خـــدادین اؤزگـــهسی برچـه غلطدور
شاه مشرب غزلیگه شرح
مشرب شعریتی حیات دیگن اولکن داش قازانده قئنب، یتیلیب، سؤنگ تریکچیلیک میدانیگه آتبلیب چییقن تیرن تفکّردیر. مشرب شعری نینگ قیرّه لری بغایت کؤپ. اونده باش مساله انسان معمّاسی؛ یقینلریگه سیوگی-ساغینچ؛ وطنگه محبّت، یالغیزلیک تویغوسی؛ عشق، مقدساتنی سیندیرماق، اؤز "مین"ی بیلن اوزلوکسیز آلیشو، شخص ایرکینلیگی، دین نماینده لرینی فاش قیلیش، زمانه دن شکایت، غربت حسّی و روحی ایوریلیشلرکبی موضوعلر... مشرب سؤزلرینینگ مرکزیده توره دی. مشرب شعرلرینی اؤقیب، اونینگ یانیدن بی پروا، تینچگینه اؤتیب کیته آلمیمیز. بو آتشین سؤزلر بیزنی چقور اؤیلنتیره دی؛ شعوریمیز گه تاثر اؤتکزه دی. بو گون مشرب نینگ عصیانگرلیک روحی بیلن یازیلگن بیر شعرینی شرحلشگه توتینه میز. بو غزل" خدادین اؤزگهسی برچه غلطدور"-دیب نامله نه دی.
بیله میزکه، مشرب یره تگنگه إیشانگن شاعر بؤلگن. اونینگ نظریده بیر حقیقت بار، او هم بؤلسه، تنگری توشونچه سیدیر. بو توشونچه گه او باشقچه راق تعریف بیره دی و اونگه اؤزگچه یانده شه دی. مشرب برچه عنعنه وی إیشانچ، اعتقاد و ایسکی قالبلرنی پرچه لب تشله یدی. شاعر نظریدن بارلیق نینگ یکّه حکمرانی بیرگینه خدادیر. بیراق، تنگریگه، شاعرگه و بوتون انسانیتگه خلخیت بیره یاتگن نرسه لر هم یؤق ایمس. او هم بؤلسه تنگری نینگ تیوره گیدن اؤسیب چیققن غاولیکلردیر. اوشبو غزلده مشرب انه شو تؤسیقلرنی کیچیب، اولرنی قطعی انکار ایته دی. مشرب نینگ آلتی بیتلیک غزلی منه بو مصرعلر بیلن باشله نه دی.
بـــو تــنِ خاکینـی يـــو روحِ رواننی نــه قیلـهی؟! بؤلمسه قاشیمده جانانه، بو جاننی نه قیلهی؟!
اگر یانیمده سویک لی یاریم بؤلمسه، توپراقدن یره لگن بو تننی یو، اونگه پوفلنگن روحنی نیمه قیله ی؟-دیدی شاعر،- انسان انسان بیلن یشه یدی و ائنیقسه مشزب نظریدن انسان عشق بیلن تیریکدیر. انسان بو آره لیقده خرافاتنی اینگیب، شاد عمر کیچیریب اؤتماغی لازم. اگر عشق و سیوگینی انساندن بؤشه تسنگیز، او اؤشه ارزیمه گن توپراققه تینگ بؤلیب قاله دی. سیوگی بیرلمچی، قالگنلری ایسه، إیکّلمچی نرسه لردیر مشرب نظریدن. شاعر سیوگیسی باشقه قؤشیمچه نرسه لر بیلن ینه-ده، معنا تاپه دی.
یارســیز هــم بـاده سیز مکـّهگه بارماق نې کیرهک؟! ابراهیم دین قالغان اول ایسکی دوکاننی نه قیلهی؟!
بیرینچی بیتده شاعر قاشیده جانان بؤلیشنی افضل بیلگندی. ایندی، فقط کیشی نینگ قاشیده/ قوچاغیده یاری بؤلماق نینگ اؤزی کفایه ایمس، بل که، معشوقه نینگ یانیده مَی( شراب) هم بؤلیشی لازم. عین پئتده شو یار و مَینی اؤزی بیلن مکّه( الله نینگ اویی)گه کؤتریب باریش کیره کدیر شاعر دنیا قره شیده. شونده ی قیلیش اوچون انسانگه اذن و اجازت بیریلمه گن ایکن، مکّه دیگه نی ابراهیم دن قالگن ایسکی دوکاندن اؤزگه نرسه ایمس. ذاتن، دین هم بیر دوکاندیر، دیگن غایه نی إیلگریگه سوره دی مشرب. اونده یعنی دین دوکانیده، سیزدن عقلنی تارتیب آلیشه دی، اؤرنیگه ایسه خرافات و عرب پرستلیکنی ساتیشه دی، دیگن تنقیدی تفکّر اوشبو مصرعده برق اوریب توریبتدی. دینی داستانلرده ائتیلیشیچه، کیلیب چیقیشی یهودی بؤلگن ابراهیم پیغمبر إیلک بار مکّه نی قورگن ایمیش. یقین-یقین أیللرگچه، بو دوکان( مکّه) گوَله( لای -کیسکدن توزیلگن دیوار)،تؤرت بورچک خرابه اویدن باشقه نرسه ایمس ایدی. مشرب ائتگندیک، مکّه بوگون عربلرنینگ بیزنیسیگه ائلنگن. بو یرده مسلمانلردن اقچه تارتیب آلینه دی، اؤرنیگه ایسه، اؤلم ساتیله دی.
اورهئین مـــو باشیمه سکّیز بهشت(و) دوزخیـــن، بؤلمسه وصـلی مینگه، ایکّی جهاننی نه قیلهی؟
مینگه اتب، تیارلب قؤئیلگن سکّیز بهشت و یتتی دوزخی نینگ کیره گی یؤق؛ بل که، مین بیر وصال، قاووشماق إیلینجی إیله یشه ماقده من. اگر إیکّی جهان موجود بؤلرده ی ایسه، هر إیکّله سیده هم مینگه اونینگ( تنگری یاکه مجبوب/معشوقه) وصالی میسّر بؤلسین، دیماقده شاه مشرب. مشرب نصیه بهشت و قوروق وعده بازلیکلردن راسه اؤسانگن( بیزگن).
عرشنینگ کنگرهسین اوستیگه قـــؤیـدوم آیـاغیم، لامکاندین جای آلیبمن، بو مکاننی نــــه قیلـهی؟!
