نیگه اؤزلیگیمیزدن تانماقده میز؟

   1 آخرگی اؤن أیلدن آرتیق وقت إیچیده افغانستانلیک اؤزبیک سوادلی کیشلرلری آره سیده، اؤزبیکلیگیدن اویه لیش، کیملیگیدن تانیش(انکار)، اؤزلیگیدن یوز اؤگیریش جریانی اوجیگه میندی. نسل و نسبینی انکار قیلووچیلر اؤزبیک سؤزی اؤرنیده " تورک"،" چیغتای"،" موغول"،" سارت"،" تات"،" افغان"،" عرب"(بونیسیدن قوتیله آلرمیکنمیز؟) سؤزلرینی تاریخی دلیل اؤله اؤرته گه آته باشله دیلر. سؤنگّیسی( افغان) همّه سیدن هم آشیب توشدی. ایندی همّه میز بیر"افغان"-دیب ائتیشلر-کو برچه گه آینه دیک عیان. (بیز مقاله دوامیده بونقه نگی " گاف"لردن جوده کؤپ مثال کیلیره میز) بو لر آره سیده اؤته خوفلیسی « افغانیت»دیر. بو کسللیک افسوسکه، بیز یشه یدگان شهرده گی اؤزبیکلرده گزه ک آلیب کیتگن. بیراق، بیلیشمیزچه افغانستانده بو نرسه( تورک، چیغتای، سارت...) لرگه قرشی چیققنلر هم بؤلدی. دیمک، هلی بیری بو مساله نینگ إیزغیرین شرپه سی اؤچه یاتگنگه اؤخشه مه یدی. شونده ی هم قانگه باتیریلگن دردبدر خلققه بیر شو یتمه ی توریب ایدی اؤزی؟! خوش، اؤزبیک خلقی نیمه سببدن؟ قیسی عیبیگه کؤره اؤز شرفلی نامی، اؤز إیلدیزیدن اوزیلیب، به قّوت تامیریدن اوزاقلشتیریلسین؟ تغین بیلمه دیم، کیملردیر ینه قنچه -قنچه مغزوالرنی چیلکلب " اؤزبیک نینگ باشیگه آغدره من"-دیب شی تورگن بؤلیسه لرکیره ک؟ بو حرکتلر دنیاده مثل کؤریلمه گن بیر خطرناک "تجربه" آرقه لی "تینچ یؤل بیلن" بوس- بوتون بیر خلقنی گیناساید( تاریخ صحنه سیدن سوپروب تشلش) قیلیش ایمسمی ذاتن؟!کیچکراق هولوکاست، دیمی نیمه هم إئیتش ممکن بو إیشلرگه اخر؟ بوتون جهان ادبیّاتیده(آچیق اینسکلوپیدیا، علمی، معتبر منبعلر، بیرلشگن مللتلر تشکیلاتی، جهان مملکتلری، سیاسی دایره لر، رسمی بیان نامه و حجتلرده بیزنی اؤزبیک، دیه تن آلینیب تورگن بیر زمانده بونده ی قلتیس گپلر یازیب کیلینماقده... اگر بولرگه قرشی چیقمه سک، ینه بیر-إیکّی اؤن أیللیکدن سؤنگ، "تذکره-حجت"لر المشتیریلیب، ینگی یسمه بیر نام بو بیچاره خلق نینگ پیشانه سیگه یاپیشتیریلمی قالمه یدی. بو خلق نینگ منگله یگه قازیب، مهرله نیمه یدی، دیب کیم کفالت بیره آله دی؟ نخواتکه، یاپ-یاروق عالمده، 21 عصرده اؤزبیک کؤکینی کیئیب ماتمیگه  اؤتیسه لر-ه!! بو حقده تاریخچیلر، سیاست شناسلر، ایتنوگراف، سوسیالوگلر تماشاه بین بؤلیب تورمس لیکلری ضرور. بونینگ آرتیده، تورک رادیکال اسلامچیلری و ائنیقسه ایران آخوندلری تورگه نینی سیزیش و په یقش قئین ایمس. کمینه و منینگ مسلک داشلریم بو مساله ده بیر یاقه دن باش چیقریب، بوزغونچیلرنینگ آلدینی آلیشیمیزگه تؤله إیشانه من. کؤریب تورگه نیمیزدیک، بیر نسل اولاد غیر علمی معلوماتلر واسطه سیده گمراه قیلندی. بونی کؤرینگ، ایندی بیزنینگ عزیز یاشلریمیز نیمه قیلرینی بیلمی، اؤزلری بیلن اؤزلری آلشیب یشه ماقده لر. عزیزلریمیزدن عبدالله قویاش دیگن أیگیت بیر کامینتده منه بونده ی کویئنیب یازه دی: " ...