تیل باش- باشداقلیکنی تن آلیمیدی
اولوغ نوایی نینگ«لسان الطیر»(«قوشلرتیلی»)کتابی متـــنینی حاضرگی املاده تیارله یاتگنیمده،اؤته چقورمعنالی قؤئیده گی بیتلراختیاریمنی اؤزیگه تارتدی:
یوزتومن رهرو کؤرارسین بیقرار،
هربیری بیر یؤلنی ائلب اخـــتیار...
اؤز بارار یؤلیـــده هرکیم مفــتخِر،
یؤلــنی ائلب اؤز یؤلیگه منحصر.
«قوشلرتیلی»اثریدن کیلتیریلگن یؤقاریده گی بیتلراصلیده،سیمرغ(اؤتتیز قوش)نینگ ،قوشلر یؤلباشچیسی بؤلمیش«سیمرغ»(افسانه وی قوش)نی اختریب چیقـــنیگه اشاره تدیر...بوگؤزه ل وفلسفی بیتلرآنگیمیزده موزلب یاتگن کتته حققیتلر اوستینی آچه دی.
باشقه تاماندن،اوشبوحکمتلی بیتلرده حیات نینگ برچه معمّالری،انسان تفککری بیلن باغلیق کؤپلب مساله لراؤزافاده سینی تاپگندیر. بولرنی اؤقیگن هربیرکیشی اؤزیگه کیره کلی خلاصه چیقریشی تورگن گپ.انه اؤشه مــینـــیمیزده گی«خلاصه لر؟»اؤزیم بیلرمنچیلیکــّه،بیقرارلیکــّه ،باش- باشداقلیکـّه... آلیب کیلمه یپتیمی؟ بیراؤیلب کؤرینگ-هه!
سیاسی قاوشه آلمس لیگیمیزنینگ سببی نیمه ده؟ فلان من دیب کیریلیش،گیرده یئش،ته لته ئیشلر، «قهرمان»بؤلیب همّه یاقنی«یک قلم»قیلیب کیله یاتگنیمیزنینگ ثمره سی قنی؟غلبیرگه سوو تــَشیب یــَــشب کیله یاتگنیمیزچی؟ یاخود،«تؤی»،«خیرات»،«ضیافت»کبی مللتنی بربادلیکـّه یتکله یاتگن«قدریت»لرنینگ هی چیسی(هی بره کلله)بؤلیب قالگنیمیزگه نیمه دیئسیز؟ بیزنی منقورتلشتیریب قؤیگن ینه قنچه دن- قنچه عللتلریؤقمی دیئسیز؟
بیزیوگون بولرحقیده توختلماقچی ایمسمیز. بویوک نــوایــیدن کیلتیرگنیمیزدانا گپلری نینگ اؤزبیک تیلیگه هم تیگشیشلی تامانی بار. یؤقاریده گی بیتلرده دهــّا شاعرومتفکــّرمنه بوفکرلرنی جـــــا ایتـــــــــگــــــندیر:
« یؤلگه چیققن یوزتومن بیقرارکیشیلرگه دوچ کیله سن،اولرنینگ هربیری اؤزیگه بیر یؤلنی اختیارایتگندیر(هرکلله ده بیرخیال).هرکیم اؤزی باره یاتگن یؤلیدن فخرلنه دی،وشو تنله گن یؤلینی اؤزیم تاپگن یؤل(منحصر به فرد)دیب بیله دی».انه گپ!بوفکرنی تیلگه باغلب گپــیره یـــــاتگن بؤلسک،اؤزبیک تیلیمیز- آلدیمیزده تورگن بیریؤل ومقصددیر. برچه میزشو یؤلدن(تیلدن)استفاده قیله یاتیبمیز.تیلیمیزنی سیوویب حرمت قیله میز،اونینگ حقینی اداقیله میز،قاعده- قانونلریدن اطاعت قیله میز- دیب یؤلگه چیققن ایمسمزمی؟ لیکین،نوایی ائتگندیک،هربیریمیزاؤزیمیز بیلگن(؟) یؤلدن بارمه یپمیزمی بو مقصد سری؟
تؤغری،اؤیلش بوکیشی نینگ حقی،اختیاری.سیاسی،فکری کوره شلر،فلسفی تمایللریؤلیده انسان نینگ اختیاری قؤلیده. بیراق،تیل مساله سیده وضعیت بونده ی ایمس.قؤپال قیلیب ائتگنده،تیل- شهرده گی ترافیک(اشاره ترافیک) بیلگیلریگه اؤخشه یدی. باردی شو اشاره لربیرساعت إیشله می قالسه،شهرنینگ نظمی بوزیله دی.عصب تره نگله شیشیدن توتیب تورلی- تومن مشکلات یوزه گه چقه دی.چونکی،بو اؤرینده تیزیم إیزدن چیقدی-ده.عین وضعیتنی تیلگه هم تطبیق قیلیب کؤرینگ.تیلیمیزقانون سیزلیک،اؤزباشیمچه لیک،ترتیبسیزلیک(بی نظمی)اؤپقانی(گرداب)گه توشیب کیتگن،وشوگردابده خسته له نیب،آغیرنفس آله یپتی.فارس- دری تیلی کیته یاتگن یؤلده بارماقده تیلیمیز.شونینگ اوچون هم تیل مساله سیده هرکیمگه علیحده اختیاربیریلمه گن.رسمیاتده شاه هم،گداهم،بای هم کمبغل هم بیرخیل یازیشگه،ائــتیشگه مجبور.هرکیم هرخیل یازیشگه اذن بیـــــریــــلمــــیدی.
