تیل و ادبیّات

تیل و ادبیّات

علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان

اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.

منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .

:: آرشيو مطالب

:: پروفایل مدیر وبلاگ

:: پست الكترونيك

:: RSS

:: ادبی نقد

:: کتابلر اویی

:: sara hikoyalar

:: سره غزللر

:: ینگیلیکلر

:: مقاله لر

:: نوایی‌نامه

:: انتالوژی

:: دوستلر صحیفه سی

:: سوال و جواب

:: تورکی مشایخلر

:: اؤزییک تیلی

تیل-اؤزبیک تیلی امکانیتلر تیلی

اؤزبیک تیلی امکانیتلر تیلی

اؤزبیک تیلی سؤز یسه لیشی و سؤز حاصل قیلیش تامانلمه امکانیتی کینگ؛ سیمنتیک/ معنا توله نیشلری جهتدن هم بغایت بای تیلدیر. بو امکانیت و رنگمه -رنگ لیکنی اساسن قؤشیمچه لر یوزه گه چیقره دی. تیلیمیزده افیکسلر سانی جوده هم کؤپ بؤلیب، اولر شونچه لیک حرکتچن که، بیر اساسدن گینه سؤز یسب قالمی، تورلی سؤز تورکوملری دایره سیده هم کؤچیب یوره دی. یعنی إیستلگن سؤز تورکومیدن ینگی بیر سؤز تورکومینی یسشی ممکن. سیزده تصوّر توغدیریش اوچون ائریم مثاللرنی کیلتیره من:

مثلن، فعلدن آت یسه لیشی: بویورماق- بویورتمه؛ قتله ماق- قتلمه؛ ماسله ماق-ماسلمه؛ یسه ماق- یسه لمه. فعلدن صفت یسه لیشی: آلماق-آلغیر؛ تاپماق- تاپقیر؛ مقتنماق- مقتنچاق؛ کوینماق- کویوونچک، سیزماق- سیزگیر؛ آتدن صفت یسه لیشی: کوچ- کوچلی، توز-توزسیز؛ صفت، روش، تقلید سؤزلردن صفت یسه لیشی: کیچه(روش)-کیچه گی(صفت)؛ بیجیل(روش)بیجیلداق(صفت)؛ ساغ( روش)- ساغلام(آت)و هاکذالر. شونینگدیک، سینتکتیک( سؤزنی سؤزگه قؤشیش یؤلی بیلن) اصول بیلن هم اؤزبیک تیلیده انچه مونچه( قؤشمه، جفت، تکراری) سؤز یسه لیشی ممکن: آت قولاق، کؤک سلطان، آلیب ساتر، تؤی- تماشا، اور-أیقیت، یوگور-یوگور( شاشیلیش)معناسیده و باشقه لر.

یوقاریده گی معلوماتنی کیلتیریشدن مقصد سیز عزیزلرنی بیر سؤز مثالیده اؤزبیک تیلی امکانیتلری بیلن ته نیشتیریشدیر. برهان الدین ربغوزی نینگ« قصص ربغوزی»اثرینینگ 2-جلدینی اؤقی یاتیب، کؤزیمگه«آرتقری»-دیگن سؤز أیلیندی. قره سم بو سؤز توشونرلی و کؤزیمگه قیزیق داریپتدی.

یسه لیشیگه اهمیت قره تینگ:

آرتقری= آرت+قری( سؤز و قؤشیمچه). گپده کیلیشی: « جلادلر جیرجیسنی توتوب، تؤنلرینی چیقریب، إیلکینی، آیاقینی باغلب هواغه کؤتردیلر. إیلگرودین( آلد تاماندن)، آرتقریدین اوردیلر(« قصص ربغوزی»)71- بیت.

ربغوزی700 أیل آلدین بو سؤزنی یسه گن ایکن؛ حاضرگی تیلیمیزده هم مذکور سؤزنینگ شکلداشلری، مثلن، « إیچکری»،« تشقری»کبیلر موجود. یعنی جای، نرسه-حادثه نینگ إیچی و تشقی تامانی دیگنی.

سؤزنینگ کیلیب چیقیشی

بو سؤز اصلی قدیمگی تورکی تیلده« سیرت»معناسینی انگله تووچی « تش» آتیدن جؤنه لیش کیلیشیگی نینگ قدیمگی شکلی: «-قرو/گه» قؤشیمچه سی بیلن حاصل قیلینگن. کیئینچه لیک بو کیلیشیک شکلی استعمالدن چیققن و بو سؤز یخلیت لیگیچه صفتگه ائلنگن؛ اؤزبیک تیلده گی«a» اونلیلری« ä»اونلیلریگه سؤز آخریده گی« u»«i»اونلیسیگه المشگن Tash+qaru= tashqaru>tashqari. « اؤزبیک تیلی نینگ ایتیمالوگیک لغتی»

13-عصرده آرتقرو دیگن سؤز بار بؤلگه نینی ائتدیک. آرت(آرقه)قرو(گه)= آرقه تامانیگه دیگنی؛ حاضرگی تیلیمیزده ایسه تشقری و إیچکری شکللری موجود بؤلسه؛ ایندی نیگه: یانقری( یان تامانی)، اوستقری( اوست تامانی)، آستقری( ته گ تامانی)، آلدقری( آلد تامانی)، اؤنگقری( اؤنگ تامان)، سؤلقری( چپ تامانی)کبی سؤزلری یسلمه سین؟ نیگه؟! قلمگه آلینگن سؤزلرنینگ گپده کیلیشی: یانقریدن بناگه کؤز تشله دیم؛ کؤرپه نینگ اوستقریسی قه لین؛ تخته نینگ آستقریسی تیکیس ایمس؛ تاغ نینگ آلدقریسی قارگه بورکلگندیر؛ دوکان نینگ اؤنگقریسی سیم بیلن تؤسیلگن؛ إیشخانه نینگ سؤلقریسی یاپیق توره دی. قیشلاققه آرتقریدن کیریله دی. کؤره یپسیزمی؟ اؤتمیشده سؤزنینگ بیتته شکلی؛ حاضرگی تیلیمیزده ایسه 2ته شکلی موجود بؤلسه، اولردن کمیده ینه آلتیته ینگی سؤز شکلی حاصل قیلیش ممکن ایکن.

إیشانچ تؤره

ارسال در تاريخ 2020/5/23 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.