تیلیمیز حقیده کؤپراق قیغوره یلیک

مظلوم آنه تیلیمزنی اؤنگلب آلیشیمیزگه،هلی آلدینده  کؤپ قاوون پیشیغی توریبدی.شونینگ اوچون تیل حقیده قیغوریشنی کونده لیک إیشیمیزنینگ بیرقسمیگه ائلنتیرماغیمیزضرور.اؤزبیک تیلینی بایتیش،رواجلتیریش واونی محافظت قیلیشنی إیشیمیزگه ائلنتیرنگنده گینه، آلدیمـــیزگه قؤیلگن  مقصدگه ایریشگن بؤله میز.مقصدیمیزینه اؤشه-اؤشه،آنه تیلیمیزنینگ اجتماعی موقعینی کؤتریش، ارداقلش واونی بلا- قضالردن سقلب قالیشدیر.

درواقع،تیلنی سیویشدیک بختدن محروم کؤنگیللر-اؤلیکدیر.سببی تیل یلغیزگینه،عــلاقه قورالی ایمس،بلکی،تیل-بوتاریخ،تیل-بواؤزلیک،تیل-بو اؤلمس جهانشمول معنوی مُـــلکدیر.زیرا،آنه تیلیمیزنی سیوگنیمیزاوچون بیزنی بیرآوعیـبلَی آلمیدی.تیلنی اولوغلش وقدرلش عیب ایمس. دیمک،اؤزتیلیمیزده فکرلش،سؤزلش،اؤقیش ویازیش سیزوبیزنینگ طبعی حقیمیزدیر.بس     شونده ی ایکن،کیلینگ عزیزلربوگونگی اؤزگریشلر،ایوریلیشلردوریده تیلیمیزحقینی ادا قیله یلیک. قنده ی قیلیب؟

بیرینچیدن   

تیل علمینی ایگللب آله یلیک. بونرسه بیزگه تیلنی قوروق سیویشنی ایمس،بلکی،اونگه آنگلی   یانده شیش واونی اوَیله شیمیزگه کمکلشه دی.بونرسه تیلیمیزگه اوزوق- یولوق،پله- پَرتیش، اؤزباشیمچه،ناتؤغری مناسبتده بؤلیشیمیزگه یؤل قؤیمه یدی.مثال کیلتیره من:

اگرسیزوبیزبیلیب،بیلمی«اؤزبیک تیلی باریؤغی تورک تیلی نینگ بیر لهجه سی»،یاکی«علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی نینگ اساسچیسی دیسک»قتــّیق ینگلیشگن بؤله میز. یاخود،تیلشناسلیکده قبول قیلینیشی کیره ک بؤلگن قانون- قاعده لرگه عمل قیلمه سک،ینه تیلگه  بی پسند بؤلیب قاله میز.دیـلیک تیلشناسلیکده،اؤزبیک تیـیده گی قؤشیمچه لر(نی،نینگ، لر،ده،دن،راق،لر،چه،گینه، ته،گی...) سؤزگه(اؤزه ککه)تیرکب،قوشیب یازیلسین دیگن قانونیمیزبار.بونگه همّه بؤی سؤنیشگه(سؤزجوده چؤزیلیب کیتمگن تقدیرده)مجبور.تیلده «هرباشده بیرخیال»-دیگن عباره اؤتمـــه یدی.   

