چیغتای - دیگن تیل هم بؤلمه گن ادبیّات هم!

 « ...هنوز اؤزلیگینی تاپمه گن انسانلر اوشبو مقاله نی اؤقیمه سین»  اؤزبیک خلقیگه دوست و دشمن، عالم و علمسیزلر تامانیدن بیلیب -بیلمی ائتیله یاتگن تهمت و ناراو گپلر، کمینه نی اوشبو موضوعگه ینه بیر بار قئتیشگه، اونی یاریتیش و یازیشگه اونده ی. مین چیغتای خان حقیده، « چیغتای تیلی؟» همده « چیغتای ادبیّاتی؟» کبی ساخته، اویدیرمه و طوق لعنت حقیده بوندن آلدین هم کؤپ باره تؤخته لیب اؤتگنمن. بو گـَل مساله گه قیسقچه راق فلولوژیک تاماندن یانداشماقچیمن. اؤتمیشده موجود بؤلمه گنی کبی بوگون هم چیغتای- نه تیلدیر و نه-ده، ادبیّات! بل که او( چیغتای) بیر تاریخی شخصدیر. چینگیز خان نینگ رحمسیز و کله کیسیر اؤغیللریدن اینگ دهشتلی سی بؤلمیش چیغتای خان و اونینگ تاریخده گی اؤرنی و توتگن موقعی خصوصیده علمی و تاریخی منبعلرده کؤپ و خوب قید یازیلگن. بو متعصّب و ظالم سرکرده نینگ اؤزبیک خلقیگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق. بلکه، 13-14 یوز أیللیکده، اؤزبیکلر استیلاچی مؤغوللر قرشی جان بیریب- جان آلیب اوروشگنی و کوره شگنی عین حقیقت. نیگه دیر مللتداشلریمیز چیغتایگه یاپیشیب آلیب، سیوملی، تیلی و ادبیّاتینی اؤز مللی قدریتلرینی تاریخی دشمنیگه قؤش قؤللب تارتیق قیلماقـّه آشیقه دیلر؟ گپ شو درجه گه یتدیکه، معرفسیز، اوسته کؤرمه گن بیتیچیلر، دشمنلرگه قؤشیلیب، اؤزبیک خلقینی: « تورک»، « چیغتای»، «مؤغول»،« سارت»،« تات» جتِاکه، « افغان»-دیه مطبوعاتده   جر سالماقده لر. آه! بیز اؤزبیکلر مونچه نادان بؤلمه سک ایدیک، دیه بو بی معنا و احمقانه دعوا یو، معمّا آلدیده تانگ قاته من حقیقتنی سؤره سنگیز عزیزلر. شو اؤ، موضوعنی آچیشدن آلدین بیر نرسه نی تاکیدله ماقچیمنکه، 15-عصر اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی حقیده گپ کیتگنده، خطا بؤلسه-ده، شانلی تیلیمیز و معظّم ادبیّاتیمیز غیر علمی و عدالتسیز روشده« چیغتای تیلی؟!» و « چیغتای ادییّاتی؟!»- دیب ناملنگنی تیلگه آلینسه، مینینگ اصلا قرشیلیگیم یؤق. چونکه کیچمیش و تاریخی خطالر حقیده بحثلر یوریتیلگتده بونده ی تیرمینلردن استفاده قیلینه دی و توشونتیریله ی؛ اولر حقیده فکر یوریتیله دی. ایندی اصل موضعوگه قئتسک. معلومکه، چینگیز خان عمری نینگ سؤنگلریده اؤزی قؤلگه کیریتگن یرلرنی اؤغیللریگه میراث اؤله راق بؤلیب بیریشگه قرار قیله دی. شرقی تورکستان( حاضرگی اویغورستان)، یتتی سوو( حاضرگی قازغستان) و ماورالنهر( تورکستان و اؤرته آسیا) یرلری چنگیزخان نینگ 2- اؤغلی چیغتای خانگه یتدی. سهل اؤتمی باسقینچی چیغتای خان خراسانگه قرشلی حدودلرنی هم قؤلگه کیریته دی. شونده ی قیلیب چیغتای خان نینگ غربی اولوس یرلریگه حکمرانلیکنی باشله یدی. بیر اؤیلب کؤره ینگ-ه! بیر باسقینچی کیلیب، محللی خلق نینگ کؤکره گیگه آیاق قؤئیب، باشی اوزره قیلیچ قئره ب، یورتینی تارتیب آلیشی و اونی ظالم اؤغیللریگه تقسیملب بیریشی تؤغری إیشمی؟ بونده ی وحشیگرلیکّه ایچابی قره یسیزمی؟ بو عین تجاوز، یاوزلیک ایسمی؟ بونده ی قیلگن دشمن محلی آدملرنینگ دینی، تیلی، ادبیبّاتیگه ایگه چیقیشگه اؤزینی حقلی دیب بیلگن. قؤل آستیده گیلر نینگ بخت سیزلیک، کلفت و اؤلیشدن باشقه هیچ قنده ی حقوقی بؤلمه گن. اولرنینگ مالی، جانی بار یؤغینی چیغتای تارتیب آله دی. انه شوحقیقتنی بیلیب سیز اؤزینگیزنی ینه هم، چیغتای زاده، تیلینگیزنی «چیغتای تیلی؟»، ادبیّاتینگیزنی «چیغتای ادبیّاتی؟» دیب حسابله یسیزمی؟ اؤزینگیزنی شونداق تاپگن ایسنگیز، عذر، اویلماغینگیز کیره ک مینینگ عزیز مللتداشلریم. قؤلینگیزگه رومال آلیب، فخرله نیش اؤرنیده بو خطاینگیز اوچون هونگ-هونگ أیغله ماغینگیز لازم. «چیغتای تیلی» و «چیغتای ادبیّاتی» اتمه سی قچاندن باشلب یوریتله کیلدی؟ قیسی تاریحی ادبی منبعلرده اوچره شی و بو اتمه نینگ قؤلـله نیشی خصوصیده کیئینگی مقاله لریده تؤخته لیب اؤتماقچیمیز. شونی هم ائتیب اؤتیش لازمکه، انسان ذهنیتی و تورلی فرهنگلرده دشمننی سیوریش، دشمندن قهرمان یَسَش و نهایت دشمننی الهلشتیریب، اونگه سیغینیش تورلی دور زمانلرده؛ تورکی خلقلر ائنیقسه، اؤزبیکلرده اوچره یدیگن بار نرسه. بونگونگی کونده، یهود خلقیگه قیران کیلتیگن( 2-جهان اوروشیده 6 میلیون یهودنینگ یاستیغینی قوریتگن) هتلرنینگ توغیلگن کونینی بیره م آله یاتگن آرتودوس یهودیلری بار. شونی اؤنوتمه یلیک که، بیز اؤزبیکلر هم انه شونده ی شوم فرهنگ نینگ میراثخواریمیز. عربلشیب کیتگه نیمیزنینگ بیر سببی انه شو مساله گه باریب تقه له دی.... تعجّبلی جایی شونده که، اؤشه زمانده چیغتای حکمران بؤلگن جایلرده، اؤزبیکلردن تشقری هم بیر قنچه تورکی خلقلر، فارس-تاجیک، ایرانی تیللرده سؤزلاووچی قوملر هم یشه شگن. نیمه گه باشقه لرنینگ تیلی و ادبیّاتی چیغتای دیئلمه دی-یو، کیلیب- کیلیب بو تاریخی ننگ اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی منگله یگه یاپیشتیریلیب قؤئیلدی؟ بولر حقیده گپیرماق، یازماق وفتی یتدی. تیل و ادبیبات ذاتن، بیر تاریخی جریان، هر إیکله سی جمعیت محصولی. تیلنی هم ادبیّاتنی شخص یره تمه یدی. هر إیکله سی نینگ رواجله نیشی و یاکه آرقه قره ب کیتیشگه شخص نینگ سلبی یاکه، ایجابی رولی بؤلگن بو باشقه بیر مساله. محمود کاشغری، یوسف خاص حاجب، نوایی و بابرگه اؤخشه گن ایجادکار متفکّرلر بو ساحه لرنی بی قیاس درجه ده رواجلنتیرگن بؤلسه لر، محمود غزنوی، امیر تیمور و اکثر تیموری زاده لر همده باشقه شاه و سلطانلریمیز آنه تیل مساله سیگه بها بیرمه گنلر. امیر تیمور سراییده ایسکی اؤزبیک تیلیده سؤزله شیلگنی بار حقیقت. نخواتکه، تیمورده ی بویوک امپراتور اؤشه دور اؤزبیک تیلی نینگ رواجله نیشی حقیده اؤیله مه گن؟ اگر تیمور بابامیز: « مینینگ دولتیمده دیوان، اداره، تؤره -توزوکلر، ادبیّات، علم-فن تورکی تیل/ ایسکی اؤزبیک تیلیده آلیب باریلسین!!!»- دیه عالی فرمان چیقرسه لر ایدی، نیمه بؤلردی؟ ساده چه، تورکیلر قنات-یازیب، گللب-یشنب، کتته تمدن و متن میدانیگه ایگه بؤلیشردی... تیل و ادبیّات نینگ شکلله یش جریانگه استیلاچی موغوللرنینگ منفی رولی جوده کوچلی بؤلگن. آز ایمس، کؤپ ایمس 500 أیلگه یقین دور إیچیده یره تیلگن ادبیّاتیمیز شونینگدیک، گؤزه ل تیلیمیز چیغتای نامیگه مصادره قیلینگن. تورکیه لیک عاملر، روس تورکولوگلری، غرب تورکی شناسلری حتّا، وامبری، دیک قدرتلی پانتورکیسیزمگه اساس سالگن وامبری هم بو اتمه نی تن آلیشگن. اؤزبیک تیلی و تیلی و ادبیّاتی نه فقط مؤغوللردن یخشیلیک کؤردی؛ بل که، شفقت سیزلرچه باسیب-ینچیب تشلندی. تیلیمیز، ادبیّاتیمیز هنوزگچه بیر خطانینگ قربانی بؤلیب کیلماقده. بو شرمنده لیک کؤپراق جنوبی تورکستانده اؤزبیک تیلیده یازه یاتگنلر بیراق قیلینماقده. بیزنینگچه مدنیتیمیز صحیفه لریدن بو قاره تاغنی اریتیب، یویب تشلش وقتی الـله قچان یتگن. شونده ی قیلینمس ایکن، اؤزبیک تیلی و ادبیباتیگه بونقه نقه لر کیتی اوزیلمسدن تقیله بیره دی. احمدشاه ابدالی اؤزبیک تیلی... تره کی اؤزبیک تیلی، امین اؤزبیک تیلی، کارمل تیلی و ادبیّاتی... کرزی و اشرف اؤزبیک تیلی و ادبیباتی، دیب نام قؤئیلمه سیلیگیگه قنده ی کفالت بار؟ جهالت اوچون عقل، ذکاوت کیره ک ایمس، عربلیک اؤی- اندیشه سینی قبول قیلگن؛ منقورتلشه یازگن اؤزبیکلردن بوندن بدترراغینی قیلیشدن هیچ پیئت تب تارتمه یدیلر. تیل و ادبیّات پای تاوه می ایدی که، بیردن تؤقیب تشلب، آیاغیگه إیلیب کیته بیرسه. بو مسخره بازلیکلرگه قچان چیک قؤئیله دی؟ عکسینچه، تیل نینگ هم ادبیّات نینگ اؤزیگه یره شگه قانونیتی، اؤلچاو و میزانلری بار. باشقچه ائتگنده تیل نیمه یو، ادبیبات نیمه، دیگن سؤراقلرگه انیق تینیق جوابلر بار. منبعلرده تیپیک چیغتایچه شعر، دیب تن آلینگن قوئیده گی ترجع بندنی ادبیّات شناسلیک، تیلشناسلیک تاماندن تحلیل قیلیشگه کیریشه میز. قنی نیمه سی بیلن چیغتای قالبیگه ماس توشرکن اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی؟ 7بندلیک ترجع بندنی چقور اؤقیب چیقدیم. بو شعرنینگ هر بیر تاووشی، سؤزی، معنا-یو، یسه لیشگه اهمت بیردیم. ذره بین آستیده آلگنده ی مذکور شعردن چیغتای خان نینگ آیاق إیزینی تاپیشگه کیریشدیم. اگر ادبیباتشناسلیک، تیل شناسلیکّه عاید برچه قانون- قاعده لر بو شعر اوستیده تطبیق قیلیب، تحلیل قیلینسه کتته گینه بیر کتاب دنیاگه کیله دی. کمینه شو ترجع ببنددن بیر ببندینی آلیب قیسقچه انالیسز قیلدیم. بوندن چیقّن خلصه شعرنینگ قالگن بندلریگه هم تیگیشلی.

