اؤزبیک اتمه سی کؤپدن بیری قیزیق بحثلرگه ائله نیب بارماقده. بو سؤز آرتیده کتته بیر خلق اؤتمیشی گوده له نیب تورگنی بار حقیقت. شونینگ اوچون اؤزبیک خلقی نینگ کیلیب چیقیشی حقیده ایتنوگرافیه، مدنیت شناسلیک، تاریخ، تیل شناسلیک، تورکالوگیه و ایل شناسلیک کبی علم ساحه لرده تؤختاوسیز یازیش و تارتیشولر دوام ایتیب کیلماقده. انسان معمّالری نینگ برچه ساحه لریگه باش سوقیب چیقّن نوایی بابامیزنینگ نینگ بو حقده هم ائتر گپی بارمی؟

اؤزبیک تمه سی حقیده بیر شینگیل سؤز

 اؤزبیک سؤزینینگ نینگ کیلیب چیقیشی حقیده تورلی منبعلرده تورلیچه معلومات کیلتیریله دی. بو آگاهلیک و بــِیلگلرنی بیر جمله ده ائته دیگن بؤلسک، اؤزبیک سؤزینینگ پیدا بؤلیشی- اینگ کمی میلاددن آلدینگی بیرمینگ بیش یوز أیلگه؛ اینگ کؤپی بیر نیچه مینگ( علمی اثباتلنمه گن!) أیللیکّه باریب یته دی؛ دیمک که، اؤزبیک سؤزی تاریخ قتلملری نینگ اینگ توبیدن سو إیچه دی ایکن. ائریم تدقیقاتچیلر اؤزبیک اتمه سینی« اؤغوزبیک» سؤزی نینگ« اؤزبیک» بؤلیب قیسقرگن شکلی( شاعر و یازووچی خورشید دوران)، دیه بیلیشه دی. شونینگدیک تورک خاقانلیگی پئتیده هم اؤغوزخان نامی قؤللـه نیلگنی قید قیلینه دی. بیتکلرده مهرله نگه نیدیک، میلادی721 إینچی أیلی تورک خاقانلیگی دوریده تورکی خلقلرنینگ قوریلتای بؤلیب اؤته دی. اونده بیلگه قاآن نطق سؤزله یدی. بیلگه خاقان قیزغین نطقینی:« ای تورک اؤغوزبیکلری...!»- دیب باشله یدی. اؤشه دور تورکی قبیله لر ترکیبیده« اؤغوزبیگی» قؤل آستیده اؤزبیکلر هم اویئشگن ایلت بؤلیشگن. شوندن کیلیب چیقیب، اؤغوزبیک سؤزینینگ نیگیزیده« اؤزبیک»سؤزی یاتکن دیه خلاصه چیقریش ممکن. بولرگه کؤره، اؤغوز>غوز< و نهایت زمان اؤتیشی بیلن قیسقریب« اؤز» شکلی وجودگه کیلگن؛ سؤنگره راق اونگه باشلیق، یؤلباشچی/ رهبر معناسینی انگله تووچی بک/ بیک قؤشیمچه سی یوکله تیلیب، إیشله تیله باشلنگن. تورکی خلقلرنینگ افسانوی اجدادی بؤلمیش اؤغوزخان ایسه جوده قدیم-قدیم زمانلرده یشب اؤتگن. شونی اونوتمه یلیک که، اؤشه پئیتلری اؤغوزبیک تورکی قبیله لریدن بیریگه باشلیق مقامیده بؤلگن. بولر یریم تاریخی، یریم افسانوی معلوماتلر ایدی. ینه باشقه بیر گروه اؤزبیکشناسلر« اؤزبیک» اتمه سینی سکلر( 652–625میلادن آلدین) زمانیگه آلیب باریب تقه شه دی. اولرگه کؤره سیکیپلر/سکیتلر باشلیغی نینگ اسمی« اؤغوزبیک» بؤلگن. سیکیپ- مساجیتلر دَور سوریب اؤتگه نیگه منه تخمین2700 أیل بؤله یپتدی. باشقه تدقیقاتچیلر اورخورن ینه سای تاش بیتیکلریده« اوز/ اؤز» دیگن قبیله نامی هم اوچره شینی تمل آلیب، 1500 أیل بورون اؤزبیکلر اوروغ صفتیده تورک خاقانلیگی ترکیبیده بؤلگنی گپیره دیلر. بولرگه کؤره، عالملر اؤزبیک خلقی شو قبیله نیگیزیده شکللنگن، دیب اونینگ کیلیب چیقیشینی تورکیلردن بؤلمیش« اوز/اؤز» قبیله سی بیلن باغله شه دی. اؤزبیکلرنینگ تاریخی موجودلیگینی انه شلردن هم پئیقـَـش قیئین ایمس.

