تیل و ادبیّات

تیل و ادبیّات

علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان

اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.

منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .

:: آرشيو مطالب

:: پروفایل مدیر وبلاگ

:: پست الكترونيك

:: RSS

:: ادبی نقد

:: کتابلر اویی

:: sara hikoyalar

:: سره غزللر

:: ینگیلیکلر

:: مقاله لر

:: نوایی‌نامه

:: انتالوژی

:: دوستلر صحیفه سی

:: سوال و جواب

:: تورکی مشایخلر

:: اؤزییک تیلی

نوایی نامه -نوایی و اؤزبیک اتمه سی-Forsi izofa

نوایی نینگ« فوایدالکبر»دیوانیده فارسچه اضافه لر ++++++++++++++++++++++++++++

بیرینچی قسم

علیشیر نوایی اثرلری، قاله ویرسه بوتون کلاسیک میراثیمیز و حتی که، حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده سؤز بیریکمه لرینینگ تورلی- تومن باغلنه دیگن کؤرینیشلری بؤلگن و حاضر هم موجود. بولرنینگ اساسی قسمی تیل قانونیتی اساسیده توزیلگن بؤلسه، ینه شو سؤز بیریکمه لرنینگ بیر تؤپی( کتته مقداری) بارکه، اؤزبیک تیلی قاعده - قانونلریگه ضد روشده تیلیمیزگه آلیب کیریلگن. بو نقه فارسی اضافه لی بیریکمه لر أیغیلیب، بیر یرگه تؤپلنسه سانی بیر نیچه مینگدن آشیب کیته دی. اصلیده، سؤز بیریکمه لری سینتکس/ نحوده اؤرگه نیله دی. فارسی اضافه لر اساسن سؤز بیریکمه سی کؤرینیشیده کیلگنی اوچون او حقده توشونچه گه ایگه بؤلیشیمیز لازم. قؤشمه سؤز، عباره بیلن سؤز بیریکمه سینی بیر نرسه دیب توشونمسلیک کیره ک؛ بولر بیر- بیریدن فرقلنه دی.

سؤز بیریکمه سی نیمه؟

إیکّی یاکه اوندن آرتیق مستقل سؤزلرنینگ معنا، گره مه تیک و آهنگ جهتدن بیر- بیری بیلن تابعله نیش اساسیده باغله نگن، یخلیت، بیراق قسملرگه اجره له دیگن، باغله مه لرگه سؤز بیریکمه سی دیب اته له دی. یاکه، إیکّی و اوندن آرتیق مستقل سؤزلرنینگ گره مه تیک و معنا جهتدن بیرکیشیگه ائتیله دی. مثلن، اکه و اوکه، اعلی اؤقیووچی، کتابنی سیوماق، تیز یازیش، تاغ نینگ اوچی، درخت نینگ کتته سی، جؤشیب کویله ماق، قلمده یازماق، بیر أیللیک ریجه، یوز قـَبَتلی بنا، اؤرتاغیم نینگ قلمی، اویدن چیقماق و باشقه لر.

سؤز بیریکیش قاعده سی

یازمه و آغزه کی نطقده سؤزلردن فایده له نیب، گپ توزیب، اؤز ارا ملاقات قیلیب فکر المشه میز. جمله لرده سؤزلر شونچه که، یانمه - یان کیله بیر مه یدی. معلوم تیل قانونیتی اساسیده إیکّی و اوندن آرتیق سؤز بیر- بیری بیلن بیریکیب کیله دی. مثل، آته و آنه، کتاب و قلم سؤزلرینی« و» کؤمکچی( باغلاووچی)سی بیریکتیریب توریبتدی. یاشلرنینگ قیزیقیشی، کوچه دن کؤچه گه دیسک، یاشلر، قیزیقیش و کؤچه، سؤزلری«نینگ»،« دن» کیلیشیک قؤشیمچه لری اساسیده بیریکّنه نینی کؤره میز. دیمک، بو سؤزلر اؤرته سیده گره مه تیک واسطه بار. شونده ی اؤز ارا بیرکّن سؤزلریمیز هم بارکه، آره لریده هیچ قنده ی گرمه تیک واسط یؤق. مثلن، گؤزه ل قیز، قیز آلمه سؤزلریگه قره لسه، بولر آره سیده هیچ قنده ی باغلاووچی واسطه یؤق. خوش بو سؤز بیریکمه لری قنده ی باغلنگن؟ بولر سینتکتیک اصول بیلن اؤز ارا بیرکّن حسابله نه دی. سینتک تیک بیرکیش: حاکم- تابع لیک اساسیده بؤله دی. یعنی، گؤزه ل( تابع)+قیز( حاکم)؛ قیزیل( تابع)+ آلمه(حاکم) شکلیده اؤز ارا باغلنگن. بونده سؤزلر تینگ یاکه تابع لیک اساسیده بیریکّن بؤله دی. تینگ باغله نیشده بیر سؤز باشقه سیگه تابع بؤلمه یدی. بونده إیکّی سؤز بیر- بیری بیلن سنش آهنگی یاکه تینگ( و، بیلن، همده، بیراق، بلکی، یا، خوذه، دم، گاهی...) باغلاووچیلر یاردمیده باغلنه دی. تابع باغله نیشده بیر سؤز إیکّینچی سیگه تابع بؤلیب کیله دی.