معمّا،بیرگینه ادبی معیارگه رعایه قیلیشده ایمس،تــَلــَلی مساله لر بار. تیلیمیزده ادبی،برقرار معیارنینگ یؤقلیگی همّه دن آشیب توشگن.کیم قنده ی یازیشنی بیلمیدی.
ادبی معیارقنده قیلیب یره تیله دی؟ بوآغر وجدّی مساله.تیلیمیزلاتین ویاکی باشقه بیریازووگه اؤتگنده ایدی،کؤپ نرسه لرحل قیلینیب سوادیمیزهم تیرزاق چیققن بؤلورایدی.دیمک،عرب یازووی تیلیمیزنینگ بختسیزلیگیدیر.عرب یازووی نینگ تیلیمیز،مدنیتیمزوآنگیمرگه قیلگن جفالری نهایتده کتته بؤلگن. بویازوو دین یؤلی بیلن اؤزینی بیزگه قبول قیلدیرگن.شونی اونوتمسلیک کیره ک کی،عرب تیلی وعرب یازووی هیچ قنده ی مقدّس ایمس،اونی الهی لشتیریش یره میدی. بوتیل نینگ صرفی هم نحوی باشقه عادّی تیللر قطاریدیر. بولرحقده آرتیقچه تؤخته لیش موردی ایمس.
منه جنوبی تورکستانده یتمیشدن(؟)آرتیق ویبلاگ یازووچیلری،بیرنیچیته ویب سایتلر پیدا بؤلیبتی. کؤزتیگمه سین،اگریتمیش مینگ ویاکی،یتتی یوزمینگ بؤلگنده ایدی،بوگونگی احوالگه توشیب قالمسدیک.
کیلینگ،باری یؤغی پیشانه میزده یوزته چه شاعر،یازووچی باردیب فرض قیلَلیک!شوهم آزایمس،بوخداقرغگن یورتده.بوقلمکشلرنیمه یازه یاتگنی،قنده ی یازه یاتگنی،فکری محصولاتلری نینگ سان- سلماغی بابیده هم سؤز یوریتماقچی ایمسمیز. یوز کیشی یوزخیل یازماقده(؟).نیمه گه هرکیم هرخیل یازه دی؟ دیگن سوالنی اؤته گه تشله ماقچیمیز. بیزنی قیئنه یاتگن نرسه هم انه شو بؤله دی.عرب-فارس یازوویدن فایده لنه یاتگن اوغانستانگه اؤخشه گن دولتلردن باشقه هیچ بیر یورتده احوال بونده ی ایمس. مادامکی،علمی سوادیمزآشمس،تیلیمیزقانونی حمایه قیلینمس ایکن،بونده باش-باشداقلیک دوام ایته ویره دی.هرکیم اؤزی ایشیتگن سؤزینی تیلیمیزگه آلیب کیره یپتی. بوسؤزلرنینگ اکثریسی قرداش تورک تیلیدن آلیب إیشله تیله یپتی.کؤریب تورگنیگیزدیک، بوسؤزلربیزنینگ ادبی تیلیمیزگه اؤرنـــَشمی قاله یپتدی.
مثلن،نیگه دیر«بی لگی- “Bilgi”»سؤزی مطبوعاتد زؤره کی روشده قؤللنماقده.حال بوکی بؤسؤز بیزنینگ ایسکی اؤزبیک تیلیمیزده مینگ أیلدن بویان :
«بیلیک-“bilik”»،«بیل-”bil“»،«بیلگور-“ bilgur”»،«بیلدورگوت-”bilgurt”»، «بیلدور-“bildur”»،«بیلیک لیک-”biliklik”»کؤینیشیده فعال إیشله تیلگن.حتـــّا، «قوتادغوبیلیک»(بختگه یؤللاوچی)نامی آستیده مینگ أیل بورون یازیلگن تبرّک کتابیمیزهم بار.
ایندی انه شو سؤزنینگ تورلیچه کؤرینیشینی اولوغ نوایی اثلری مثالیده کیلتیریب اؤته یلیک :
”biliklik”- بیلیملی،علملی،عقللی.
اریــــــــغلرکی اول بحـردین ائریلور،
بیلیک لیک الرنینگ سووین بیربیلور.
علیشیر نوایی«محبوب القلوب».
“bildur”- بیلدورماق،انگلتماق.