تاریخی منبعلر نیمه دئیدی؟

تاریخی منبعلردن انیقله نیشیچه« اؤزبیک» اتمه سی نینگ وجودگه کیلیش تاریخیگه811 أیل بؤله دی. بوندن آلدین هم قیسی دیر تاریخی متنده بو سؤز قید قیلینگن بؤلیشی هم احتمالدن اوزاق ایمس. اونی عالی حَکم وقت بیزگه انیقلب بیرگوسیدیر. اوسامه بن منقذ(1095 - 1188)اؤزی نینگ« کتاب الاعتبار»اثریده کیلتیریشیچه، حاضرگی عراقّه قره شلی موصول امیرلریدن بیری نینگ آتی اؤزبیک بؤلگن. ائریم روس و غرب عالملری بو اتمه نی آلتین اؤرده خانی اؤزبیک خان نینگ تخت گه اؤتیریشی(1213-1241) بیلن باغلب گپریشه دی. مشهور تاریخچی رشیدالدین فضل الله نینگ« جامع التواریخ»اثریده ائتیلیشیچه إیلدگیز سلاله سیگه منسوب تبریز حاکمی نینگ اسمی هم اؤزبیک مظفرالدین بؤلگن لیلیگی تاریخی فکت. عطا ملک جوینی نینگ« تاریخ جهانگشاه»اثریده هم اؤزبیک سؤزی تاریخی اسم صفتیده قاعذگه توشیریلگن. شونینگدیک جلاالدین خوارزمشاه قؤشون باشلیقلریدن بیر نینگ آتی هم جهان پهلوان اؤزبیک بؤلگن.

نوایی اؤزبیک اتمه س حقیده 

اؤزبیک سؤزی علیشیر نوایی دن آلدینگی ممتاز ادبیّاتیمیزده هم، جمله دن حیدر خوارزمی، اتایی، سکاکی، لطفی و باشقه ادیبلر دیوانلریده هم کؤپ باره قلمگه آلینگن. علیشیر نوایی اؤزی نینگ سیر محصول ایجادیده کمینه نینگ انیقله شیمچه اؤزبیک سؤزینی کمیده 20آشیق مراتبه إیشله تگن. هر بار اؤزبیک سؤزینی قوم، ایلت، قبیله معناسیده تیلگه آله دی:

1. حلال آنه سوتیدیکدور گر اؤزبگیم توتسه، تابوق قیلیب، یوکونوب تؤسته غان إیچینده قیمیز. « نوادر الشباب»188- غزل. تابوق/ تابوغ- اطاعت، بؤی سونیش. تؤسته غان- شراب قدحسی، می إیدیشی، پیاله. قیمیز- آت سوتیدین تیارلنگن مست قیلووچی إیچیملیک. شعرنینگ معناسی: اؤزبیک گؤزلی بؤئین سونیب، ایگیلیب توتگن قیمیز قدحسی مین اوچون آنه سوتیدن هم حلالدیر. بو جایده اؤزبیک قومیگه منسوب گؤزه ل تیلگه آلینگن.

2. شاه و تاج و خلعتی کیم مین تماشاه قیلغلی، اؤزبگیم باشیده قلپاق، ایگنیده شیرداغی بس. « نوادر الشباب»240- غزل. شیرداغ- ینگی کلته، آلدی آچیق اوست کیئیم. شعرنینگ معناسی: مین تماشا قیلماقچی بؤلگن پادشاه لیک تاجی، خلعت و لباسی، اؤزبیگیم نینگ باشیده گی قلپاق( بؤرک، باشی کیئیم) و ایگنیده گی شیرداغدیر. شاهانه کیئیم اؤزبیک گؤزه لی نینگ سرپاسیدن افضل ایمس. بو اؤرینده هم قوم، خلق معناسیده إیشله تیلگن.

3. اؤزبکی گلناری تؤندین اؤلدیم اما کویدورور، لیمویی تیرلیک انینگ آستینده کیم جانان کیئیر. « نوادر الشباب»188-غزل. تیرلیک- إیچ کیئیم، دری تیلیده زیر پیراهن دیئیله دی. شعرنینگ معناسی: گؤزه لیم نینگ اؤزبیکچه گلناری تؤنیدن اؤرته نر ایدیم؛ امّا، اونینگ ایگنیده گی لیمو رنگلی تیرلیگی مینی ینه ده، کویدیریب، اؤرتب یوباردی. بو یرده هم اؤزبیکلرگه خاص کیئیم حقیده سؤز بارماقده.