دینی متنلرده ائتیلیشیچه، الله یتتی قَبت کؤک نینگ آخرگیسی اوستیده، بیر حشمتلی تخت اوزره اؤتیرگنمیش(؟). بو عرشگه فقط گینه ؟124000 یهودی پیغمبرجنابلری، اونینگ(الله) دیداریگه یؤل تاپگنمیش؟. عجبله نرلیسی شونده که، اولر(یَلاووچ/یغمبر) تؤغری دروازه دن خدانینگ آلدیگه کیریب بارگن بؤلسه لر، بیراق، مشرب دروازه دن، تؤغری یؤلدن ایمس، بل که، قینغیر- قئشیق یؤللری آرقه لی عرش کنگره (دیواریدن)سیدن آشیب اؤتیب، خدانینگ دیداریگه بارماقچی بؤلگن. افتیدن عرش هم مشرب نینگ آیاغی آستیده قرار تاپگن، بیتده تاکیدلنگه نیدیک. دهشت- کو! بونیسی!! مشرب اؤزینی یوکسکراق مکانده ایکه نیگه اورغو بیرگن اوشبو مصرعده. دقتلی راق قره سنگیز، گنگره عرش نینگ میدانیدنی یعنی خدا اؤتیرگن یردن انچه یوقاری راق توره دی، او بلندلیکده جایلشگن بؤله دی. شاعرنینگ آیاقلری عرش گنگره سی اوستیده؟! إیکّنچی مصرعده، مینینگ توپراقدن قوریلگن یورتیم یؤق؛ وطنسیز، زمان و مکان سیز بیر شاعرمن؛ اصلیده خدانینگ عرشی هم بیر جای و مکان ایکن! اؤشه نیسیدن هم واز کیچیدیم، دیئیله دی بو قطارده.
رزّهې نــــورِ قویاشــــدیک بـــو جـهان إیچره تمام، آشکارا بــــؤلمسه، سِــررِ نهــاننی نــه قـیلهی!؟
تنگری حقیده بیلگنلریمیز، بار یؤغی، قویاش نینگ بیرگینه زرّه سیگه تینگ نوردن آرتیق ایمس. شو جمله دن شاعر اؤزینی هم بو عالمده قویاش نینگ بیر زرّه نوریگه، اؤخشه ته دی، مینگزه یدی. بو اؤرینده یره تگن و یره لمیش- هر إیکله سی هم یاروقلیک نینگ تمثالی، بل که، عین اؤزیدیر. شاعر نظریدن آدملر تاپیب ترقه تگن یالغان-یشیقلر ایمس حقیقیت دیگه نی. بل که، مشرب اوچون بوتون بارلیق ایگه سی بؤلمیش خدا و حق نینگ اؤزی اینگ بویوک کمالاتدیر. شاعر قره شیچه، حقدن کیله یاتگن معلوماتلرنینگ بَری جومباق، سِر و اسرار بؤلیب قالماقده. بو سیرلیک صندوق قچان بؤلمه سین آچلیشی کیره ک. اگر بونینگ هم اوستی یاپیب توریلسه، دین دوکاندارلری، شریعتبازلر، طریقت سازلر، صوفی و شیخ، زاهدلر آدملرگه خرافات ساته بیریشسه؛ بو موهوم رازنینگ هم کیره گی یؤق، دیدی اولوغ شاعر.
بیر خـــدادین اؤزگـــهسی برچـه غلطدور، مشربا، گُل اگر بؤلسه قؤلومده، اول تیکاننی نه قیلهی؟!
شاه مشرب غزل نینگ مرکزیده یگانه بیر اؤزه ک غایه یاته دی. او هم بؤلسه، تنگری توشونچه سیدیر، بل که، خدانینگ، یره تگن نینگ عین اؤزیدیر. خدادن باشقه نیمه یکه بؤلسه، ( مقدس کتابلر، پیغمبرلر، امام، آخوندو ملا) برچه سی غلط، ساخته، اوئدیرمه دیر، دیماقده بویوک مشرب. قایل! شاعرگه اؤزی تاپگن، اؤزی حس قیلگن و اؤزی کؤرماقچی و هیدله ماقچی بؤلگن گل( یره تگن/ حقیقت/ محبوبه) کیره ک-ده. بوسیز اوشله گن، قؤلیدن توگن برچه نرسه تیکَن، زیان-ضررلی دیر شاعر قره شیده. حرمتلی اؤقووچی! غزلنینگ یوکی کؤترگنچه مساله نی شرحلله دیم. بوندن چوقراق کیریشگه هلی اؤزبیکلریمیز تیار ایمس. زیرا، دین دوکاندارلری و اولرگه ایرگشیب، قؤلیده قورال، بیلیده پیچاق و چاپقی ته قیب آلگن نادان اؤزبیکلر افسوسکه آز ایمس. مشربنی دارگه آسیب اؤلدیرگن محمود قتغان هم اصلیده انه شولرنینگ جنسیدن ایدی.
بوگونگی افغانستان اؤزبیک شعریتیگه بیرنظر
تاریخی چیــکیـــنیش
ادبییاتنی نظری اؤرگنه یاتگنده بیز«خراسان ادبی حوزه» سی دیگن توشونچه گه یوزمه- یوز کیله میز. شو یرده قید قیلیب اؤتیش کیره ککی، اؤزبیک ادبیّاتینی حوزه لر بؤئیچه اؤرگه نیش و تدقیق قیلیش نظریه سی 1991أیلی إیلک بار کمینه تامانیدن أیلگریگه سوریلگن ایدی(«و طن»- مجلله سی.کابل). ادبیّاتیمز تاریخینی شو حوزه ده کوزه تیب باقسک، اؤتگن مینگ إیللیک وقت إیچیده، کیملر، قه ی یؤنه لیشده، نیمه لر یازیب قالدیرگنی حقیده معلوماتگه ایگه بؤله میز. عینن، انه شو حوزه محوریده گپره دیگن بؤلسک، اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اینگ یوکسک چؤقلری انه شو خوزه کینگلیکلریده بؤی کؤرستگنینی په یقب آله میز. ینه اعتراف ایتیش جایزکی، اؤزبیک بدیعی تفککر ده چوقور سؤنیش، چؤکیش و اوزولیش هم انه شو میدانده یوز بیرگن. بو اوزیلیش و معنوی بؤشلیق بیزنینگچه خراسانده تیموریلر سلطنتی ایمریلیب، اؤرنینی شایبانلر حکمرانلیگی ایگلله ی باشلنگنی پئیتلرگه تؤغری کیله دی. اگر بابا رحیم مشربنی حسابگه آلمه سک، تؤرت-بیش یوزأیلدیرکی اؤزبیک ادبیّاتی نینگ«خراسان ادبی حوزه» سیده تام معناده بؤشلیق حکم سورماقده. یعنی اونسیز و سؤز سیز کونلرنی باشدن کیچیریب کیله یاتیر بو میدان.