بیز بوگون بیلمه یمیز ایشانچ نی یازیشی و فکریگه کیتسک می یاکی یارقین، تاشقین و...شو اوچون بیز اوزبیک باله لریگه بونده ی علمی موضوع لرگه تیلشناس لریمیزدن بیر مستند فکرنی ایسته یمیزحرمت بیلن". بو مللتپرور و جانکویر أیگیت نینگ حقلی اعتراضیگه کیم جواب بیریشی کیره ک؟ کیم و کیملر بو قاره کؤزلرنی گمراه قیلیب قؤئیدی اخر؟ یاشلرنینگ مللی تویغولرینی طغیانگه کیلتیریب، ناتؤغری یؤلگه کیم یاکه، کیملر باشله دی-ایکن؟

یازوولرنی آره لب... 

(خطا تاپیش اوچون ایمس) بیرار ینگی راق معلومات تاپی، کول باسیب کیتگن چؤغ آستیدن یه شینب یاتگن بیرار نرسه تاپه ئین، دیب فیسبوکده گی یازوولرنی کؤزدن کیچیریب یوره من. باشقه کتاب و یتکزمه( رسانه)لرگه هم باش اوریب کیله من. یوقاریده گی جینگله قطار قلبه کی ناملر-کو( تورک، چیغتای، موغول...)، کتابلرده، جریده و نشرلرده بی ارمان یازیلدی و یازیلماقده. بولرگه هم کؤنمی، ائریم (جوده آز)دوستلریمیز تیلشناسلیک علمیگه هم اره له شیب، خطا معلوماتلرنی بی سؤنه قی جمله لرده ترقه تیشگه اؤتیب آلدیلر. انیقرا ق ائته یاتگن بؤلسم جناب حلیم یارقین: « تو»،« تون»،« کوت» قؤشیمچه لرینی اؤزبیکچه، سه نب؛ " بیگیم"، "خانیم"، "جانیم" کبی سؤزلرنی "صاف تورکچه" دیه تشخیص قؤب اعلان قیلدیلر. و ینه " خان" سؤزینی فارسی ته نیشتیریب، اوندن خانه> خان+ه= خانه سؤزینی عجائیب قیلیب ایتمالوگیه سینی هم چیقریب بیردیلر. بوندن هم عجبراغی، سؤزلرنی بیریکمه( بو خطانی تن آلگنلری اوچون رحمت)، قؤشیمچه لرنی ایسه سؤز دیب (مثلن: قرا تون(قرا+تون) چیقدیلر. بوندن تشقری جناب ح. یارقین « صاف تورکچه»، « اتاقلی سؤز»،" یات سؤز"...،" کبلرنی هم ینگی اتمه اؤله راق اختراع قیلدیلر. یازگنلرینی قوّتلش مقصدیده « تورک ادبیباتچیلری»( تورکی شناس معناسیده) سؤزینی هم معامله گه کیریتیب قؤئدیلر. بولرگه قؤئیراقده ایضاح کیریته میز البتته. ائریم اؤزبیکچه ادبی سؤزلرنی بوزیب یازیشلر-کو، عادی حال. مثلن، جؤنراق سؤزینی " جؤنگراق"؛ باشقه  سؤزینی "بشقه"، یامان سؤزینی" یمان"یوباردی سؤزیینی «ییباردی» شکلیده و باشقه لر. خلص شوکبی خطالرگه یؤل قؤئیگنلری اوچون کمینه، یارقین صاحب نینگ صفحه لریگه کیریب، مذکور سؤز و اتمه لرنینگ تؤغریسینی یازیب، ائریم تیلشناسلیک اصطلاح لرینی توشونتیرگن ایدیم.