4. اؤزبک و مؤغول اؤلغی انینگ آلیده مسلمان، بیلمن قلماقدورور، یؤق ایسه تمغاچ. « نوادر الشباب»100-غزل. اؤزبک- نوایی عرب الفباسی نینگ طلبیگه کؤره اؤزبیک سؤزینی« اؤزبک» شکلیده یازگن. عرب الفباسیده عاتده اونلیلر یازیلمه دی. قلموق- تورکی ایل نامی، تمغاچ- قبیله نامی، شعرنینگ مضمونی: بیلمه دیم، سیوگیلیم قلماق قومی دنمی، یاکه تمغاچمی؟ امّا، شونی بیلدیم که، ( کافرلیک بابیده) اؤزبیک و مؤغولدن هم آشیب و اؤتیب توشگن ایکن. بونده هم اوشبو سؤز قوم معناسیده کیلگن.

5. اگر حسن اؤلسه قاتل زار نی درویش و نی سلطان، و گر حسن اؤلسه کامل، یار نی هندو نی اؤزبک. « نوادر الشباب»323-غزل. شعرنینگ معناسی: حسن اؤلدیرماقچی بؤلسه، درویشمی یاکه پادشاه می قره ب اؤتیرمه یدی- بری بیر إیشینی قیله دی؛ سیوگی- محبّت هم کامل بؤلسه، هندومی؟ اؤزبیک می؟ دیب سؤره ب اؤتیرمه یدی- یوره کّه یاپیشیب اؤرته یدی.

6. مین تیلب حسن، ولی شاه تیلب اصل و نسب، مینگه لولی بیله هندو، انگه قؤنغیرات و قیات. « نوادر الشباب»323-غزل. قیات- اؤزبیک اوروغلریدن، قؤنغیرات- اؤزبیک اوروغلریدن. شعرنینگ معناسی: مینگه یارنینگ حسنی کیره ک، شاه گه ایسه اونینگ نسل و نسبی؛ مینگه هندو بؤلسین، لولی بؤلسین بَری بیر؛ امّا، شاه گه قیات و قؤنغیرات گؤزه لی کیره ک.

7. « انینگ اوصافی تورک و اؤزبک خلایقی آره سیده اندین کؤپره ک و مشهوراق دورکه، شرح غه احتیاجی بؤلغی...». یوقاریده گی کؤچیرمه ده صوفی و عارفلردن بیری حقیده سؤز باره دی. بو متنده هم قوم و خلق کؤزگه تشلنه دی.

8. « مولانا حسین خوارزمی(15 عصر)... مولانانی تن صوفی بلاغیده( خوارزم) اؤزبک شهید قیلدی...». مولانا بیر شعریده قافیه تارلیگی باعث معناده کفر کیتگن، تعصّب یوزه سیدن شو واقعه صادر ایتیلگن.

9. « ...چون اؤزنلرنینگ اؤزماغی( کوی)، اؤزبکلرنینگ بودی بودایی/ buddi- budoyiهیچ وزن بیله راست ایمس ایردی، انگه تعرض قیلیلمه دی، اگرچه اثرلری باردور، امّا، انینگ عروض علمیغه دخلی یؤقتور. مکمل اثرلر، 14- توم، 181- بیت. یوقاریده گی بیتلرده و ینه هلی کیلتیرمه گنیمیز نوایی نینگ باشقه سطرلریده« اؤزبیک» سؤزی اوروغ، قبیله، ایلت و خلق معناسیده؛ شونینگدیک گؤزه اؤزبیک قیزی، اؤزبیک قومی، اؤزبیک ملی کیئیمی، رسم -اودمی کبی معنالریده قید قیلینگن. قیزیغی شونده که، علیشیر نوایی نینگ اؤزی اؤزبیک سؤزی قچان؟ و قی بیر تاریخی دوردن باشلب، إیشله تیلگه نیگه اهمیت قره تیب، « نسایم المحبّت»( محبت شباده لری) اثریده عجایب معلوماتنی کیلتیره دی. او بیر قطار کیلیب چیقیشی تورکی بؤلگن صوفیلرنی ته نیشتیره ر ایکن، نسایمده بو صوفیلردن: خدایقل شیخ، کؤک شیخ، قیلیچ آتا، حکیم آتا، قطب الدین حیدر، اسحاق آته، خواجم خلیل، علی آتا، ییگیت آتا، زهادخان، شیخ ابوالحسن عشقی کبی عارفلرنینگ نامی، خصلت و خلق-اطواری، « کراماتلر؟»ینی علیحده مقالتلرده یازیب قالدیره دی. نوایی تورکستان شیخلرنینگ ابتداسینی خواجه احمد یسّویدن باشله یدی. تیپه دن ذکر قیلینگن تورکی شیخلر ایسه یسّوی مریدلریدن بؤلیشگن. نوایی« نسایم المحبت» اثریده بوندن تخمینن 8 یوز، 9 یوز أیل إیلگری هم اؤزبیک قومی تاریخ میدانیده موجود بؤلگنی، اؤرته آسیا/ تورکستانده حیات کیچیریب کیلگنیگه منه بونده تؤخته لیب اؤته دی: ( اونینگ- حبّی خواجه)« مولودی خوارزم ولایتیدین و نواحیسیدین دور. آنینگ اوصافی تورک و اؤزبک( اؤزبیک) خلایقی آره سیده آندین کؤپراک مشهور یؤقتورکه، شرح قه احتیاجی بؤلغی. أیگیتلیکده اؤتوب( اؤلگن)دور. ( اونی) سروری حبّی خواجه دیرلر...». علیشیر نوایی« نسایم المحبّت» تاشکینت، 2011- أیل329-بیت.

