن دز»دیر. فارسلر ساخته روشده قوندوز سؤزینی شونده ی دیب توشونماقده لر. قوندوز سؤزینی قندوز/قندز/کندز( « کهن+دژ»)-دیب اؤز نامیگه مصادره قیلیشنی بیز قطعن رد ایته میز. نیمه اساسده؟
بیرینچیدن کهندژ سؤزی نینگ توزیلیشی فارسی ایمس. بو سؤز یوز فایز تورکی/ اؤزبیکچه قورولیشگه ایگه. قاعده گه کؤره فارس تیلیده آت و صفت بیریکه یاتگنده اضافه/ اضافت طلب ایته دی. یعنی انیقلاووچی بیلن انیقلنمیش اؤرته سیده « اضافه» إیشله تیلیشی شرط. مثلن، دژ ِکهن، باغِ ِ سبز، مادرِ مهربان، شبِ تاریک، چشمۀ شفا و هاکذا. اگر بو إیکّی سؤزنی بیز: کهن دژ، سبز باغ، مهربان مادر، تاریک شب شکلیده یازسک فارسی بیریکیش سنه لمه یدی. اگر شونده ی قیلینسه بیلینگ که، بو سؤزلر اؤزبیکچه یسه لیب، فارس تیلیگه اؤتگن حسابله نه دی. چنانچه بیز اؤزبیکلر هم فارس-دری تیلیدن افسوسکه، سان -سناقسیز اضافه لی سؤزلرنی قبول قیلگنمیز. مثلن، برادر ِعزیز، پدر ِبزرگوار، قبله گاه محترم، مادرِ مهربان، درد ِ دل و هاکذا.
اصلیده بونده ی اضافه ترکیبلر اؤزبیکچه بؤلمی، اولر اؤزبیک تیلی اوچون مطلقا بیگانه دیر.
- «کهن دژ»( کهن+ دژ)سؤزی نینگ إیکِّنچی قسمی فارسی سؤز ایمس. بو فارسی سؤز سنه لمه یدی. بو حقد بوندن 1000 أیل بورون تورکالوگیه نینگ علمی نینگ اساسچیسی و اینگ بویوک تیل بیلووچی دانشمند محمود کاشغری بو سؤز حقیده شونده ی معلومات بیره دی؟
دِز [ = دژ] (فارسها) در معنای قلعه را نیز، از ترکان گرفته اند و آموختند.
- تیز ییر téz yer در ترکی، در معنای« جایگاه بلند، مکان مرتفع»است. دکتر حسین محمّدزاده صدیق( مترجم)، محمود کاشغری« دیوان الغات الترک»433-434- بیتلر.
مطلب اف ترجمه سیده( اؤزبیکچه سی) تاشکینت، 3- جلد، 309- بیت.
قوندوز سؤزی نینگ معناسی، کیلیب چیقیشی و اونینگ اطرافیده گی خیلمه -خیل توشونچه لر بیلن سیز عزیزلرنی ته نیشتیردیک و اطرافیده بتفصیل سؤز یوریتدیک. خوش، اونده « قوندوز»نینگ حقیقی معناسی و ایتمالوگیه قنده ی بؤلگن؟ بو حقده گی قیسقه معلوماتیمیزنی مقاله نینگ إیکّینچی قسمیده اؤقیشینگیز ممکن.