مینگه قرشی ادّعالر

 مینیگ یوقاریده گی مساله لر خصوصیده بیتگن  ملاحضه لریمنی چیپکّه چیقریب، کمینه نی منبع کؤرمه گنلیک عیبی قؤئیب باپلب سیئله پتدیلر. جناب ح. یارقین نظریدن مین گویا،«... هردایم گیدیک غیر مستند(گپیرگن)»،« هوایی»،« ذهنی»، نرسه لرگه «آیاق تیره ب»،« نوایی گه قرشی اویدیرمه» لر ترقه تووچی بؤلیب قالیبمن ایکن. بو یرده ائریم سؤزلرنی حرمتلی یازووچی اؤز اؤرنیده إیشله تمب دیلر. توهین- حقارت بؤلمسه هم کیسه تیش آهنگی بار مذکور سؤزلرده. میلی، تنقیدنی کیم هم یاقتیره دی دیئسیز؟ بو ادعالرنی بیر فیلالوگ( شو ساحه نی بیتیرگن) کیشی ائتگنده ایدی، بل که خطا قیلگندورمن، دیه باش قاتیرگن بؤلردیم. شونده ی قیلدیم هم راستی گپ. فیلالوگیه گه هیچ قنده ی علاقه سی بؤلمه گن حرمتلی یازووچیمیز " مهمان میزباننی اؤز اویدن سوریب چیقرگنده ی" بیر گپ قیلگن کؤرینه دیلر. میلی، نونیسیگه هم چیده یمیز. بوندن سیره افسوسلنمه ی من. مین فزیک، ریاضی، بیالوژی، هندسه...حقیده فکر یوریتیب، شونده ی حکم چیقرسم خودّی جناب یارقین قیلگن إیشلرنی تکرارله گن بؤلردیم. چونکه، مین بو انیق فنلرنی بیلمه ی من-ده...

" سنگلاخ" نینگ تاشلری یاکه نا تؤغری توشونیش کیتیدن

  یوقاریده سَنب کؤرستگن خطالرنی علمی توشونتیریب، ایضاحلب بیره من مقاله دوامیده. جناب ح. یارقین" تون" سؤزینی قؤشیمچه ایکه نینی اثباتلشگه تاریخی لغتلردن زور بیر مثال تاپیب کیلتیریب دیلر. اولا، تاریخی لغتلر( سانی انچگه یته دی) مهم لینگویستیک منبع اؤله راق علمی تدقیقاتلر اوچون کیره ک. اولرده گی سؤزلرنینگ کتته قسمی حاضرگی اؤزبیک تیلیده إیشله تیلمه یدی. ("فرهنگ ازبکی به فارسی"ده انه شو تاریخی سؤزلردن انچه-مونچه  آلیب کیرگنلر). جناب ح. یارقین إیکّی آیاقلرینی بیر ایتیکّه تیقیب، حاضرگچه " تون" سؤزینی قؤشیمچه، دیب توریب آلگنلر. دلیل صفتیده میرزا مهدی خان( نادر افشارنینگ منشی سی) استرابادی نینگ نوایی اثرلری لغتینامه سیگه یازگن کتاب یعنی، « سنگلاخ»دن منه بو مثالنی کیلتریبتدیلر: «"سنگلاخ" جای نامی بولگن "قراتون" سوزینی شونداق ایضاحلنگن: «قراتون: نام محلی است که مابین ولایت کابل و نیک نهاد (حاضرگی ننگرهار ولایتی-یارقین) واقع است.» (سنگلاخ، اثر میرزا مهدی استر آبادی، ویراستار روشن خیاوی، نشر مرکز، تهران: 1374، صفحه 200)». جوده یخشی، قبول قیلدیک. افسوسکه، سیز کیلتیرگن مثالده " تون" قؤشیمچه بؤلمی بو سؤز یاکه لیکسیک بیرلیکّه کیره دی. ایندی سیزگه " قرا تون" سؤزینینگ یسه لیشی، معنا و ایتمالوگیه سینی بیان قیله میز. اولا، «قرا تون» تاریخی تاپه نومیک( جای نامی) اتمه دیر. اتمه لر ایسه فقط گینه بیته معناگه ایگه بؤله دی. «قرا تون» اتمه سی إیکّی مستقل سؤز، بؤلکدن تشکیل تاپگن بیر سؤز حسابله نه دی. بو سؤزنی اؤزه ک+ نیگز+ قؤشیمچه لرگه اجره تیب بؤلمه یدی. بیراق، ایتیمالوگیک ترکیبیگه کؤره، «قرا تون» اتمه سی یعنی، ننگرهارده گی بو جای نینگ اؤز تاریچه سی بؤلیشی کیره ک. «قرا تون» اساسن، کیمسه سیز، تشله ندیق، واهیمه لی یبان جای بؤلیشی بیلن بیرگه، قرا تونده/کیچه سی بیرار-بیر مدحش واقعه صادر ایتیلگن بؤلیشی لازم. إیکّی سؤز جوده زیچ بیریکّه نی اوچون «قرا تون»سؤزینی تاووشلر المه شینوی، تاووش اؤزگریشی یاکه تاووش توشیشی قاعده لریگه سالیب بؤلمه یدی. قیسی دیر سؤزلرنینگ بوزیلیشیدن حاصل بؤلگن، دیب خلاصه چیقریشده کمینه عاجزمن. مینیگ بیلیمیم یتمه ی توریبتدی. نیمه بؤلگنده هم بو مثالده گی" تون" قؤشیمچه ایمس. سؤز، قؤشیمچه، تاوش، فونیمه، بیریکمه، عباره و باشقه تیلشناسلیک تیرمینلرینی اطرافلیچه توشونتیریشگه بو یرده امکان یؤق. و علمی بؤلگنی اوچون اؤقووچیلریمیزنی زیریکتیریشی ممکن، دیب اؤیله یمن. باشقه تاماندن 1500 أیللیک یازمه یادگارلیک منبعلریگه ایگه بؤلگن بای بیر تیلده بیته گینه "قراتون" سیز اؤیله گندیک، قؤشیمچه لی سؤز بؤلیشی ممکن ایمس. بیتته قؤشیمچه بیر سؤزگه یاپیشیب یاته بیرمه یدی. قؤشیمچه لر اؤز طبعیتیگه کؤره اونومدار بؤله دی... علمی، تاریخی ادبی متنلرده إیشله تیلگن بؤلیشی کیره ک. ایتمالوگیگ لغتلرنینگ بیرارته ( اؤزبیک تیلی نینگ تیرمینالوگیک لغتی، سبیرتین نینگ کؤپ جلدلیک ایتیما لوگیک لغتی، قدیمگی تورکی تیللر لغتی...)سیده هم بونقه قؤشیمچه لی سؤز بارلیگی کؤرسه تیلمه گن. امّا، « تون» سؤزی کاشغریدن تارتیب برچه سؤزلیکلرده کیلگن و لیکسیمه صفتیده ایضاحلنگن. جناب ح. یارقین « تون» قؤشیمچه سی نوایی ده هم کیلگن، دیب نا تؤغری ادّعا قیلگنلر. نوایی اثرلری لغتلری نینگ بیرارته سیده( اساسن تؤرت توملیک) هم « تون» قؤشیمچه لی سؤز موجود ایمس. نوایی ده: "قراتونیم"، "قراتون" کبی سؤزلر بار. بولر هم، قؤشیمچه ایمس بل که، بیتته سؤز صفتیده قید ایتیلگن. جناب ح. یارقین جوده چیرایلی بیر جمله توزیبتدیلر: « بیراق جناب ایشان توره هم علمی اخلاققه بوی سونیب، بیر قتله هم بولسه، کورسه تیلگن ینگلیش ادعالرینی تن آلیب، اعتراف ایتیشگه جرأت قیلسه لر یخشی بولردی!» رحمت! سیزنینگچه نیگه مین اؤز خطالریمنی تن آلیب، اعتراف ایتمس ایکنمن؟ مین هم همّه قطاری خطا قیله من-کو! اوزون أیللر شغلله نیشلر ثمره سی اؤله راق، اؤز ساحه مدن آزگینه بیله من خلاص. مین هم خطا قیله من، ینگلیشه من، دیب سیزگه تکرار ائته من. بیراق، میننگ خطایمنی سیز کؤره آلمس لیگینگیز ممکن. مسلکداشلر درّاو بیلیشه دی. مین خطالریمنی تن آلیشگه اخلاقن مجبورمن. بولر مینینگ فایده-کو! جناب ح. یارقین میندن مستند منبع سؤره بتدیلر. یوقاریده گی خطا معلوماتلرنی دیوانلر، قؤلیمده گی هر خیل کتابلر -او، لغتلردن تیکشیریب چیقدیم. و مینده گی نظری معلومات هم سیزنینگ ادّعالرینگیزنی تصدیقله مه یدی. یؤق نرسه گه قی یرده منبع کؤرسه ته ئین سیزگه؟ اگر کؤنمه سنگیز، 300ته علمی، درسلیک، قؤللنمه و سؤزلیک کتابلرنی تورلی تیللرده منبع کؤرسه تیب سیز گه جؤنه تیشیم ممکن.

قتتیق اعتراضگه یومشاق سواللر:

 مینینگ هم سیزدن سؤره ماقچی بؤلگن سواللرلریم بار. 1. سیز قیسی علمی صلاحیت بیلن اؤزبیک تیلینی « تورک» تیلی نینگ بیر شیوه سی/ لهجه سی، دیب اؤز کتاب لرینگیز ده یازیب کیلماقده سیز؟ همّه یرده اؤزبیک تیلی دیب اؤقیتیله دی ایمسمی؟ 2. سیز قیسی علمی اثر، تورکی شناسلیک، فیلالوگیک منبعلرگه تیه نیب، اؤزبیکنی« تورک»،« چیغتای» -دیه ته نیشتیرماقده سیز؟ 3. اؤزبیکچه سؤزی اؤرنیده « اؤزبیکی» سؤزینی قی یردن اؤیلب تاپدینگیز و اونی یائیب، تؤغری یؤلدن باره یاتگن یاشلرنی اده شتیریب کیله یاتیرسیز؟ 4. سیز نیمه گه و قیسی تحصیل و تخصص بیلن علمی موجودتصنیفنی، تورکی شناسلیک اتمه سینی بوزیب، اؤزبیک تیلی اؤرنیده« تورک تیلی»-دیب یازماقده سیز؟ 5. نیمه گه اؤزبیکستان علمی تیلشناسلیگینی پسند قیلمی، اؤزینگیزچه همّه نرسه نی آغدر- تؤنتر قیلیب یاتیب سیز؟... 6. « اؤزبیک تورکچه سی؟»، « اؤزبیک تورک ادبیّاتی؟»، «عموم تورکچه»( عموم تورکی اؤرنیده)-دیگن مزخرفات قی یردن پیدا بؤلدی؟ جناب یارقین صاحب سیز هم خطالریم اوچون شونده ی سواللرنی قیلیشگه حقلی سیز. بیله من سیز کؤپ ساحه لرنی یک قلم قیلب، تینمه ی یازه سیز: سومری شناسلیک، تورکی شناسلیک، باله لر ادبیّاتی، تنقیدچیلیک، کاشغری شناسلیک، لغتشناسلیک، اؤزبیک تیلی گرامری، ایتمالوگیه، فلکولور شناسلیک، طنزنویسلیک، تاریخ نویسلیک، بار برشناسلیک، نوایی شناسلیک، متن شناسلیک، خط شناسلیک، عباره شناسلیک و هاکذالر بؤئیچه یازه سیز. بولر نینگ قیسی بیری بؤئیچه تحصیل و تخصصگه ایگه سیز مینگه قارانغو؟. سیزگه یوقتیریلگن بونچه کؤپ علم لدونی