 إیککینچیدن    

 افغانستان شرایطیده گپریه دیگن بؤلسک،معلومکی،قلمکش ایجاد کارلریمیزاساسن،اؤزبیکلریشه یاتگن تورلی ولایتلرگه منسوبدیرلر.افغانستانده تیل متریاللری اؤشه یرلردن هلی أیغـیب آلیب، تیکشیریلب،علمی اؤرگنیلمه گن.بیزده تصویر،سؤزوتاووشلرآرشیفی توزیلمه گن. بونده ی وضعیتده عالم،ادیب،یازووچی،شاعر،ژورنالست وبوتون ضیالیلر،اؤزلری یشه یاتگن حدودلرده قؤلــله نیلیب کیله یاتگن سؤزلرنی متـنلرده إیشله تیشلرینی توصیه قیلگن بؤلورایـدیک. اوشبو سؤزلرقیسی معناده قؤلـله نیلیشدن قطعی نظر قاغذگه توریلیشی کیره ک.احتمال قلـمکشلربو سؤزلرنی نا موفق إیشله تیشرلر،اونیسیدن چؤچیمسلیک لازم.بونده ی سؤزلرنی پیشیریب،قیته إیشلاو بیرشگه امکانیتمیزبار.مثلن،مین اؤزشیوه مده«کیـیگیچ»(«شب پوش-ارقچین»)سؤزینی ایشیتگمن، ایندی اونی قیسیدیرتیکستده إیشله تیشیم کیره ک.شوبــــیلن بیزسؤزلرنی نه فقطه أیققن بؤله میز،بلکی،اولرنی معامله گه کیریتیب اؤز ارا المشگن هم بؤله میز.

اوچینچیدن    

هربیر یازووچی لغتلریاردمیده إیش کؤریشی کیره ک بؤله دی.لغت کؤرمسدن قلم تیربه تیش،     اؤقیمسدن ملابؤلیشدیک بیرگپ.نیگه؟ چونکی،سؤزبایلیگیمیزایجادمیزنینگ قؤش قناتیدیر.اولکن سؤزبایلیگی بیزنی چینه کم ایجادنینگ یوکسک چؤققیلریگه یتکله یدی.

ذهنیمیزنی فقطه فارس-عرب یازوویده گی سؤزلیکلرنی اؤقیشگه اؤرگتمیلیک.شومعناده،کیریل ولاتین یازوویده گی لغتلرکؤپ قؤل کیله دی.مستقل ایجاد وترجمه   ده هم معناداش سؤزلردن  کینگ فایده له نیش نهایتده ضررو.مثال : 

إیککی آدم بیراویده یشه ماقده.بیر-بیری بیلن چیقیشمی قالدی دییلیک،اولر«بیرگه یشه مسلیک»   -دیگن بیریکمه نی قؤلـله دیلر.ایندی انه شو«بیرگه یشه مسلیک»بیریکمسه نی ینه باشقه قنده ی شکللرده افاده ایته آله میز؟

- «بیرگه یشه مسلیک»،

- «مستقل یشــَش»،

- «هرکیم نینگ اؤز آدرسی بؤلسین»،

- «ائری- ائری یشه ماق»،

- «اؤز منزلیگه ایگه بؤلیماق»،

- «یکــّه- یکــّه کون کؤرماق»،

- «علیحده علیحده  روزغار توتماق»،

- «اجره شیب حیات  کیچیرماق»،

- «اؤز اوییم اؤلن تؤشه گیم»،

- «إیککی باش بیر قازانگه قینه میدی»،

- «سین اؤز یؤلینگه،مین اؤز یؤلیمگه»،

- « اؤزیم خان اؤزیم بیک»،

- «یریم نانیم راحت جانیم»،

- «جدا-جدا اؤتیرماق»،

- «یالغیز تورماق»،

- «قؤشیلیب یشه مسلیک»،

- «اره لش تورمسلیک»،

- «اؤزی- اؤزیگه خوجه ین»،

- «بته- بته یشش».

 وباشقه لر. بوبیرعادی مثال ایدی.

کؤریب تورگنینگیزدیک،بیته توشونچه نی اینگ کمیده أیگیریمه گه یقین شکلده بیریش ممکن ایکن. اونی بیزبیرگینه بیریکمه مثالیده کؤریب چیقدیک.هرقنده ی سؤزوگپلرنی شوترتیبده توزیش ممکن البتته. بونرسه بیزنی ایجادی فکرلشگه،متنلرنی سؤزمه- سؤزترجمه قیلمسلیکــّه یاردملشه دی. بوهم اؤزبیک تیلی نینگ إیچکی امکانیتلری کینگلیگیدن بیردلالت بیره دی.