ساقیا بیر جام می روان قلغن،   بیزنی بی نام و بی نشان قلغن.

قالمدی صبرو حددین آشتی خمار،   باده گردان و گل فشان قیلغن.

ناز وقتی ایمس نیازم اِشیت،   بیزنی وصلینک غا کامران قیلغن.

قاریغان نرسَمیزنی تنکری چون،   بیر تبسم بیلا جوان قیلغن.

یا سوجوک سوز بیلان کونکول آلغن،   یا جفا بیرلا قصد جان قیلغن.

محو ایتیب عقل لوحی نینک نقشین،   عشق نینک غیبی نی عیان قیلغن.

دردمیز صبح و شام ایدر بو رمز (ایرور)،   سن اگر فاش اگر نهان قیلغن.

بولدی تحقیق بیزکا بو معنی،   کر اینانماسانک امتحان قیلغن.

کیم دل و دین و عقل و جان و جهان،   جسم ایرور بارجا جان ایرور جانان.

   شاعری نا معلوم بو ترجع بند حرمتلی شرعی جوزجانی نینگ فیسبوک صیحفه سیدن آلیندی.

ادبیباتشناسلیک تامانیدن آلیب کؤره یلیک

 معلوم بدیعی اثرگه بها بیریله یاتگنده یاخود، علمی تحلیل قیلینه یاتگن پئت اونینگ اساسن توزولیشی؛ شکل و مضمونیگه؛ ژانریگه؛ توریگه( ادبی تور- لیریک، ایپیک و دراماتیک)؛ وزنیگه ( عروض اؤلچاوولریگه سالینه دی)؛ بدیعی لیگیگه( لفضی، معنوی صنعتلر قؤللـله نیلگه) ؛ ادبی آقیم و یؤنه لیشلر؛ شونینگدیک، ادبی محیط و باشقه اجتماعی، سیاسی عامللر دایره سیده اؤرگه نیله دی، شو تامانلریگه اهمیت قره تیله دی. خوش، بو بند شعرنینگ وحشی مؤغول حکمرانیگه نیمه علاقه سی بار؟ بو شعرده چیغتای نینگ : اسمی کیلگنمی؟ إیشیمی، بویروغی، یاووزلیگی، خونریزلیگی، تشقی قیافه سی، دینی، اعتقادی، اجتماعی، سیاسی جهتلرینی عکس ایتتیرگنمی بوشعر؟ شونده ی بؤلگن تقدیرده هم بوتون باش بیر خلق نینگ ادبیّاتینی بیر شخص نامیگه باغلش، آلیب باری تقه شگه بیران- بیر منطقی اساس بارمی اؤزی؟   مذکور شعر تصوفی، روحده یازیلگن بؤلیب، اونده مجازطریقی إیله تنگریگه سیوگی اظهار قیلینگن. بو شعرده دنیاویلیک، حیات، طبعیت درک یؤق؛ اوندن اجتماعی معنا تاپیش جوده قیئین. شاعر ابسورت و موهوملیک سری إینتیله دی. اؤزی نینگ إیچکی کمچیلیکلرینی، کؤرگن سینیش، قاقیلیش و مجکوم، محروملیگینی ابسترک سؤزلر آرقه لی بیان قیله دی. تخمین 14-15 عصرلرده یازیلگن اوشبو شعرنینگ دیرلی بدیعی قیمتی یؤق. اؤز دوری حیاتی، اؤشه دور آدملری تورموشیدن هیچ نرسه دیئلمه یدی. بس شونده ی ایکن، نیمه گه اؤزبیک ادبیّاتینی چیغتای ادبیّاتی، دیب إیشله تیله دی؟ بو مشهور غلط و تهمت نامه دن باشقه فلسفه-یو، معنا قیدیریشگه هیچ قنده ی جاجت یؤق. تورکی خلقلر إیچیده اؤزبیکلر تمدن یره تیشنی تجربه قیله یاتگن بیر پئیتده بیزگه شو دشمنلر تامانیدن نام یوقتیریله دی و بیز اؤژبیکلر ایسه باشقه لرگه ایرگه شیب، کورکورانه إیشله بیرگنمیز.

تیلشنالیک تاماندن شعرگه قیسیقچه نظر ساله یلیک

 لیک سیک( لغوی) جهتدن بو شعر اساسن بیر نیچه اؤزبیکچه، فارسچه و عربچه سؤزلردن توزیلگن بؤلیب، اونده اؤزیکچه سؤزلر مقداری آلینمه سؤزلرگه قره گنده آزراق. فونیتیک مذکور تاماندن تخمین 15-عصرده یازیلگن. شعرنینگ لهجه سی قارلوق و قیپچاق، قسمن اؤغوز شیوه لری اره لشمه سیدن ترکیب تاپگندیر. اسلوب تامانلمه بدیعی بویاققه ایگه شعر. صرف و نحو جهتیدن آلیب انالیز قیلگنده، اوشبو مصرعلر، اؤزک، نیگیز اساسیده بیریکیب، قؤشیمچه لری معین معنا حاصل قیلماقده و هاکذالر. کؤره یپسیزمی؟ خوش، بو شعر نینگ و شونگه اؤخشه هر قنده ی متن نینگ چیغتای گه نیمه علاقه سی بار؟ حتّا، بیردانه مؤغولچه سؤز قؤللنیلمه گن ترجیع بندده. تیل و ادبیّات نقطۀ نظرده هر قنده ئیگه تحلیل قیلمه نگ چیغتایگه علاقه دار هیچ بیر نرسه نی تاپه آلمی سیز. خوش، نیمه گه تیلیمیز « چیغتای تیلی» دئیلسین!