بو جه جّیگینه معلوماتده« اؤزبک خلایقی...» عباره سیگه اهمیت قره ته یلیک. علیشیر نوایی اؤز اثریده احمد یسوی زمانه سیده اؤزبک/اؤزبیک دیگن خلق بارلیگیگه اشاره قیلماقده. اؤشه پئتلری اؤزبیکلر شیخ حبّی خواجه وعظلرینی جان قولاغی إیله تینگلشگن. بیزنینگ خامه کی حساب- کتابیمیز بؤئییچه شو واقعه گه کمیده 900 أیلگه یقین وقتنی اؤز إیچیگه آله دی. نوایی کیلتیرگن معلوماتنی تؤغری دیب قبول قیلسک، « اؤزبیک»سؤزی نینگ تاریخی ینه کمیده بیر عصر آرقه سوریله دی. معلومکه، احمد یسوی 11-عصرنینگ2- یریمده یشب اؤتگن. اونینگ 120 أیل عمر کؤرگنی حسابگه آلینسه، توغیلگه نی گه تخمین 970 أیل بؤله دی. حکیم آتا یسوّی دن بیر آز کیئین راق یشب اؤتگن، إیزداش عارف و متصوف ذات سنه له دی. حبّی خواجه کیم بؤلگن؟ حبّی خواجه کیلیب چیقیشی جهتیدن احمد یسّوی طریقتی دوامچیلردن بؤلمیش حکیم آته( سلیمان باقیرغانی)نینگ تؤرتینچی اؤغلی حسابلنه دی. حکیم آته عنبر آنه دن تؤرته اؤغیل کؤره دی: محمود خواجه، اصغر خواجه و حبّی خواجه. حبّی خواجه نینگ حیاتی حقیده تؤلیق معلومات بیزگچه سقله نیب قالمه گن. بیراق، اونینگ آته سی سلیمان باقیرغانی یعنی حکیم آته(1186م)- مشهور عارف و یسّوی طریقتی دوامچی سی بؤلگن. اوندن دینی روحده بیتیلگن: « آخر زمان کتابی»، « باقیرغانی کتابی» و« بی بی مریم کتابی» کبی داستانلربیزگچه یتیب کیلگن. Ishonch To'ra

Kanada. Toronto

07/02/2019

نوایی نینگ مزاری اوستیده بوندن 55 أیل إیلگری اتیلگن بیشلیک اکادیمیک شاعرغفور غلام 

ائلب

دلیم روشن لیگین حسّیم یؤلیده آفتاب ائلب 

 مزارینگ باشیده تورمکده دور مین سر حساب ائلب،

قولاغینگ سؤز ایشیتمس بؤلسه هم قلبدین خطاب ائلب،

وطنداشلر سلامین نیچه جلدلی بیر کتاب ائلب، 

نوایی دیب مصلی گه کیلیب من انتخاب ائلب.

سمرقند، اندیجان، تاشکند و اورگنج و بخارادن، 

  اؤزینگ نشو و نما تاپگن شرفلی- شانلی ماوادن 

سینینگ آروزلرینگ رویابگه چیققن ینگی دنیادن،

تومن فرهاد وشیرین سو چیقرگن بختلی صحرادن،

  عجب گلدسته کیلتیردیم، اونگه زرین طناب ائلب.