بو بؤشلیقده خلق آغزه کی ایجادیدن تشقری یارقینراق شعریت نینگ ایزلرینی تاپیش جوده قیئین. بودورده برماق بیلن سـَـنرلی ادیبلرگینه قلم تیبره تگنلر. اولرنینگ یازگنلری افسوسکی، إیچیمیزنی یاریتیشگه، کؤزیمیزنی روشن تارتیشیگه همده دردیمیزنی درمان قیلیشگه یره مه یدی. شو سببدن اؤزیمیزنی اؤته معنوی قششاق حس قیله یاتگنیمیز سیر ایمس. ادبیّاتیمیز انه شونده ی کتته بیر یؤقسللیک دردیگه مبتلا بؤلگنیدن هنوز بیخبر میز. سؤز صنعتی نینگ کتته تاشنی کؤتریشگه کوچ- قوّتیمیز یؤق ایکن، آنه تیلیمیزده توزویک- قوروق سواد هم چیقره آلمه دیک. اینگ اچینرلی جایی هم انه شو یرده. چله - چولپه یازیب یورگنلریمیزنی «بار یؤغی انه شولر!» دیب گیرده یب کیلدیک. اده شمه سم، حاضر هم انه شو اؤلچاو و حسّیات بیلن یشب کیلماقده میز. بوگون تاریخی عامللر خصوصیده سؤز یوریتماقچی ایمسمیز. بومساله تؤغریسیده گی فکرلر یمیزنی کیئینگی صحبتلر گه قالدیرسک- ده، ادبیّاتیمیزنینگ بوگونگی احوالیگه دایر اؤیلریمیزنی اؤرته گه تشله سک. ادبیّات دیب فقط شعرنی کؤزده توتماقده میز. نثر جبهه سی حقیده گپیریشگه هلی ایرته دیب اؤیله یمن. زیرا، کیئینگی اؤتتیز- قیرق أیللیک دور باشقه خلقلرده بؤلگنی کبی بیزنینگ هم مدنی، ادبی حیاتیمیزده اولکن بوریلیش یسه شی کیره ک ایمسمی ایدی؟ نیگه بیز تؤختاسیز ایسیب کیله یاتگن اؤزگریش و ایوریلیشلر ایپکینیگه یوز بوریب، کؤز آچمه دی؛ اویغانمه دیک؛ اوندن تؤیب- تؤیب نفس آله آلمه دیک؟
اوخله یاتگن آچیق کؤزلر
بونگی کون حقیده سؤز ائتگنده فکرنی انه شو عباره دن باشله ماق ضرور دیب اؤیله یمن. سببی، بوگون إیشنی باشلش پئتی ایمس، بلکی باشلنگن إیشنی کمالگه یتکزیش چاغیدیر. مین چاغداش(زمانوی) ادبیّاتیمیزده نه باشله نیش بار، نه سیلجیش و نه-ده کؤتریلیش بار دیب حسابله یمن. بدیعی تفککر هم اوروغگه یاکی کؤچتگه اؤخشب زمینگه قده له دی اخر. او قیل قلم یازووچی و شاعرلر تامانیدن پروریشله نه دی؛ اونیب اؤسه دی،تاکر آته دی، یپراق یایه دی، اوندن سؤنگ حاصلگه کیره دی، میوه لر بیره باشله یدی. کینگ معناده ادبیّات میوه سی کیشیلیک جمعیتینی آذوقلنتیره دی؛ انسانلرده گؤزه ل فضیلتلرنی اویغاته دی؛ انسان إیچینی یاوزلیکلردن تازه له یدی؛ آدمگه روحی تیتیکلیک بغش ایته دی و باشقه لر. شونینگ اوچون هم ادبیّات جمعیتده مهم اؤرین توته دی. بو حقیقتنی انگلش اوچون کؤزلر آچیق، یوره ک ایسه تیپیب توریشی کیره ک. شو اؤرینده کریم نزیهی جلوه نینگ بیر بیتی(افسوسکی، بوگینه بیت هم اؤزبیکچه باغلنگن ایمس، اؤزبیکچه جرنگله مه یدی هم. بلکی شاعر «اؤزبیک تیلیده شعر یازیش شونده ی بؤله دی!» - دیب اؤیله گندیر(؟).ایسگه کیله دی:
سـوزونگ سحـری بیلان شـور قـیامت چـرخه برپا قـیل،
بوغافـل ایلنی آغـیر اویـقــوسـنـدن ایـمــدی بـیدار ایـت.
درواقع،(شاعر ایسنگ) سؤز سحری بیلن شعریت عالمیده(سؤز دنیاسیده) بیر اولکن بؤریلیش یسه گین. سؤزلرینگ إیله غفلت اویقوسیده کرخت یاتگن ایل نینگ کؤزینی آچ،- دیماقچی- ده شاعر. ادبیّاتشناس عالم صفتیده نزیهی جلوه اؤز پئتیده انه شو باغلب بؤلمس اوزیلیش و بؤشلیق حقیده کؤپ اؤیله گن بؤلسه کیره ک. اؤشه - اؤشه، نه اولوغ شعریت دنیاگه کیلدی و نه او یقوده یاتگن ایلنینگ کؤزی آچیلدی.
اصلیده، معلوم دور شعریتی حقیده گپریاتگنده،اوّلا، اؤشه دورشاعرلری سؤزیگه مراجعت قیلینه دی، بار نرسه حقیده گپیریلیب، اونی بهالش کیره ک بؤله دی. بو نقطه ی نظردن ته لی گینه قلمکشلرنینگ شعرلری بیلن ته نیشیب چیقدیک. اولرنینگ محنتلرینی سیره کمسیتمه گن حالده، حاضرگی افغانستان اؤزبیک شعریتیدن پیچاققه أیلینه یاتگن مصرعلرنی تاپیش امر محال،-دیگن خلاصه گه کیلدیک افسوس.