حاکم و تابع بؤلک (سؤز)

سؤز بیریکمه سیده معناسی ایضاحله نه یاتگن سؤز حاکم( باش) سؤز اونینگ معناسینی آیدین لشتیریب کیله یاتگن، ایضاحله یاتگن، تؤلدیریب کیله یاتگن سؤز ایسه تابع( ایرگش) سؤز سنه له دی. سؤراق همّه وقت حاکم سؤزگه قره ب بیریله دی، سؤراققه جواب بؤلگن سؤز ایسه تابع سؤز حسابلنه دی. کؤریب تورگه نینگیزدیک، یوقاریده گی مثاللرده إیکّی سؤز باغلاووچی( - و)، کیلیشیک قؤشیمچه(- نینگ، - دن)لری، شونینگدیک، حاکم - تابع لیک اساسیده بیریکّن. بو سؤز بیریکمه لری باشقرو( کیلیشیک قؤشیمچه لری یاردمیده)، ماسله شو(قره تقیچ کیلیشیگی و ایگه لیک قؤشیمچه سی یاردیمیده) و بیتیشو( گره مه تیک واسطه سیز) اصوللری بیلن بالنگن. قره تقیچ قؤشیمچه سی ایرگش سؤزگه، ایگه لیک قؤشیمچه سی ایسه، باش سؤزگه قؤشیله دی. بیتیشوده- ایرگش سؤز اوّل، باش سؤز کیئین کیله دی. مثلن، تینیق(ایرگش سؤز) سوز- (باش سؤز). عادتده حاکم و تابع سؤز اؤرته سیده چیزیقچه(-)قؤئیله دی. حاکم و تابع سؤزلرنی فرقلش اوچون انه شو چیزیقچه دن هم بیلیش ممکن. چیزیقچه بیلن باشلنگن سؤز تابع، چیزیقچه توشگن بؤلک ایسه حاکم سؤز سنه له دی. بیراق، حاضرگی اؤزبیک تیلیده ینه بیر تورکوم یات سؤزبیریکمه لری بارکه، اولر اؤزبیک تیلی نینگ قانون- قاعده لریگه عمل قیلمه یدی، بؤئین سونمه یدی. بونده ی سؤز بیریکمه لریگه فارسچه اضافه دیئیله دی.