کتابینگ کیرمه گن اؤزبیک ایلیده خانه دان یؤقدیر، 

 رباب و کویلرینگ یاد بیلمه گن بیر جانه - جان یؤقدیر، 

 یتوک اولادلرینگدیر علم و دانشلی، گمان یؤقدیرر.

   بشر تاریخینی یوز بار اؤقوی بونده ی زمان یؤقدیر،

  کؤنگلرنی یارتدینگ معرفتدن ماهتاب ایلب. 

وطن آسمانیده نورگه تؤله آفتابینی، یولدوزنی،

بویوک اقبالنی ایجاد ائله گن مینگلرچه گل یوزنی،

قارانغی شامی یؤق دایم منور بختلی کوندوزنی، 

جمالینی کؤریشگه بیر عمرلر یومّه ئین کؤزنی، 

« نوایی هم یاتر تا روز ِ محشر ترک خواب ائلب».

_______________________

1964- أیلی هرات، مصلی

نوایی و اؤزبیک اتمه سی

اؤزبیک اتمه سی نینگ کیلیب چیقیشی حقیده تورلی منبعلرده تورلیچه معلومات کیلتیریله دی. بو معلوماتلرنی بیر جمله ده ائته دیگن بؤلسک، اؤزبیک سؤزینینگ پیدا بؤلیشی اینگ کمی میلاددن آلدینگی بیرمینگ بیش یوز أیلگه؛ اینگ کؤپی بیر نیچه مینگ أیللیکّه( علمی اثباتلنمه گن!)باریب یته دی؛ تاریخ قتلملری نینگ اینگ توبیدن سو إیچه دی. ائریم اؤزبیک تدقیقاتچیلری اؤزبیک اتمه سینی« اؤغوزبیک» سؤزی نینگ« اؤزبیک» بؤلیب قیسقرگن شکلی، دیه بیلیشه دی( شاعر و یازووچی خورشید دوران). تورکی خلقلرنینگ افسانوی اجدادی بؤلمیش اؤغوزخان جوده قدیم-قدیم زمانلرده یشب اؤتگن دیه تخمین قیلینه دی. ینه باشقه بیر گروه اؤزبیکشناسلر« اؤزبیک» اتمه سینی سکلر( 652–625میلادن آلدین) زمانیگه آلیب باریب تقه شه دی. اولرگه کؤره سیکیپلر/سکیتلر باشلیغی نینگ اسمی« اؤغوزبیک» بؤلگن. سیکیپلر دَور سوریب اؤتگه نیگه منه تخمین2700 أیل بؤله یپتدی. اورخورن ینه سای تاش بیتیکلریده« اوز/ اؤز» دیگن قبیله نامی هم اوچره یدی. شونگه کؤره، عالملر اؤزبیک خلقی شو قبیله نیگیزیده شکللنگن، دیب اونینگ کیلیب چیقیشینی تورکیلردن بؤلمیش« اوز/اؤز» قبیله سی بیلن باغله شه دی. شونینگدیک تورک خاقانلیگی پئتیده هم اؤغوزخان نامی قؤللـه نیلگنی قید قیلینه دی. بیتکلرده مهرله نگه نیدیک، میلادی721 إینچی أیلی تورک خاقانلیگی دوریده تورکی خلقلرنینگ قوریلتای بؤلیب اؤته دی. اونده بیلگه قاآن نطق سؤزله یدی. بیلگه خاقان قیزغین نطقینی:« ای تورک اؤغوز بیکلری...!»- دیب باشله یدی. اؤشه دور تورکی قبیله لر ترکیبیده« اؤغوزبیگی» قؤل آستیده اؤزبیکلر هم اویئشگن ایلت بؤلیشگن. دیمک اؤغوزبیک سؤزینینگ نیگیزیده« اؤزبیک»سؤزی یاتکن دیه خلاصه چیقریش ممکن. بولرگه کؤره، اؤغوز>غوز< و نهایت زمان اؤتیشی بیلن قیسقریب« اؤز» شکلی وجودگه کیلگن؛ سؤنگره اونگه باشلیق، یؤلباشچی/ رهبر معناسینی انگله تووچی بک/ بیک قؤشیمچه سی یوکله تیلیب، إیشله تیله باشله دی. اؤزبیکلرنینگ تاریخی موجودلیگینی انه شلردن هم پئیقـَـش قیئین ایمس. شونی اونوتمه یلیک که، اؤشه پئیتلری اؤغوزبیک تورکی قبیله لریدن بیریگه باشلیق مقامیده بؤلگن. بولر یریم تاریخی، یریم افسانوی معلوماتلر ایدی.