قازانده باری چؤمیچگه چیقر
کوچلی زمینده اونیب- اؤسگن تفکـّـرنینگ ثمره بیریشی تورگن گپ. یترلی إیلدیز آتمه گن، چقور تامر یائمه گن سؤزلر(شعر) هم بؤلیشی بار نرسه. اولردن کؤز یومیب بؤلمه یدی البتته. «باریگه برکه»- دیب قؤئیشدن اؤزگه علاجیمیز یؤق. سؤنگگی یریم عصرده یره تیلگن شعر مانند گپلرنی بلکی، أیغیب- تیریب اؤی سیتیش/ اؤی سیتماق(نقد- بو اتمه نی مین یسه دیم -إیشانچ) ممکندیر. بو دور شعریتی(بولردن، سؤزلریده زمان روحینی بیر قدرعکس ایتتیرگن غربت شاعری ایرگش اوچقوننی ائریب آلگنده) ایندیگینه اؤچاقدن چیققن ناندیک، نه دماغنی قیتیقله یاتگن هیدی بار، نه تفتی، نه - ده حرارتی بار بو شعرلرینگ. قازانده یؤق ایسه، چؤمیچگه هم چیقمس ایکن. قوروق قاشیقنی آغیزگه ایلتمی قؤیه قالدیک. شولرگه قره می، بو باره ده گی اؤی- فکرلریمیزنی بیر یرگه أیغیب ائته دیگن بؤلسک، قوئیده گی حالتلر کؤزگه یقــّال تشله نیب توره دی:
۱. حاضرگی کونده شاعرلریمز، قاتیب قالگن عنعنه لر قابغیده، اؤره له شیب قالگنلر
تکراری اؤخشه تیش، جانسیزترکیب، تمثل، عباره و سؤزلر، بولر شعریت تیوره گینی سیم تیکندیک قورشه ب آلگن. شاعر سؤز میدانیده جولان اوره ی دیسه، عهده سیدن چیقه آلمه یدی. بوقابیق إیچیده اولرخسته لنگن بیماردیک آغیر نفس آله یپدیلر. شاعرلریمیز لعنتی عروض، قافیه و ردیف چنگلیدن چیقه آلمی، حالسیزله نماقده لر. اولر ایسکی قالیبلرنی سیندیریب چیقیشگه اؤزلریده کوچ و حرکت کؤرمه یپدیلر. بولر آره سیده ینگی ادبی تور و ژنرلرنی تن لمسلیکلری هم ممکن. «شاعر»لر،خودّی، دور و زماندن آرقه ده قالیب کیتیشگه محکوم ایتیلگندیک اؤزلرینی حس ایته دیلر. عنعنه پرستلیک اولرنی زنجیربند قیلیب تشله گن؛ سیقه سی چیققن اؤلیک غزللر اسکلیت و تابوتیده اولر عرش اعلنی کؤرماقده لر. شاعرلریمیز قوروق وزن کیفیدن مست الست، ردیف و قافیه لر خماریدن کؤزلرینی آچه آلمه یاتیرلر. «غزل»- دیب تقدیم قیلینگن بیر- بیریگه معناسیز باغلنگن سؤزلر سوودن تؤلدیریلگن غه لبیرگه اؤخشه یدی. بو سؤزلر آرقه سیده نه چقور حیاتی تجربه بار، نه اوقیب، اؤقیب اؤرگنیلگن بیلیم، و نه- ده، شعری تیخیکه کؤرینه دی. اولرنی عنعنه پرستلیک شونچه لر اؤز سیقویگه آلگنکی، حتـّا اؤزلری هم سیقوچن بؤلیشگن.
2 .شعریتـــیمیز بدیـــعیلیکــدن أیــــراق
جؤن و یوکی یؤق سؤزلر خوددی، سنگلاخ تاشیدیک اولرنی(شاعرلر)مودره تیب قؤیگن. شاعرلریمیز چوقور و تیرن تخیل کینگلیکلریگه پرواز ایته آلمه یاتیرلر. احساسلری کؤپ هم لطیف ایمس. بیرخیل آهنگ وموسیقیلیک شعرده گی معنانی یب، یوتیب یوبارگن. ته نیش آهنگلر شعر خوانگه ذوق و شوق بیره آلمه یپدی، سؤزلری تاثر کؤرسه ته آلمه یتدی. آهاری کیتگن آهنگلر سؤزلرنی قاقشال قیلیب تشله گن. اولرنینگ شعوریدن نفیس قؤشیـقلراونمه یپدی. سؤز إیفاری(عطر) شوخ-شوخ ترلمه یاتدیر. شاعرلریمیزنینگ ذهن ذخیره سیده بیر هاووچ معیشی سؤزلردن باشقه هیچ نرسه یؤق. سؤزلر بدیعیلیکدن ماسوا قیلیب قؤئیلگن. اولر سؤزلرنینگ هم اؤز حقوقی بار؛ إیشله تیش اؤرنی بار دیگن نرسه دن خبرسیزلر.
3. شاعرنینگ باشقه لرگه یتکیزه یاتگن سؤز(مژده) لری یؤق
شاعرلرنینگ پیاملری ایسکی؛ ساغینچ- سیوگی بابیده نغمه-ائتیملری هم قوروق. معشوقه لری اؤینه شیدن قاچگن، بی وفا، ساخته، بازاری، یلتر- یولتیرلرنی زیب و زینت اؤرنیده قولاق و بؤینلریگه آسیب آلیشگنده ی گویا. اولرمعنا بیزه گیدن محرومدیرلر. بو شاعرلر تصویریده طبعیت هم جوده- جوده غریب، یالانغاچ، اؤز کؤرکی- جمالی، بؤیاغیدن اجره لیب قالگن. شاعرلریمیز مصفـّا طبعیتنی ایمس، بلکی، قاغذ گللر، پلاستیک یپراغلردن بیزه تیلگن باغ وبوستان منظره سینی چیزماقده لر. تؤغریراغی اولر انه شو لرحقیده کویله شیپدی.
طبعیت نینگ بیرقسمی بؤلگن، انسان حسسی بیلن یوغیریلگن وطن تصویری هم اونچه لیک جاذبه دار ایمس. وطن توشونچه سی آستیده ینه قنده ی ارزیگولیک غایه لر بارلیگینی پیقه شگه اولرده قنده ی دیرعامللر تؤسقیلیک قیلیپ توره دی. مللت قیافه سی عکسینچه، انچه ین سؤلغین، مآیوس و حتا پریشان کؤرینه دی. ملامت تاشیدن ایل نینگ بدنی افگار. مللت منگله یگه (پیشانه) اوغان دیگن اؤزگه، یات نام یاپیشتیریب قؤییلگن. بو مللت(اؤزبیک)اؤز بایلیگینی اؤغیرلتگن کاروانگه اؤخشه یدی. اؤز یورتیدن قویلگن و بدرغه قیلینگن قاچقینلرگه میزه یدی او. نیگه بو قیافه لر شعریتده اؤز افاده سینی تاپمه سین؟ نیگه شاعرلر اؤز دوریده کیچه یاتگن واقعیلیکدن بیخبردیرلر؟ یاکی کؤریب -کؤرمسلیککه آلیشه دی. بونرسه لرنی خلققه ییتکزیشگه کوچ- قوّتی یتمه یپتدی چمه سی.