تؤرتینچیدن 

تیلیمیزنی کیره کسیز یؤکلردن(آرتیقچه حرف،بیلگی،سؤز،ترجمه،یات گرامری قاعده لر)بؤشه تیش کیره ک. بیزسؤنگگی مساله بؤییچه اوشبو ویبلاگده  بیرنیچه مقاله یازیب ویبلاگخوانلردقتیگه حواله قیلگن ایدیک.تورکیه مثالیده ائته دیگن بؤلسک،حاضرگی تورک تیلی نینگ 85.8% لیکسیمه(سؤز)سی تورکچه وصاف تورکی سؤزلردن توزیلگندیر.بودیگنی،حاضرگی تورکیه تورکچه سیگه 13%اطرافیده باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریلگن.اؤزبیک تیلیمیزگه سالیشتیرسک، تشویشلی منظره کؤزاؤنگیمیزده نمایان بؤله دی.شو نینگ اوچون هم تیلیمیزحمایه گه محتاج.کیزی بیلن ائریم اتمه(اصطلاح)،سؤزوتوشونچه لرنی اؤزبیکچه لشتیریب بارویرگنیمیز یخشی ایمسمی؟

مثال اوچون سیلاو اساسیده توزیلگن عالی وکیللیک وقانون چیقریش اداره سی دمکراتیک دولتلرده «پارلمینت/پارلمان»دیب یوریتیله دی.بؤسؤزوتوشونچه اؤزبیکستانده«عالی مجلس» شکلیده قبول قیلینگن.امّا،بونی افغانستانده یؤقاری کینگــَش،عالی کینگــَش،یِِؤقاری أیغناق، یؤقاری أیغیلو،یلپی کینگـــَش کبی توشونچه لربیلن افاده قیلسه بؤله دی. بیزنینگچه،سیاسی  تیرمین صفتیده«یؤقاری کینگــَش»نی پارلمان اؤرنیده قبول قیلسه بؤله ویره دی.سیز نیمه دیب اؤیله یسیز؟مرحمت قیلیب فکر بیلدیرینگ.

بیشینچیدن                                                                                                    

ایجادکارکیشی متصل روشده تورلی-تومن بدیعی،علمی ادبیّاتلرنی اؤقیب باریشی شرط. ینه بیربار تاکید  لیمزکی،حاضرگی سؤزذخیره میرنهایـتده تار.بوبیلن حتا،عادی خبرومقاله هم یازیب بؤلمیدی.«اؤزبیک تیلینی مکمّل بیله من(؟)»-دیگن آدملرقتــّیق ینگلیشه دیلر.حتی،نوایی وبابرهم اؤزبیک تیلی قدرتی آلدیده مات وعاجزقالگنلر.اولرشونچه لیک اولکن ایجادلری بیلن هم تیلیمیز نینگ مینگدن بیرامکانیــتینی آچه آلمه گنلر.بوگونگه کیلیب،اؤزبیک تیلی(اؤزبیکستانده)بیقیاس ترقی تاپتیریلدی.کیلگوسیده ینه ده کیسکین رواجلنه دی. شو مدتده هرساحه نینگ اؤز تیلی  شکللندی.طبعی وبشری علملرگه عاید سان-سناقسیز اتمه،توشونچه،ترکیب،عباره وبیریکمه لروجودگه کیلگن.علم،صنعت وادبیّات تیلی بیلن شیوه وکؤچه تیلی بیر-بیریدن وتونلی فرق      قیله دی.بیزده نه یازمه  ونه ده آغزه کی نطق رواجلنگن.آنه تیلیمیزده بیزخطا یازیب گپیره آلمیمیز.بوملامت یوکینی قی گه کؤتریب باره میز؟ بو تیلنی اؤرگنیش اوچون  بیز ینه قنچه وقت کیره ک عزیزلر؟