تاریخی منبعلر نیمه دئیدی؟                                                                   تاریخی منبعلردن انیقله نیشیچه« اؤزبیک» اتمه سی نینگ وجودگه کیلیش تاریخیگه811 أیل بؤله دی. بوندن آلدین هم قیسی دیر تاریخی متنده بو سؤز قید قیلینگن بؤلیشی هم احتمالدن اوزاق ایمس. اونی عالی حَکم وقت بیزگه انیقلب بیرگوسیدیر. اوسامه بن منقذ(1095 - 1188)اؤزی نینگ« کتاب الاعتبار»اثریده کیلتیریشیچه، حاضرگی عراقّه قره شلی موصول امیرلریدن بیری نینگ آتی اؤزبیک بؤلگن. ائریم روس و غرب عالملری بو اتمه نی آلتین اؤرده خانی اؤزبیک خان نینگ تخت گه اؤتیریشی(1213-1241) بیلن باغلب گپریشه دی. مشهور تاریخچی رشیدالدین فضل الله نینگ« جامع التواریخ»اثریده ائتیلیشیچه إیلدگیز سلاله سیگه منسوب تبریز حاکمی نینگ اسمی هم اؤزبیک مظفرالدین بؤلگن لیلیگی تاریخی فکت. عطا ملک جوینی نینگ« تاریخ جهانگشاه»اثریده هم اؤزبیک سؤزی تاریخی اسم صفتیده قاعذگه توشیریلگن. شونینگدیک جلاالدین خوارزمشاه قؤشون باشلیقلریدن بیر نینگ آتی هم جهان پهلوان اؤزبیک بؤلگن. اؤزبیک سؤزی علیشیر نوایی دن آلدینگی ممتاز ادبیّاتیمیزده هم، جمله دن حیدر خوارزمی، اتایی، سکاکی، لطفی و باشقه ادیبلر دیوانلریده هم کؤپ باره قلمگه آلینگن. علیشیر نوایی اؤزی نینگ سیر محصول ایجادیده کمینه نینگ انیقله شیمچه اؤزبیک سؤزینی کمیده 20آشیق مراتبه إیشله تگن. هر بار اؤزبیک سؤزینی قوم، ایلت، قبیله معناسیده تیلگه آله دی:

1. حلال آنه سوتیدیکدور گر اؤزبگیم توتسه، تابوق قیلیب، یوکونوب تؤسته غان إیچینده قیمیز. « نوادر الشباب»188- غزل. تابوق/ تابوغ- اطاعت، بؤی سونیش. تؤسته غان- شراب قدحسی، می إیدیشی، پیاله. قیمیز- آت سوتیدین تیارلنگن مست قیلووچی إیچیملیک. شعرنینگ معناسی: اؤزبیک گؤزلی بؤئین سونیب، ایگیلیب توتگن قیمیز قدحسی مین اوچون آنه سوتیدن هم حلالدیر. بو جایده اؤزبیک قومیگه منسوب گؤزه ل تیلگه آلینگن.

2. شاه و تاج و خلعتی کیم مین تماشاه قیلغلی، اؤزبگیم باشیده قلپاق، ایگنیده شیرداغی بس. « نوادر الشباب»240- غزل. شیرداغ- ینگی کلته، آلدی آچیق اوست کیئیم. شعرنینگ معناسی: مین تماشا قیلماقچی بؤلگن پادشاه لیک تاجی، خلعت و لباسی، اؤزبیگیم نینگ باشیده گی قلپاق( بؤرک، باشی کیئیم) و ایگنیده گی شیرداغدیر. شاهانه کیئیم اؤزبیک گؤزه لی نینگ سرپاسیدن افضل ایمس. بو اؤرینده هم قوم، خلق معناسیده إیشله تیلگن.

3. اؤزبکی گلناری تؤندین اؤلدیم اما کویدورور، لیمویی تیرلیک انینگ آستینده کیم جانان کیئیر. « نوادر الشباب»188-غزل. تیرلیک- إیچ کیئیم، دری تیلیده زیر پیراهن دیئیله دی. شعرنینگ معناسی: گؤزه لیم نینگ اؤزبیکچه گلناری تؤنیدن اؤرته نر ایدیم؛ امّا، اونینگ ایگنیده گی لیمو رنگلی تیرلیگی مینی ینه ده، کویدیریب، اؤرتب یوباردی. بو یرده هم اؤزبیکلرگه خاص کیئیم حقیده سؤز بارماقده.