بیرقره گنده همه شعرلرنی بیر کیشی یازگنده ی. بیر"تخلص"نی برچه شعرگه آستیگه قؤئیب چیقسه بؤله ویره ی. شاعرلریمیز آق تؤیه کؤردینگمی؟- یؤق قبیـلیده إیش توتیشگه اؤرگه نیب قالگنلر. زمان حقیده گپیرگیلری کیلمه دی. بو احوالنی«صنعت- صنعت اوچون» دیگن قره ش عباره بیلن هم ،آقلب بؤلـمیدی. اؤتتیز أیلدن آشه راق دور و زمان إیچیده اوروش کیلتیرگن عاقبتلردن سؤز آچیلمه یدی. قاره کوچلرنینگ یاوزلیک حرکتیگه عکس صدا یؤق. شاعرلر قؤرقیش و قوتغو آستیده یششگه محکوم ایتیلگنده ی. فکر میدانیده گی بؤشلیقنی اشدّی کوچلر تؤلدیریشینی انله مه یاتیرلر...
۴. تیللری نظملریگه آرتیقچه لیک قیلیب توریبدی
شعریت تیلی حقیده گپیریش باشقه بیر صحبتنی طلب قیله دی. اولر(شاعرلر)عایله، کؤچه - کوی و محله سیده گپریلیب کیله یاتگن سؤز وعباره لردن فایده له نیشدن خجالت چیکماقده لر. شاعرلریمز إیشله ته یاتگن سؤزلر الّـله قچان یشه ب بؤلگن یاکی بار-یؤغی معیشی حیاتده قؤلـله نه یاتگن آغزه کی سؤزلردیر. منه بو : «چوخ»، «اؤلمز» «اؤلسون»، «دین»، «نین»، «بیرگیل»، «ایمدی»، «چقنه بان»، «باتور»، «منگا»،«چشم گریانیمغه» ،«اؤدینه »،«بارغیل»، «سنگا»کبی سؤزلرنی عالی ادبی سؤزلردیب توشینه دیلر. شاعرلریمیز بو ارخه یک(ایسکیرگن) سؤزلر حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده إیشله تیلمسلیگینی توشینیب یتمه گنلر. بوکبی سؤزلر نینگ گپ له شیوچیلری حاضرگی اؤزبیک خلقی ایمسلیگیدن بیخبرلر. بوندن تشقری لیلی ، مجنون، فرهاد، شیرین، یوسیف، زلیخا ، وامق وعذرا، بهرام، گل اندام، اسکندرگه اؤخشه گن اؤنلب شعری قهرمانلر ایسه، حاضرگی یشه ب تورگن زمانه میزگه سینگمه یدی. اولر اؤز دورینینگ قهرمانلری بؤلیشگن. بو دورنینگ اؤلچاویگه سیغمه یدیگن نرسه لر. بیز بوسؤزلر إیشله تیلمه سین دیماقچی ایمسمیز بواؤرینده. باشقچه ائتگنده بوگو نینگ سؤز ایمس. بلکی، هربیر دورنینگ اؤز قهرمانلری، تمثاللری سؤز و انسانلری بؤله دی ایمسمی؟ شعر بوگون نینگ تیلی بیلن بوگونینگ نفسی بیلن یازیلماغی معقول. ینگی سؤزبؤله دیمی؟ ایسکی سؤز بؤله دیمی؟ اولرنی تنلشده شاعرنینگ اؤز اختیاری- ایرکی بار. گپ اولرنی جانلی و حیاتی قیلیب ایشله ته بیلیشده دیر. سؤزلرشعرگه یوک بؤلمه سین. بوگون نینگ دردی قلمدن توشمه گنی دیماقچیمیز.
نیمه قیلماق کیره ک؟
گپنینگ جانی انه شونده. ایسکی قالبلرنی سیندیریب، ینگی زمانوی ژانرلرنی اؤزلشتیریش و تجربه قلیش ضرور همده شرط دیر. اینگ مهمی فکرلرنی ینگیله ماق ضرور. داستان و اویدیرمه لرنی مقدس اتب، اولرگه سیغینیب، تاپینیب یشش زماندن آرتده قالیشنی انگله ته دی. قالاقلیک هیچ قنده ی شرف کیلتیرمه یدی. آلغه إینتیلیب یشش ینگیله نیشنی طلب قیله دی. ادبیّات قاتیب قالگن قالب ایمس، سؤز سیز قبول قیلینیشی شرط بؤلگن حکم ایمس. ادبیّات سیرگکلیک و شکاکلیکنی یاقتیره دی. کؤزنی یومویب عنعنه لرگه تسلم بؤلیش، اؤتمیشنی قومسب یشش تنبللیک، حرکت سیزلیک بیلگیسیدیر.
مقاله نی اؤقیگن سیز عزیز اؤقووچیلرده "شو فکرلر انیق مثاللر یاردمیده کؤرسه تیلسه یخشی بؤلور ایدی"- دیگن اؤی پیدا بؤلیشی ممکن. تؤغریسینی ائته ی یوره بیتله مه دی. اؤزی بیک ایجادکارلرنی نقد قیلیب بؤلمسه کیره ک. اولر همّه دن زور، بی کم و کاست، اولرنینگ حیرانی هیچ قچان شور ایمس-ده. فکر توغیله بیرسه اونگه هم نوبت یتر.
بو مقاله قئیته إیشلنگن حالده تکرار نشر قیلینماقده.
قؤشتیره ک جلوه لری یاکی،
«بیرینچی معلم»
اتاقلی قیزغیز ادیـبی چینگیز ائتماتوفنینگ«بیرینچی معلم» ناملی مشهور قصّه سی بیلن- کؤپچیلیک ته نیش. اثر دنیانینگ کؤپلب تریک تیللرگه اؤگیریلگن. أیللر اؤتیب، مین بو اثرنی قئته اؤقیب چیقدیم. بو گـــَل باشقچه کؤز بیلن قره دیم، اثرگه بیرآز چقورراق یانده شیشگه تؤغری کیلدی.
