تیل اؤزلیک دیمک

تیل فقط گینه فکرالمه شیش قورالی، اؤز ارا- علاقه واسطه سی بؤلیب قالمی، او فلسفی ماهیتگه هم ایگه دیر. کیشی نینگ کیملیگی، ملتی، اؤزلیگی و بارلیگی هم تیلدن باشله نه دی اصلیده. یامان بؤلسه- آدم یامان بؤله دی؛ تیل ایمس البتته! تیلدن یاووزلیک، عیب إیزلش تؤغری إیش ایمس. بیر تیلگه منسوبلیک اولوغوارلیک بؤلمه گنی کبی؛ اونگه منسوبلیک کملیک، اؤکسیکلیک علامتی هم ایمس. هر کیم اؤزی إیسته گن تیلیده سؤزلش، تحصیل آلیش و إیش یوریتیش حقوقیگه ایگه. بو بیزنینگچه مقصدلی، منفعتلی إیش و عقلی فعالیت نینگ گؤزه ل شکلیدیر. بیراق، بونینگ یانیده انسان بیلن ایش/همراه، عایله ده، آنه نینگ قؤئینیده، معین بیر جماعه ده کسب قیلینگن تیل هم بار. بونگه آنه تیلی دیب یوریتیله دی. آنه تیلی حمایه گه، قراوگه، پرورشگه محتاج، اؤز سؤزلاووچیلریدن مهر، حرمت و مسولیت طلب ایته دی. اگر شونده ی بؤلمسه بیلینگ که، نوایی تعبیری بیلن ائتگنده: باقمسه دهقان چمنین تون و کون نخل ِ ترین انگله قوروغان اؤتون.

ائریم تیللر نیگه رواجلنمی قالگن؟

اهمیت قره ته یاتگن بؤلسنگیز جواب سؤراق نینگ اؤزیده. آیدینلیلری، عالملری، تیلشناسلری پرورشلب، تدقیقاتلر آلیب بارگن، اوستیده چوقور علمی إیشلر قیلگن تیللر رواجنگن، بو تیللر اولکن متن و تفکّر میدانیگه ایگه بوُلگن؛ عکسی هم خودّی شونده ی. تیلنی ایگه لری کمیبغل قیله دی، قشّاقلیکّه مبتلا ایته دی. دیمک، افغانستان اؤزبیکلریده مسولیتلی ضیالیلری بؤلمه گن، دردلی شاعر، عالم همده جانکویر تیلشناسلری بؤلمه گن که، اؤزبیک تیلیمیز رواجنلمی قالگن. گپ نینگ جانی انه شو یرده. تیل

تیل هم مسولیت طلب ایته دی

ترقّی تاپگن دولتلر تجربه سیدن کیلیب چیقیب ائتیش ممکن که، هر إیشده، هر ساحه ده مسولیت بؤلگنی اوچونگینه جمعیت برقرارلیکّه، قانون استوارلیگیگه ایریشیلگن. رهبر و خادم، باشلیق هم إیشلاووچی هم، آلووچی هم، ساتووچی هم، اؤقووچی، اؤقیتووچی، جمعیت نینگ برچه قتلملری بیر- بیریگه؛ قاله بیر سه قانون آلدیده مسول دیرلر. اگر إیش، ریجه بیتمی قالگن بؤلسه، یاکه قنده یدیر إیش- حرکتدن بیران- بیر شخصگه زیان - ضرر یتگن بؤلسه، دیمک مسولیتگه یخشی عمل قیلینمه گن. بونده ی حالتده قانون اره لشه دی. قانون آلدیده جوابگرلیک بؤله دی. قانون ایسه ترازوونی تینگ توتیب، عدالتلی حکم چیقره دی. افغانستانده تیلیمیز قانونن حمایه لنمه گن بؤلسه، انسانده وجدان، إیچکی حس و سیزیم دیگن بیر عالی تویغو بار -کو، انه اؤشه إیشگه توشماغی ضرور. اؤتگن یریم عصر إیچیده اؤزبیکلر کذا- کذا رهبر، حاکم-تؤره، وزیر، وکیل...لرنی تقدیم قیلدی. لیکن، بولرده زیغیرچه بؤلسین آنه تیلگه حرمت، عشق و محبت و مسولیتی اویغانمه دی. بیگانه تیلده گپله شیشدن چیکینمه دیلر. بو گروه آدملر دایما تیلنی بوزیشگه کمر بسته بؤلیب قاله بیردیلر.