4. اؤزبک و مؤغول اؤلغی انینگ آلیده مسلمان، بیلمن قلماقدورور، یؤق ایسه تمغاچ. « نوادر الشباب»100-غزل. اؤزبک- نوایی عرب الفباسی نینگ طلبیگه کؤره اؤزبیک سؤزینی« اؤزبک» شکلیده یازگن. عرب الفباسیده عاتده اونلیلر یازیلمه دی. قلموق- تورکی ایل نامی، تمغاچ- قبیله نامی، شعرنینگ مضمونی: بیلمه دیم، سیوگیلیم قلماق قومی دنمی، یاکه تمغاچمی؟ امّا، شونی بیلدیم که، ( کافرلیک بابیده) اؤزبیک و مؤغولدن هم آشیب و اؤتیب توشگن ایکن. بونده هم اوشبو سؤز قوم معناسیده کیلگن.

5. اگر حسن اؤلسه قاتل زار نی درویش و نی سلطان، و گر حسن اؤلسه کامل، یار نی هندو نی اؤزبک. « نوادر الشباب»323-غزل. شعرنینگ معناسی: حسن اؤلدیرماقچی بؤلسه، درویشمی یاکه پادشاه می قره ب اؤتیرمه یدی- بری بیر إیشینی قیله دی؛ سیوگی- محبّت هم کامل بؤلسه، هندومی؟ اؤزبیک می؟ دیب سؤره ب اؤتیرمه یدی- یوره کّه یاپیشیب اؤرته یدی.

6. مین تیلب حسن، ولی شاه تیلب اصل و نسب، مینگه لولی بیله هندو، انگه قؤنغیرات و قیات. « نوادر الشباب»323-غزل. قیات- اؤزبیک اوروغلریدن، قؤنغیرات- اؤزبیک اوروغلریدن. شعرنینگ معناسی: مینگه یارنینگ حسنی کیره ک، شاه گه ایسه اونینگ نسل و نسبی؛ مینگه هندو بؤلسین، لولی بؤلسین بَری بیر؛ امّا، شاه گه قیات و قؤنغیرات گؤزه لی کیره ک.

7. « انینگ اوصافی تورک و اؤزبک خلایقی آره سیده اندین کؤپره ک و مشهوراق دورکه، شرح غه احتیاجی بؤلغی...». یوقاریده گی کؤچیرمه ده صوفی و عارفلردن بیری حقیده سؤز باره دی. بو متنده هم قوم و خلق کؤزگه تشلنه دی.

8. « مولانا حسین خوارزمی(15 عصر)... مولانانی تن صوفی بلاغیده( خوارزم) اؤزبک شهید قیلدی...». مولانا بیر شعریده قافیه تارلیگی باعث معناده کفر کیتگن، تعصّب یوزه سیدن شو واقعه صادر ایتیلگن.

9. « ...چون اؤزنلرنینگ اؤزماغی( کوی)، اؤزبکلرنینگ بودی بودایی/ buddi- budoyiهیچ وزن بیله راست ایمس ایردی، انگه تعرض قیلیلمه دی، اگرچه اثرلری باردور، امّا، انینگ عروض علمیغه دخلی یؤقتور. مکمل اثرلر، 14- توم، 181- بیت. یوقاریده گی بیتلرده و ینه هلی کیلتیرمه گنیمیز نوایی نینگ باشقه سطرلریده« اؤزبیک» سؤزی اوروغ، قبیله، ایلت و خلق معناسیده؛ شونینگدیک گؤزه اؤزبیک قیزی، اؤزبیک قومی، اؤزبیک ملی کیئیمی، رسم -اودمی کبی معنالریده قید قیلینگن. قیزیغی شونده که، علیشیر نوایی نینگ اؤزی اؤزبیک سؤزی قچان؟ و قی بیر تاریخی دوردن باشلب، إیشله تیلگه نیگه اهمیت قره تیب، « نسایم المحبّت»( محبت شباده لری) اثریده عجایب معلوماتنی کیلتیره دی. او بیر قطار کیلیب چیقیشی تورکی بؤلگن صوفیلرنی ته نیشتیره ر ایکن، نسایمده بو صوفیلردن: خدایقل شیخ، کؤک شیخ، قیلیچ آتا، حکیم آتا، قطب الدین حیدر، اسحاق آته، خواجم خلیل، علی آتا، ییگیت آتا، زهادخان، شیخ ابوالحسن عشقی کبی عارفلرنینگ نامی، خصلت و خلق-اطواری، « کراماتلر؟»ینی علیحده مقالتلرده یازیب قالدیره دی. نوایی تورکستان شیخلرنینگ ابتداسینی خواجه احمد یسّویدن باشله یدی. تیپه دن ذکر قیلینگن تورکی شیخلر ایسه یسّوی مریدلریدن بؤلیشگن. نوایی« نسایم المحبت» اثریده بوندن تخمینن 8 یوز، 9 یوز أیل إیلگری هم اؤزبیک قومی تاریخ میدانیده موجود بؤلگنی، اؤرته آسیا/ تورکستانده حیات کیچیریب کیلگنیگه منه بونده تؤخته لیب اؤته دی: ( اونینگ- حبّی خواجه)« مولودی خوارزم ولایتیدین و نواحیسیدین دور. آنینگ اوصافی تورک و اؤزبک( اؤزبیک) خلایقی آره سیده آندین کؤپراک مشهور یؤقتورکه، شرح قه احتیاجی بؤلغی. أیگیتلیکده اؤتوب( اؤلگن)دور. ( اونی) سروری حبّی خواجه دیرلر...». علیشیر نوایی« نسایم المحبّت» تاشکینت، 2011- أیل329-بیت.