شونی هم قیستیریب اؤته ی کی، کمینه چینگیز ائتما توفدیک دهــّا یازووچی باره سیده فکر بیلدیریشدن عاجزمن. زیرا، چینگیز آغه دیک بویوک یازووچی اثرلرینی نقد قیلیش کیشیدن نهایتده کتته بیلم و صلاحیت طلب قیله دی. اثرنی اؤقیب حیرتگه چؤمگنیم باعث، بیر- إیککی شینگل فکر بیلدیریشگه اؤزیمده جرأت سیزدیم.
اثر قهرمانلری:
-رسـّام ژورنالیست(آتسیز)- اثرنینگ حکایه چیسی - باش قهرمان.
-دوئشون(باش قهرمان) - قیرغیزنینگ آقساق کوی اوروغیگه منسوب سابق عسکر، کمسومول، آتخانه ده مکتب قوریب اؤقیتوچیلیک قیلگن چله سواد کیشی، کیئینچه لیک سووچی(میراب)لیک قیله دی؛ کیکسه یگنده پوسته چیلیک بیلن شغلله نه دی.
-آلتین آی سلیمانوه(باش قهرمان)- بیرینچی معلم قؤلیده تعلیم آلگن یتیم قیز، کیئینچه لیک مکتب بؤلیمی نینگ مدیری، شهر اؤقیو یورتلریده فلسفه دن درس بیرگن اؤقیتوچی، مسکوه گه جؤنه تیله دی. اویرده کتته عالم بؤلیب کمالگه یته دی. اکادیمک درجه سیگچه کؤتریله دی.
ساتیمقول تجنگ - قیشلاقده مکتب قوریب، باله لرنی اؤقیتیشگه تیش- تیرناغی بیلن قرشیلیک قیلگن سلبی قهرمان.
قرتنگ بای - آلتین آی سلیمانوه نینگ اوزاقراق قرینداشلریدن، دوئشون نینگ محله داشی،اولرگه خیر خواه کیشی. إیککینچی درجه لی قرمان.
صیقل بووی- قرتنگ بای نینگ خاتینی، آلتین آی سلیمانوه و دوئشونگه مهربانچیلیکلر کؤرستگن عجایب کمپیر.
آلتین آی سلیمانوه نینگ عمه کیسی، کینّ آئـیسی(ینگه سی)، مکتب باله لری، چیتده گی(حاشیه) قهرمانلر.
اثرنینگ قیسچه چه مضمونی
واقعه إیسسیق کؤل(قیرغیزستان)ده،آقجر و قاره تاغ آره سیده جایله شگن بیر آوولده یوز بیره باشله یدی. ساویت حکومتی قرار تاپگن أیللرنینگ باشی، مملکتده تورلی عللتلر حکم سوریب کیله یاتگ زمانلر. عادی خلق خط- سواددن مطلقا محروم، قاره محنتگه قاریلیب کون کیچیری کیلر ایدی. ایندی عسکرچیلیکدن قئتگن قیرغیز أیگیتی دوئشون،خط - سوادی یترلی بؤلمسه- ده، نامی یؤق تیپه لیکده قی سدیر بایدن قالگن، تشلندیق بؤلیب یاتگن آتخانه نی آباد قیلیب، مکتبگه ائلنتیره دی. دله لرده تیزه ک تیریب یورگن باله لر، قیزلرنی اؤقیتماقچی بؤله دی. دوئشون قاره تیرگه باتیب، گوله دن بیتگن چهار دیوارنی خــَـشک بیلن یاپیب، ته گیگه په خال سالیب، بیتـتیره دی. محله داشلریدن کؤپچیلیگی قیلگن إیشیگه پست نظر بیلن قره شه دی. حتـا، باله لرینی اؤقیتیشدن تانه دیلر. شونده قرشیلیکلرگه قره مسدن دوئیشون باله لرگه : « تیزه ک تیریب یوره بیره سیزلرمی، خط- سواد اؤرگنینگ، اؤقیشده گپ کؤپ!»- دیگن سؤزلرنی قیلیب، کؤچه- کویلرده دیدیب یورگن باله لرنی کؤنگیللی روشده اؤقیشگه جلب قیله دی.
باله لر، قیزلر په خال اوستیده اؤقیب خط- سواد چیقره دیلر. آره دن أیللر اؤتیب، شهر رواجله نیب، اؤشه دوئشون قورگن درسخانه اؤرنیده زمانوی مکتب قد کؤتره دی. سؤنگ مکتبگه دوئشون نینگ نامی بیرله دی. مکتب آچیلیشی کونی ضیافت اوئیشتیریلیب، اونگه مکسوه دن آلتین آی سلیمانوه تکلیف قیلینه دی. طنطنه لی مجلیسده قدحلر کؤتریلیب، معنالی سؤزلر ائتیله دی. مکتب نینگ خاطره کتبیگه بیرینچی بؤلیب، آلتین آی سلیمانوه امضا چیکه دی. آوللده گیلر آلتین آی سلیمانوه دیک عالملری بارلیگیدن فخرلنه دی. أیغیده گیلرگه کیکسه پوسته چی دوئشون خط آلیب کیله دی.
بولر رسـّام تیلیدن اثر باشیده، حکایه قیلینگن عمومی واقه لردیر.
رسّامنینگ حکایه قیلیشیچه، آلتین آی سلیمانوه ضیافتدن بؤشب، ضرور إیش بیلن مسکوه جؤنب کیته دی. ترینده کؤنب کیتیشدن آلدین ژورنالیست رسّامگه اؤز باشیدن اؤتگنلرینی قاغذگه توشیریب،یازمه روشده پسته دن جؤنه ته دی. اثرنینگ تؤله مضمونی انه شو یردن باشله نه دی.
آلتین آی سلیمانوه نینگ یازیشیچه، قیزه لاق(آلتین آی) آته- آنه دن یتیم قالیب، عمه کیسی و کینّ آئیسی قؤلیده تربیه تاپه دی. یتیم قیز بو عایله ده ازّانچه خورلنه دی، کم سیتیله دی، اؤقیشیگهباریشگه تؤسقینلیک قیلینه دی. صیقل بووی قیزچه گه کون بیرمی اونی : «إیت بچّه» ،«شوم آیاق» ،«قاره قان نینگ آغرینگدن کیلگور!» ،«شومشوک تیریک یتیمچه!»- دیب اوره دی. قؤلیدن کیلگونچه، آلتین آینی چرخ أیگیریشگه، قاره محنتگه تارته دی.