یازووچی و شاعرلر یاتلشسه چی؟

 افغانستان اؤزبیکلریده قایلله تیب، دری تیلیده حافظانه، بیدلانه شعر یازی دیگنلر بار انچه - مونچه. بو آنه تیلی قرغه گورلرگه:  ای برکه تاپگورلر تیلینگنی کله موش یدیمی سینینگ، مونچه یات تیلده سیره ی سن! تینمی یازه سن؟ دیگیم کیله دی. شو پئتگچه یازگن اؤزبیک تیللی شاعرلریمیزگه بیران بیر دری زبان تامانیدن قوروق رحمت نصیب بؤلگنی یؤق. قئته نگی،  خام کله!- دیب اوستیدن کولیشگنلرو بوگون هم کولیشه دیلر. اگر اؤتگن یریم عصر إیچیده تنقلی شاعرلر و ضیالیلردن: ابوالخیر خیری، نظر محمد نوا، رضوانقول تمنا، قاری عظیمی، مولانا قربت، حامد فاریابی، پویا فاریابی، اسدالله حبیب، کریم نزیهی جلوه و باشقه لر تیش و تیرناغی بیلن آنه تیل حمایه سیگه بیل باغله گنده ایدی؛ بوگونگی اجتماعی، معنوی و علمی موقعیمیز بو احوالده قالمس ایدی. سیاسی لرنینگ بوباره گی ساووق قانلیگی، همه دن هم آشیب توشه دی. حاضرگی کونده هم چیت ایلده بؤلسین، إیچکریده بؤلسین زبردست قلم ایگه لری بار اؤزبیکلرده. دری تیلیده قایل مقام قیلیب یازه دیلر. نیمه بؤلدی؟ حیرانم! اولرنینگ اؤز آنه تیلیگه باغلب تورووچی مییه رشته لری قوریب قالگنمی یا؟  بای بایگه باقر، سو سایگه آقر دیگن اؤزبیک مقالی عینن شولرگه قره ته ائتیلگنگه اؤخشه دی ایمسمی؟

تیل نینگ حقیقی ایگه سی کیم؟

 اؤزبیک تیلی نینگ حقیقی ایگه سی ضیالیلر، یازووچی، شاعر، عملدارلر هم ایمس؛ بلکه، قؤللری قداق، اویی- جایدن بدرغه، باله سینی ساتیب، کسل- بیمارینی آغزیده تیشلب، جان هاووچلب یورگن اؤزبیکلردیر. توشنچیغی یر، یاپینچیغی آسمان، یتم- یسیر، آچ - یالانغاچ، کونی اؤتمس دربدر اؤزبیکدیر بو معظّم تیل نینگ چینه کم ایگه لری. اؤزینی، باله - چقه سینی، کیله جگینی اؤیلمی، آدملرگه پول- دولت، منصب- مرتبه، عزّت - حرمت بیرگنلر هم انه شولر بؤله دی. ایلکه سی یغیر، حمایه سیز ، حیاتی اینچلی بو قتلم نینگ آوازی/رایی و کوچی حلال؛ اؤزلری ایسه - إیتقی تیلگن "حرام". همّه قیئین چیلکلر انه شو بایه قیش مظلوم و قشّاقلر ایلکه سیده. دولتده گیلرگه حرمت، منصب، تینچلیک بیریشگه محکوم؛ داعیش و طالبلرگه نان و جان بیریشگه بویوریلگن، حکم قیلینگنلردیر اؤزبیک تیلی نینگ حقیقی ایگه لری. هه، شور پیشانه اؤزبیک هه! بیله سیزمی؟ شولر آمان قالسه تیلیمیز سلامت قالگووچیدیر. یؤقسه، برچه میزنینگ زوالیمیز مقرر.

>>>>>>>>

طبعیت بیره می، ارداغیم نوروز،

سینگه آچیق مینینگ قوچاغیم نورور.

بلا- قضالرده یانینگده تورگوم،

یؤلداشیم، درداشیم، اؤرتاغیم نوروز.

قارانغو تونلردن آمان کیلدینگمی،

یؤلیم یاریتگووچی چیراغیم نوروز.

یشش نینگ سیرلری سیند دیر اویغون،

تاپینگن بیتیگیم، سباغیم نوروز.

سیوگی شرابینی إیلیگیمگه توتقز،

قؤلینگده تؤله دیر ایاغیم نوروز.

کؤنگلیم نینگ چیگیلی آچیلر سیندن،

قونب، یئره ر بؤلسم خوش چاغیم نوروز.

آنه یر بؤئیگه تینگ دیمک یاشینگ،

سینینگ بیرلن منگو قالماغیم نوروز.

میسه قولاغیدن تار ته دی شمال،

روحلنه دی سیندن دماغیم نوروز.

کورتکله یدی آغاچ، چقنه یدی چمن،

یم- یشیل بوستان و گلباغیم نوروز.

بهار و ینگی أیل نینگ باشی سیندن،

انسانلرگه یار بؤل، فراغیم نوروز.