گه سیره قیزغه نمه یمن إیشانه بیرینگ. بیلیم یننگیزگه برکه تیله یمن -شو إیسته گیم. مثلن اؤزبیکستانده شو ساحه لرنینگ اینگ کیچیک ترماغیده تدقیقات إیشلری قیلیش بیر عالم اوچون بیر عمر کفایه قیلمه یدی. شونده یم، قالگه نینی کیلگوسی اولاد دوام ایتتیره دی. همّه سی یخشی، بیراق، یازگنلرینگیزده امّا، لیکنلری جوده کؤپ... بولردن خبریم بار، سیزگه هیچ کیم یازمنگ، دیب ائته آلمه یدی. اگر چوقوراق یازماقچی بؤلسنگیز مرحمت، انه "اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی" فاکولته سی، ایشیگی سیزگه آچیق. لیکین علمگه حرمت، قلمنی تؤغری توتیب، اؤزبیکستان علم-فنیگه هم احترام قیلیسنگیز کم بؤلمه یسیز اصلا. چونکه، اؤزبیکستادن تشقریده بونچه لیک گورکیره ب یشنه گن علم اؤچاغی یؤق. مینگ-مینگلب عالم و متخصص، کدر و آیدینلی لر انه شو وطنده. بونی بیز اؤزبیکستانده تحصیل آلگنلر یخشی بیله میز. بو علم- ارقه سیده کتته بیر دولت توریبتدی. ینه شو علم-فن بویوک اؤزبیک خلقی نینگ، کتته بیر دولت نینگ یوز و کؤزی حسابله نه دی. شونی هم ایسدن چیقرمنگ که، یازگنلرینگیز بوگون نقد قیلینمه سه، ایرته گه قیلینه دی. کوچلی، استعدالی یاشلر چیقیب، کتابلرینگیز نی اؤقیمه ی قؤئیشلری و نقد قیلیشلری بار گپ. بیر مثال ائته ی. منه شو بوگون نینگ اؤزیده بیر یاش أیگیت مینینگ کتابیمدن جدّی بیر خطانی پُست قیلدی مینگه. مین شو باله گه رحمتلر ائتدیم. دلیل هم کیلتیرمسدن قؤپال خطا دیب تن آلدیم و تشویق قیلدیم. حال بوکه، میخانیک /تایپی خطا بؤلیشی ممکن. جوده عادّی و همه بیله یاتگن نرسه ایدی. مینینگ بو یازگنلریمنی قنده ی توشونیش سیزگه حواله. مینی سیز بیلن هیچ قنده ی شخصی دشمنلیگیم یؤق. سیزنی کؤرگنده احترامیم جایی ده بؤله دی. بحث و یازیشلریمیز انسانی مناسبتلریمیزگه هیچ قنده ی تاثر قیلمسلیگی لازم. مین هم کؤپ نرسه یازدیم اؤزساحه ام بؤئیچه، 80گه یقین حکایه، 2ته قصّه، رمانلر هلی یؤلده... نوایی شناسلیک، اؤزبیک تیلی و ادبیباتی بؤئیچه بیلگه نیم قدر یازدیم. هیچ قنده ی کشفیات هم قیلگه نیم یؤق. بیلگنلریمنی باشقه لر بیلن اؤرتاقلشدیم. همّه سینی نقد قیلیش ممکن. تنقیدی مقاله لر مینگه جوده کتته یاردم بیره دی. بونگه إیشانه من. مقاله نینگ إیکّینچی قسمی مین خطا، دیب تاپگن سؤزلر اوستیده بؤله دی. تورک و ترکی سؤزلرینی ینگیچه توشونتیریش قیله من. کمال احترام إیله (ایشان تؤره ایمس)إیشانچ تؤره. مقاله گه جواب قیلیش سیزنینگ طبعی حقوقینگیزدیر دوامی بار...