پؤستینی أیرتیق چال دوئشونگه: « اؤقیتیش سینینگ إیشینگ ایمس،باله لرنی ملله لر اؤقیته دی»- دیب توریب آله دی. دوئشون اوی مه- اوی یوریب باله لرنی اؤقیشگه یتکلب آلیب کیله دی.درس بیره باشله یدی...
دوئشون پرتیه(حزب)گه کیریش یوموشی بیلن اوچ کونگه شهرگه کیتیب قاله دی. دوئشون سفردن قئتیشده کیچیکه بیره دی. دره گی چیقه بیرمس آلتین آی سیقیله کیته دی. غمخوارگینه دوئشوننی قومسب یؤلیده کؤز تیکه دی.عمه کی سینینگ خاتینی اونی قیئنه شدن تایمه یدی. دروازه گه چیقیب، کوته بیرگچ، ینگه سی صیقل بووی دققه نفس بؤلگنیدن،« صیقل بووینیگه بار،راضی بؤلیشسه اؤشه یرده تونب قال»- دیه رخصب بیره دی.اؤشه کیچه سی دوئشون قیر- ادیرلر آشه، بؤریلردن زؤرغه قوتیلیب، آوولگه یتیب کیله دی. اؤقیتوچیسیگه مهر قؤیگن آلتین آی کؤپ بیزاوته لنه دی...
آلتین آی عمه کیسی نینگ اوئیده، همیشه گی تورموش شکنجه سیده کون کیچیره بیره دی. کونلردن بیری کونی دبنگ، یؤغان، بیر قؤپال کؤرینیشلی آدملر آلتین آیگه ساوچیلیککه کیله دی. آلتین آی قرشیلیک بیلدیره رکن، یاووز آدم بیلن سوسر(حیوان) تیلپه کلی کیمسه اونی اؤغیرلب، آتگه بائلب آلیب کیتیشه دی. اوزاق آوولگه آلیب باریب اونگه تجاوز قیلیه دی. خاتینی قیلیب آله دی.
واقعه دره گینی إیزلب، دوئشون آلتین آینی اوزاق تاغ یته گیده سالینگن آوولدن تاپه دی. پولیس یاردمیده زوره وانلردن آلتین آینی نجات بیره دی. اولرنی باغلب آلیب کیلیشه دی. جسمانی و روحی قیناقلردن آزاد بؤلگن آلتین آی دوئیشون یاردمیده اؤقیشگه مسکوه جؤنه تیله دی...
***
چینگیز ائتماتوف قصّه بو نی اؤته مهارت بیلن قلمگه آلگن. واقعه نی ریال حیاتدن آله دی. قهرمانلرنی- ده، اؤزی کؤرگن، بیلگن جمعیتدن تنله یدی. اثرگه مجازی منظره بغشلب، واقعه لر زنجیرینی حاصل قیله دی. اونگه فلسفی معنا بیره دی. یازووچی اؤز اثرینی بدیعی، خامه کی بیر چیزمه گه اؤخشه ته دی. هلی یخشی دؤندیریلمه گن اثر قنده ی چیقیشینی اؤزی هم بیلمه یدی. تصویر حقیده آلدیندن سؤز ائتمه یدی. بو هلی آرزو، تصویر(اثر) بیر کون باریب یاریق عالمنی کؤره دی، اونگه، اؤقیوچیلر قانیدن قان، کوچیدن - کوچ قؤشیب بیره دیلر، دیه امید قیلیب قاله دی. بو تویغولرنی یازووچی چینگیز ائتماتوف«بیرینچی معلم»نینگ إیلک صحیفه سگه تؤکیب ساله دی :
«بو صورتنی هلی تمام قیلگنیم یؤق. قنده ی چیقیشینی حاضرچه ائنیش قیئین. هر کونی إیلک سحرده توریب، خامه کی ایتیودلریم(بیتمه گن خامه کی رسم ، تصویر) نی ینه إیککی- اوچ مرته کؤزدن کیچیره من، تانگ سکونتیده او یاق بو یاققه استه - استه یوریب اؤیگه چؤمه من. یؤق، هلی کؤنگلیمده گینی تاپگنیمچه یؤق. ینه تغین کؤپ إیشی بار. بو صورت هلی کؤنگیلده گی بیر تیلک، فلبیمنی هیجانگه سالگن آرزو- امید خلاص...
هلــی تماملنمه گـــن اثر تؤغریسیده آلـــدیندن جر سالیشنی اؤزیم هم ازلدن یاقتیرمسدیم. بـــو بخللیکـــدن ایمس. بیشیکده گی چقه لاقنینگ کیم بؤلیب وایه گه یتیشینی قی یاقدن بیلیب بؤله دی دیئسیز. لیکن بو سفر اؤزینگیز کؤریب توریب سیز، شو عادتیمدن واز کیچیب، خام - ختله اثریمنی اؤرته گه تشلب، اوندن گپ آچماقچی من... إینده می یوریشگه هیچ علاجیم یؤق. راستینی ائتسم، بیر اؤزیم یالغیزلیک قیلیب قالدیم، بی زاوته قیلیب، ایس- هوشیمنی اؤزیمگه بند ایتگن بو واقعه یوره گیمگه سیغمی، قوچاغیم هم یتمی توریبتدی.
بؤلگن واقعه نی عینن تصویرلب، خلقنی اوندن بهره مند قیلسم، دیگن امیدیم بار. إیستر ایدیمکی، کؤپجپچیلیک هم اؤز فکر- ملاحظه لرینی اؤرته گه تشله سه... بو اثر خلق دمیدن چیققن آلاودیک بؤلسه- یو، اونگه اؤز قانینگیزدن قان، کوچینگیزدن کوچ قؤشیب بیرسنگیز، شو وجه دن بو واقعه نی سیزلرگه بیان ایتیشنی اؤز بورچیم دیب بیله من».
قصّه نینگ سویکلرینی باغله شده یازووچی ینگی- ینگی اسلوبلردن إیش آله دی. واقعه نینگ بیانیده یازووچی نینگ اؤزی قتشمه یدی. حادثه لر رسّام أیگیت تیلیدن حکایه قیلینه دی. رسّام ژورنالیست ایسه، اثرنینگ باش قهرمانینی سؤزله ته دی. مسکوه دن آلتین آی جؤنتگن بیر خط قصّه نی آچیب بیره دی.