هرنی کی سنگه بیلیکدور کیلتورگیل،
حالینگنی هم اندین ایل ارا بیلدورگیل.
علیشیر نوایی«نظم الجواهر».
”bilgurt”- بیلدیرماق،توشونتیرماق.
منگه بیلگورتمی بیکسلیگیمنی،
دیاریمگه قرین ایرمسلیگیمنی.
علیشیر نوایی«فرهاد وشیرین».
“ bilgur”- انکلتماق، بیلدیرماق.
ظلیمـــده زهّاکـــلیغی بیلگــوروب،
إیککی إیلان إیلیگده حلقه اوروب.
علیشیر نوایی«حیرت الابرار»
” bil“- بیلماق،انگله ماق،توشونماق.
بیلمه دی کیم نی إیش ایکین حادث،
کیم اول إیش اؤلوب ایــــکن باعث.
علیشیر نوایی "سبعه ی سیار"
“bilik” بیلیم،علم،عقل.
کیشی یؤق بیلیک إیچره مانند انگه،
ارســـــطویی فـــرزانه فرزند انگه.
علیشیر نوایی«سد اسکندری»
Bilim- سؤزی ایسه تیلیمیزده اینگ إیشله تیله دیگن فعال سؤزلر سیره سیگه کیره دی.
بیلیم،دانش(تورکیه تورکچه سیده).
یؤقاریده کیلتیریلگن سؤزلرنینگ تورلی کؤینیشلرده محمود کاشغری یوسوف خاص حاجب، ادیب احمد،خوارزمی،نوایی وباشقه لرده فعال قؤلــله نیب کیلینگنینی کؤره میز. بیراق، قیزیق جایی شونده کی بوسؤزلرنینگ آخرگیسی کلاسیک منبعلریمیزده اوچره میدی.سببی هم کوندیک عیان.کؤرینیب تورگنیدیک،
“Bilgi”سؤزی عموم تورکی قتلمده اوچره میدی. بوسؤزنینگ تلفظیگه هم تیلیمیزماسله شمه گن. بنابرین بوسؤزنی اؤزبیک تیلیگه زؤره کی آلیب کیریشگه ضرورت هم یؤق.اینگ اچینرلیسی شونده کی، کیئینگی پئیتلرده تیلیمیزگه قنده ی دیریات عنصرلرسوقیلیب کیرماقده. نیگه دیربیگانه بیریکمه لرنی قلمکشلریمیز تاپ تارتمسدن إیشله تیب کیلماقده لر؟
ایندی مؤد بؤلیب کیریب کیله یاتگن انه شو بیریکملر نینگ ائریملری بیلن ته نیشیب آلینگ.
ناتـــــؤغـــری تـــــــؤغــــری
اؤزبیک تیل وادبیّات اؤزبیک تیلی وادبیّاتی
- اؤزبیک یازووچی؛ اؤزبیک یازووچیسی؛
- اؤزبیک شاعر؛ اؤزبیک شاعری؛
- اؤزبیک ادیب؛ اؤزبیک ادیبی؛
- اؤزبیک عالم؛ اؤزبیک عالمی؛
- اؤزبیک قلکش. اؤزبیک قلکشی.
بیرینچیدن یؤقاریده گی ترکیبلر کؤپ هم اونیملی بیریکمه لرایمس.بیزتیل قانونیتی نقطه ی نظریدن شو شکلده کؤرسه تیب اؤتدیک. بولرگپ إیچیده تورلی شکللرده بیریلیشی ممکن.خوش یؤقاریده گی بیریکمه لر نیگه خطا؟
گپ شونده کی،سیزوبیزطبیعی روشده آتلرنی ایگه لیک وشخص سان قؤشیمچه لری یاردیمده تورلیمیز. یعنی، کتاب سؤزی آتدیر. اونی بیز قوئیده گیچه تورله یمیز.
مینیگ کتابیم
سینینگ کتابینگ
اونینگ کتابی
سیزنینگ کتابینگیز
بیزنینگ کتابیمیز
اولرنینگ کتابلری کبی.
یؤقاریده گیلتیریلگن«یازووچی»،«شاعر»،«عالم»،«ادیب» سؤزلری هم آتدیر.آتنی بیز تورلگنده ایگه لیک،شخص-سان قؤشیمچه لرینی قؤشیب تورلیمیزالبتته.
- یازووچیمیز؛
- شاعــریــم؛
- عـــالـــمی؛
- ادیـــــبی.
آتنی تورلش،فعلنی توسلش بو طبعی جریان.اولرنی اؤرگتیش شرط ایمس.بوخطا اصیلده اؤزبیک تیلینی بیلمه گن،یاکی،اؤزبیک تیلی آنه تیلی بؤلمگن عزیزلرتامانیدن عملگه آشیرلگن بؤلیشی ممکن.مذکور بیریکمه لرگه آرتیقچه ایضاح بیریشگه حاجت یؤق دیب اؤیلیمیز.سواللرینگیز بؤلس یازینگ.