------------------------------

کانادا، تورانتو 15/03/2019

تیل نینگ تیمیر قانونی

هر بیر تیل مکمّل بیر تیزیم. او هم تیریک جمعیت سینگری یشه یدی. باشقه تیللر بیلن علاقه گه کیریشه دی. تیل اؤز حمایه قابیغی، رواجله نیش یؤسینی، إیچکی تؤره - توزوکلریگه ایگه. تورکی تیللر تورکومی إیچیده گی اؤزبیک تیلی نینگ هم اؤز قانون- قاعده لری بار. اؤزبیک تیلی نینگ انه شو یساقلری تاووش، سؤز، بیریکمه، عباره و جمله/گپلرده نمایان بؤله دی. تیل نینگ قانون- قاعده لری اونی توتیب توره دی، ذاتن ساچیلیب، بوزیلیب کیتیشدن حمایه قیله دی. تیل نینگ حمایه قلقانیگه تیمیر قانون دیئیله دی.

اؤزبیک تیلی علاقه و مناسبتلر تیلی

اؤزبیک تیلی منطقه تیللری آره سیده علیحده موقعگه ایگه. زیرا، اؤزبیک تیلی مصر، اؤرته و یقین شرق، مرکزی آسیا حوزه لریده تمدنلر ارا اینگ کؤپ علاقه گه کیرگن تیل حسابلنه دی. حربی یوریشلر، دین، مدنیت، سودا- ساتیق، قؤشنی چیلیک مناسبتلری انه شو حوزه لرده اؤزبیک تیلی نینگ فعاللشویگه، ملاقات و اره لشویگه سبب بؤلگن. تاریخ اؤزنیده اؤزگه تیللر تأثیریده یشب، سؤز بیریب - سؤز آلیب یشه گن. تورکی تیللر إیچیده اساسن عرب و فارس تیللری بیلن اؤزبیک تیلی عربیزیم و فارسیزیمدن جوده کؤپ تأثیرلنگن. آنه تیلیمیزگه اؤتگن اوشبو تیللرنینگ سؤز مقداری جوده یوقاری. ائریم اؤرینلرده اولر تیلیمیزگه اؤزی نینگ سلبی تأثیرینی هم قالدیرگن. نتیجه ده اؤزبیک تیلی قؤپال روشده بوزیلگن. اؤزبیک تیلی نینگ ملی قیافه سینی، گرامرینی بوزگن عنصرلردن بیری حقیده گپیره میز. « نقطۀ ِ نظر»، « سرو ِ قد»، « مسجد ِ جامع»، « عاشق ِ بی قرار»، « سو ی ِ استعمال»، « جملۀ جهان»، « امیر ِ کبیر»، « وزیر ِ اعظم» کبی مینگلب فارسی اضافه( بو حقده علیحده مقاله میز بار)لرنینگ سوقیلیب کیریشی نتیجه سیده اؤزبیک تیلی بوزیلگن، گره مه تیکه سینی إیزدن چیقریب یوبارگن. فارسی اضافه لرنی اؤزبیک تیلیگه اینگ آلیب کیرگن ذات علیشیر نوایی بؤله دی. بو منفی تأثیرنی مینگ أیللیک ادبیاتیمیز، تاریخی، عملی و بدیعی متنلریمیزده کؤریش و کوزه تیش ممکن. فارسی اضافه لر إیزینی احمد یسوی نینگ« دوان ِ حکمت»، برهان الدّین ربغوزی نینگ« قصّۀ ربغوزی»، سیف سرایی نینگ« گلستان ِ بالتورکی»، خوارزمی، حیدر خوارزمی، لطفی، حافظ خوارزمی، سکاکی، آتایی، گدایی، بابر، علیشیر نوایی، محمد صالح و مشرب ایجادیده اوچره یدی. بولردن آلدینگی « تعبیرنامه»، « قوتادغوبیلیک» کبی اثرلرده فارسی اضافه اوچره مه یدی. اؤرته عصرلرده اؤزبیک تیلی نینگ حمایه قلقانی یخشی إیشلمه گنی سبب انه شونده ی بوزیلیش یوز بیرگن. اؤزبیک تیلی نینگ اؤزیگه خاص قانون-قاعده لری خصوصیده کیلگوسی مقاله لریمیزده تؤخته لیب اؤتماقچیمیز. اوشبو بیتیگمیزده تیل نینگ قتّیق تیمیر قانون- قاعده لرینی توزگن فونیتیک مساله سی حقید سؤز یوریته میز.