بو جه جّیگینه معلوماتده« اؤزبک خلایقی...» عباره سیگه اهمیت قره ته یلیک. علیشیر نوایی اؤز اثریده احمد یسوی زمانه سیده اؤزبک/اؤزبیک دیگن خلق بارلیگیگه اشاره قیلماقده. اؤشه پئتلری اؤزبیکلر شیخ حبّی خواجه وعظلرینی جان قولاغی إیله تینگلشگن. بیزنینگ خامه کی حساب- کتابیمیز بؤئییچه شو واقعه گه کمیده 900 أیلگه یقین وقتنی اؤز إیچیگه آله دی. نوایی کیلتیرگن معلوماتنی تؤغری دیب قبول قیلسک، « اؤزبیک»سؤزی نینگ تاریخی ینه کمیده بیر عصر آرقه سوریله دی. معلومکه، احمد یسوی 11-عصرنینگ2- یریمده یشب اؤتگن. اونینگ 120 أیل عمر کؤرگنی حسابگه آلینسه، توغیلگه نی گه تخمین 970 أیل بؤله دی. حکیم آتا یسوّی دن بیر آز کیئین راق یشب اؤتگن، إیزداش عارف و متصوف ذات سنه له دی.

حبّی خواجه کیم بؤلگن؟                                                                حبّی خواجه کیلیب چیقیشی جهتیدن احمد یسّوی طریقتی دوامچیلردن بؤلمیش حکیم آته( سلیمان باقیرغانی)نینگ تؤرتینچی اؤغلی حسابلنه دی. حکیم آته عنبر آنه دن تؤرته اؤغیل کؤره دی: محمود خواجه، اصغر خواجه و حبّی خواجه. حبّی خواجه نینگ حیاتی حقیده تؤلیق معلومات بیزگچه سقله نیب قالمه گن. بیراق، اونینگ آته سی سلیمان باقیرغانی یعنی حکیم آته(1186م)- مشهور عارف و یسّوی طریقتی دوامچی سی بؤلگن. اوندن دینی روحده بیتیلگن: « آخر زمان کتابی»، « باقیرغانی کتابی» و« بی بی مریم کتابی» کبی داستانلربیزگچه یتیب کیلگن.

 

ایرک
-----
أیرتیق- یاماق بولوتلردن
ساوغه اؤله راق؛
ایمان
تؤر سالگن هاووچلرگه
تامّه یدی کؤکدن آزادلیک،
تامّه یدی- ایرک!
بلکه،
آنگ قتلملریده یتیلیب،
نیش اوریب چیقه دی- او.
سؤنگ،
یپراق یازیب،
میوه توگیب،
روحنی چوچیتگوسیدیر
ایرک دیگن إیلینج.
--------------
Ishonch To'ra

--------
کیل کؤنگلیم
بیرآز
دردله شیب،
کؤز یاشی قیلیب قال- یوره گیم.
ایرته گه،
شونی هم
قوریتیب قؤئیشلری بار.
کیمدن سؤره یسن تغین
بیر تامچی 
کؤز یاشی بیر، - دیب؟
---
إیشانچ تؤره