اضافه نیمه؟

بو سؤز عربچه بؤلیب، لغتده آرتیریش، تیرکش، یوکلش و قؤشیلمه، بیر نرسه نی ینه بیر نرسه گه نسبت لاووچی دیگن معنالرنی بیلدیره دی. فارس تیلیده بیر سؤز( آت)نی إیکّینچی سؤز( آت)گه نسبت بیریش یاکه قؤشیش واسطه سی دیگن معنانی انگلته دی. اؤزبیکچه قیلیب توشینتیرسک، فارس و عرب تیلیده انیقلاووچی بیلن انیقلنمیش مناسبتینی افاده لاووچی واسطه لردن بیری. اوشبو تیل بیرلیگی «-ی»،«- یی»قؤشیمچه لری یاردمیده یسه له دی. مثلن، درد ِ بی دوا، نقطۀ نظر، بلایی جان، سرو ِ آزاد، چشم ِ گریان، برادر ِ عزیز، زبان ِ دری کبی فارس تیلیده گی إیکّی سؤز انه شو گره مه تیک واسطه آرقه لی باغلنه دی. یازمه نطقده بولر کؤرسه تیلمه یدی. کیئینگی پئتلرده اولرنی کسر( ِ)بیلن کؤرستیله یاتگن بؤلدی. اضافه یؤلی بیلن باغلنگن بیریکمه لر ترتیبی قوئیده گیچه: بیرینچی اؤرینده انیقلنمیش کیلیب، اونینگ آرتیدن انیقلاووچی کیله دی. گل برگ( انیقلنمیش) ِ خندان( انیقلاووچی)، رخسار( انیقلنمیش) ِ گلگون( انیقلاووچی)، گنج( انیقلنمیش) ِ قارون( انیقلنمیش)، نهال( انیقلنمیش) ِ نورس، ضعیف( انیقلنمیش) ِ ناتوان( انیقلاووچی)، خورشید( انیقلنمیش) ِ روخشان( انیقلاووچی) و باشقه لر. حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده ایقلنمیش و انیقلاووچی مناسبتلری قره تقیچ(- نینگ) کیلیشیگی واسطه سیده افاده لنه دی. مثلن، باله( انیقلنمیش) باغچه سی/ باله نینگ باغچه سی( انیقلاووچی)، اکم( انیقلنمیش) نینگ کتابی( انیقلاووچی)، نوایی اثری/ نوایی نینگ اثری کبی. شو جایگچه سؤز بیریکمه لری و اولرنینگ باغله نیش قاعده سی همده فارسی بیریکمه لی اضافه حقیده معلومات بیردیک. اوشبو توشینترمه لریمیز علیشیر نوایی نینگ« فواید الکبر»( کیکسه لیک ثمره سی)دیوانیده فارسی اضافه لر حقیده بیلیب آلیشگه کؤمکلشه دی دیگن فکرده میز.