فونیتیک تیمیر قانون نیمه دیگنی؟

  بو توشونچه نینگ معناسی شوکه، هر بیر تیل باشقه بیر تیلدن سؤز اؤزلشتیره یاتگنده لیکسیک بیرلیکلرنی اؤز تاووش تیزیمگه بؤی سوندیریب آله دی. باشقه چه ائتگنده سؤزلرنی اؤز تیلی نینگ تاووش قالبیگه سالیب، قبول قیله دی. آلینمه سؤزلرنی ایشیت سنگیز اؤزبیکچه جرنگله یدی؛ اولرنینگ یات سؤز ایکنی سیزیلمی قاله دی. مثلن، روس و اوروپا لیکلر تشکینت، عربلر طاشقند، فارسلر تاشکند دیب ائتیگنلری کبی. إیسته لگن بیر سؤز، خواهله گن بیر تیلگه اؤتگندن سؤنگ اؤز بؤیاغینی بوتونلی یؤقاته دی. یعنی قبول قیلگن تیل لباسینی کیئیه دی. مثلن، افغان تیلیده خـَلــَک( خلق)، قصّه( کیسه)، کوچه( کوسه)کبی تلفظ قیلیشینی ایسگه آله یلیک. اؤزبیک تیلیده سینگرمه نیزیم( آهنگداشلیک) یؤقالیب بیتگنی سبب، آلینمه سؤزلر کؤپ اؤرینلرده ایگه تیل تلفظیگه ماسلب ائتیله دی. یعنی سؤزلرگه اؤزبیکچه آهنگ و آهار بیریلمه یدی. دری، عرب، اوغان، اوردو، اؤزبیک و باشقه منطقه تیللری، اؤزلشمه سؤزلرنی بیر- بیریگه یقن شکلده ائته دیلر. یوقاریده تأکیدله گنیمیزدیک، اؤزبیک تیلی منطقه ده گی تیللر بیلن اینگ کؤپ مدنی، ادبی، تاریخی و اجتماعی مناسبتده بؤلگن. شونگه قره می، آنه تیلیمیزده آلینگن سؤزلرنی اؤزینکی قیلیب ائتیش معلوم درجه ده سقله نیب قالگن. بو ایسه تیلیمیز اوچون فضیلت و یوتق سنلماغی کیره ک. اؤزبیکستانده اؤزبیک تیلی فارس و دری زبانلردن بیر قدر اوزاق توشگنی باعث سؤزلرنی اؤزینکی قیلیب تلفظ قیلیش انچه قویوق و کوچلیدیر. مثلن، فارس تیلیده گی:

- «پادشاه» <« پاشا»؛

- « کور شب پره ک<« کوشه پلک»،

- « انبار» اؤزبیکچه ده « آمبار»؛

- « قرنفیل»> « قلمپیر»؛

- « کیسه» > « کیسته»؛

-« تاب آوردن»>« تپ تارتمی»؛

- « محمّد»>« ممت/ ممه/ میمیت/ میت/ مگمیت/ مه...»؛

- « تخت»> « تخ/ تخله ماق»؛

- « یک لخت»>« یخلیت»؛

- « غربیل»>« غلبیر»؛

- « جواری»>« جوخاری»؛

- « کاغذ» > « قاغذ»؛

- « ناشتا»>« نانیشته»؛

- « شکنجه» > « اسکنجه»؛

- « کف ِ دست»> « قؤل کفتی»؛

- « پهلوان» > « پالوان/ پلوان»؛

- « مخمل» > « بخمل»؛

- « امان»> « آمان»؛

- « امانت» >« آمانت»؛

- « دستمال»>« دزمال»؛

- « کـَـلوچه»>« کولچه»؛

- « کلافه»>« کلاوه»؛

- « ستاره»>« إیستره سی قیزیق»؛

- « چراغ»>« چیراق» و باشقه لر.

یوقاریده گیلر اؤزبیکچه تلفظگه بؤی سوندیریلگن ائریم فارسچه، عربچه سؤزلر ایدی. هلی بولر همّه سی ایمس. بونقه سؤزلر حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده سیراب. بیراق، برچه اؤزلشمه سؤزلرنینگ همّه سی هم اؤزبیک تیلیگه بؤی سوندیرلمه گن. علمی اتمه لر، انتیرناسونال سؤزلرنینگ تخمین 90%یدن آرتیغی روس تیلی آرقه قبول قیلینگن بؤلیب، روس تیلی تلفظی اساسیده ائتیله دی. اؤزبیک تیل شناسلری اؤزگه تیللردن آلینگن سؤزلرنینگ ارپه ایپیه، تلفظ مقامینی انیقلب بیریشلری ضرور. اؤزبیک تیلی عربچه، فارسچه، اوغانچه و بین الملل سؤزلرنی پله پرتیش روسچه، نا استندرد قیلیب ائتیشگه مجبور ایمس. هر قنده ی آلینمه سؤزلر اؤزبیک تیلی نینگ تیمیر قانونیگه بؤی سوندیریلیشی شرط. بو نرسه بوتون دنیا تیللریده کؤریش ممکن.

إیشانچ تؤره