فارسی اضافه قچاندن اؤزبیک تیلیگه کیریب کیللگن؟ بو کتته بیر علمی إیش و تحقیق طلب مساله. بو تیل حادثه سی نینگ هم اؤز تاریخی بار، قنده ی دیر سبب و عامللرگه باریب تقله دی؛ علیحده اؤرگه نیلیشی لازم بؤلگن مساله لر سیره سیگه کیره یدی. کؤزه تیشیمچه فارسی اضافه لر 13-عصردن( اوندن آلدین هم بؤلیشی ممکن) اؤزبیک تیلیگه کیریب کیلگن بؤلیشی کیره ک. نیگه که، بودن مینگ أیل آلدین یازیلگن شاه اثرلریمیز: محمود کاشغری نینگ« دیوان الغات الترک»، یوسف خاص حاجب نینگ« قوتادغوبیلیک» اثرلریده اوچره مه یدی. سهل کیئین راق بیتیلگن احمد یسوینینگ « دیوان ِ حکمت»یده، فارسی اضافه لر جوده کؤپ اوچره یدی. بو کتاب احمد یسویگه منسوب بؤلگنی اوچون( کیئینچه لیک إیزداشلری تامانیدن یازیلگنی باعث) اونگه اساله نیب بؤلمه یدی. اویغور یازویده گی تورفان بیتیکلریده هم اوچره مه یدی. « تعبیر نامه»، « اؤزغوزنامه»ده هم فارسی اضافه لردن درک یؤق. ربغوزینینگ« پیغمبرلر قصّه سی»ده اتاقلی آتلرنی تیلگه آلگنده( عزیز ِ مصر)سیره ک - سیره ک کؤزگه تشله نه دی. اوندن کیئین« تفسیر»،« نهج الفرادیس»، شونینگدیک، ادیب احمد، سیف سرایی، اتایی، گدایی، لطفی، سکاکی، خوارزمی، نوایی بابر، مشرب و اوندن کیئین هم تیلیمیزده فارسی اضافه کؤپ قؤلـله نیلگن. قیزیغی شونده که، تیموری زده لرده قالگن ساچگی/نثرلرده موجود ایمس. خامه کی قیلیب ائتسک، مؤغوللر بیلن کیلمه دی میکن؟ دیگن شبهه توغیله دی کیشیده. تدقیقاتلرگه قره گنده، اتایی نینگ دیوانی و ظهرالدین محمد باربرنینگ« بابرنامه»سی شو تاماندنیعنی، فارسی اضافه لی بیریکمه لرنینگ إیشله تیش بؤئیچه اؤرگه نیلگن. معلوم قیلینیشیچه اتایی غزللری ترکیبیده 678ته فارسچه( -ی) و(-یی) قؤشیمچه سی یاردمیده یسه لگن اضافی زنجیرلرینی کؤریشیمیز ممکن. دیمک، اتایی غزللریده شونچه اؤرینده فارسی اضافه إیلشه تیلگن ایکن. « بابرنامه»ده ایسه، 132ته فارسی اضافه یاردمیده قؤلـله نیلگن فارسی اضافه لی سؤز بیریکمه لری موجود. کؤزه تیشلرگه قره گنده، نثرده آزراق؛ کلاسیک شعریتده ایسه جوده کؤپ. نوایی نینگ« فوایدالکبر»دیوانیده چه؟ علیشیر نوایی اثرلری لیک سیکه حجم جهتدن جوده کتته. بیر باش بیلن اولکن متن میدانینی یره تیب کیتگن ایکن بابابمیز. اؤزبیکستانده نوایی اثرلری تیلی بؤئیچه کینگ پیمانه ده تدقیقات إیشلری آلیب باریلگن. ادیب اثرلریده فارسی اضافه لی بیریکمه لرنی جوده کؤپ مقدار اوچره ته میز. تیلیمیز و ادبیّاتیمیز تاریخیده نوایی چه لیک فارسچه اضافه لرنی کؤپ قؤلـله گن ذات تاپیلمه یدی. کمینه نوایی نینگ« فوایدالکبر»دیوانی نینگ تؤلدیریلگن، آره لیق، سالیشتیرمه متنی اوستیده إیشله یاتیب، مذکور قؤلـله نگن فارسی بیریکمه لی اضافه لرنی سنشگه توشدیم. هر بیر بیت، توگل بیر غزل، باشقه شعری ژانرلریده هم نیچیته اضافه قؤلـله نگه نیگه اهمیت قره تدیم. کؤپ ایمس، آز ایمس 2728ته فارسی اضافه إیشله تیلگن ایکن. حتی که، بیر بیتده 2ته، 3ته گچه قؤلـله گنیگه تانیق بؤلدیم: اؤلوک تاپتی بوزوغ إیچره مین ِ مجنونّی، گویا چغد، نواحی اهلین آگه قیلغـَـلی تارتر فغان هر دم. یاکه سفردور موجب ِ حرمان دیدار ِ اهل ِ شوق إیچره، همانا وصل خورشیدیغه دور گرد ِ سفر حایل.. نوایی بابامیزنی بو قیلگن إیشی اوچون کاییگیم کلیه دی-یو، بویوک خذمتی آلدیده باشیگیب، تنقید قیلیش و قتِق راق گپ ائتیشگه حدّیم سیغمه یدی. بو تیلنی بوزیش ایمی نیمه؟ شو اؤرین نوایی « اؤزبیک تیلینی توزگن هم بوزگن!» دیگیم کیله دی. اؤزگه تیللردن سؤز آلیش باشقه نرسه؛ قؤپال روشده تیلنینگ گره مه تیکه سینی بوزیب، یات اضافه لرنی آلیب کیریش مطلقا باشقه نرسه. احتیاجیگه یره شه یات تیللردن قنچه سؤز آلسه آلسین ایجادکار کیشی. لیکین، کیم بؤلمه سین تیل نینگ قانون- قاعده لریگه بؤئین سونیشی مجبور ایمسمی؟ بس شونده ی ایکن، اولوغ نوایی شو تاماندن انچه گینه آقسه گن، اؤزبیک تیلینی ویران قیلیب تشله گن. نیگه بونده ی دیدیم؟ چونگه، فارسی اضافه بیزنیکی ایمس- ده! تیلیمیزگه یات بؤلگن اضافه لی بیریکمه نی آلیب کیریش، در واقع: اویگه ایشیکدن کیرمی؛ تامنی تیشیب، بالاردن اویگه آسیلیب، سَکره ب توشیشده ی بیر گپ. شونده ی دیئمن-او، بابامیز آنه تیلیمیزگه رحم و شفقت قیلگن جایی هم یؤق ایمس ایکن. شوگینه « فوایدالکبر»دیوانیده قره سم فارسی بیریکمه لی اضافه سیز 50دن آرتیق غزل چیقیب قالدی. منه، اضافه سیز هم غزل بیتسه بؤلرکن-کو، دیه سوینیب کیتدیم. نوایی اثرلرینی کؤپ باره اؤقیگن شخص صفتیده بابمیزنی تیلیمیزنینگ معماری دیگیم کیله دی. معماری نیمه که، تیل قؤرغانی نینگ پاسبانی دیسه ارزیدی. نوایی نینگ تیلیمیزگه خذمتی جوده- جوده اولکن. شونچه لر سینگگن که، اؤزبیک تیلینی بی ملال نوایی تیلی دیگولیدیر. دوامی بار....

ارسال در تاريخ 2019/5/23 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.