خوش رسّام چیزماقچی بؤلگن تصویرده قنده ی منظره اؤز عکسینی تاپه دی؟ انه شو تصویر و منظره یخلیت بیر اثر اؤله راق بؤی کؤرسه ته دی. تصویرده آقجر و قاره تاغ اؤرته سیده گی بیر آوولده بؤی چؤزگن قؤشتیره ک گوده لنه دی. اولر عادّی قؤشتیره ک ایمس، بلکی رسّامنی ذوقلنتیره دیگن،إ یچیگه غلغله ساله دیگن- خاصیتلیدرختلردیر. انه شو قؤشتیره ک چقور، اجتماعی و فلسفی معنالردن آذوقله نه دی. یورت و مللت روحیدن سوو إیچه دی. حکایه چی رسّام تیلیدن ایجادکار منه بو بدیعی قاچیریملرنی یارقین رنگلرده قوئیده گیچه افاده له یدی :
« تیزراق آوولگه یتیب آلسم، ایرته راق تیپه لیککه چیقسم، قؤشتیره ککه ایگیلیب سلام بیرسم، اولرنینگ شاوولـله شینی تؤئیب- تؤئیب ایشیتسم، دیب یوره گیم آرزوقه دی. کؤچه - کویده نیمه کؤپ- درخت کؤپ، لیکین بو تیره کلر اؤزی باشقه بیر عالم، قنده یدیلر خاصیتلی تیلی بارده ی».
خوش، قؤشتیره کنینگ نیمه خاصیتی بار ایکن؟
بو خاصیتنی قوئیده گی سطرلرده شونده ی توگیب کیته دی یازووچی:«تون- کون یپراقلری دیرریللب، چئیقه لگن اوچلری بیر- بیری بیلن اؤپیشیب، اؤزینی مینگ کویگه سالیب شاوولـله یدی. گاه ساحیلگه کیلیب اوریلگن ایرکه تؤلقینده ی ایشیتیلر- ایشیتیلمس گولـله شیب قؤیه دی، گاه جیم اؤیله نیب قالیب، ساغینه ساغینه یوره گی قان بؤلگنده ی، الـله نیمه لرنی ایسلب خؤرسینیب، یولقینگن شمال بولوت هیده ب، یاغمیر هیده ب، بوتاقلرنی ایگیب یوبارگنده، تیره کلر بیر-بیریدن مدد آلیب: سیندیریب بؤپسن،دیگنده ی بدتر اؤجرلیک قیلیب، زرده بیلن تؤلغه نیب قؤئیشه دی».
بو بدیعی قاچیریملردن کیئین یازووچی جلوه دار قؤشتیره ک نینگ سیر-اسراریدن سؤز آچه دی :
«هو انچه کیئین ایسیم کیریب اولغه یگنیمده، مین بو تیره کلرنینگ سیر- اسراریدن واقف بؤلدیم. تؤرت تامانی آچیق بلند تیپه ده تورگنیدن، بولر دایم شمال اؤقیگه تؤلغه نیب هوانینگ هر بیر اؤینیگه جواب قئتریب توریشگن. تینمه ی شاووللب، مینگ آهنگده آواز چیقریب توریشلری هم شوندن».
یـازووچـی نظـریـــدن بـو درختلــرنینگ، جانلــی مخلوققه اؤخشب ینه الـله قنده ی سیرلری بار:
«کؤز آلدیمگه ایرتکده گیده ی بیر عالم کیلیبتدی- یو، لیکین بیر نرسه ایسیمگه کیلمه بتدی. بو تیره کلرنی کیم اؤتقزگن؟ او قنده ی امیدلر بیلن اؤستیرگنینی اؤیله مبمن».
مینینگ قره شیمچه بو قؤشتیره ک اؤشه دوئشون و آلتین آیلر ایدی. بودرخت زمینی بؤلسه قیرغیز خلقیدیر. چینگیز ائتماتوف اثرنی یازه یاتیب، کؤنگلیده،انه شو غایه لرنی تؤگکـّن بؤلسه عجب مس.
«بیرینچی معلم» ســاویت حکـــومتی گورکوریب،قنات یائیب رواجلنه یاتگن بیر دورده یازیلگن. ساویت حکومتی بدعتگه قرشی، بیراق، یازووچی رواجله نیش طرفداری دیگن غایه نی هم إیلگریلگه سورگن بؤلیشی هم ممکن. «بیرینچی معلم» قصإه سیده لینین بیش -آلتتی مرته تیلگه آلینه دی. مکتبده، اؤقیش باشیده لینین نینگ صورتی یؤلباشچی صفتیده شاگردلرگه کؤرسه تیله دی، کیئینراق، ایسه اونینگ اؤلیمی خبری قلمگه آلینه دی. بو خبرگه اؤکینیش روحی افاده لنگن.
اثر شونده ی خلقچیل و عموم بشری غایه لر بیلن سوغریلگن کی، هیچ بیر شخص و مفکوره اونگه سایه ساله آلمه یدی.
ادبی اؤیلر
شاعر کؤپ،شعر چی؟
جنوبی تورکستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلرنینگ مدنی حیاتی حقیده کم گپیریلگن.انه شو مدنی حیات(فرهنگ)نینگ کتته بیر قسمینی ادبیّات تشکیل بیره دی.ادبیّات فنی نینگ بیر قناتی ایسه،سؤز صنعتی یاکی،شعریتــدیر.پارلاق اؤتمیشگه ایگه بؤلگن بیر خلقنینگ چینه کم ادبیّات وشعریتگه ایگه بؤلیشی کیره ک ایمسمی؟ کمینه بو اؤرینده ممتاز ادبیّات حقیده سؤز یوریتماقچی ایمسمن(اونینگ هم کیره کسیز جایلری کؤپ؛دردیمیزنی درمان قیله آلمه یدی!). مینی قیزیقتیره یاتگن مساله چاغداش(معاصر-بو اتمه بیزتاماندن تکلیف قیلینگن)ادبیّات وشعریت مساله لریدیر. بیلگنینگیزدیک،زمانوی ادبیّتات وسؤز صنعتی نینگ جوده کؤپ موضوع و مساله لری بار.ذاتن،او بیلن ادبیّـتشناسلیک و ادبیّات نظریه سی شغلله نه دی.
جهان عملیاتیده آلیب قره یدیگن بؤلسک،چاغداش ادبیّاتنی یوزه گه کیلتیرگن و حرکتلنتیرگن بیردن-بیرعامل بو-مدرنیزیم و تجدددیر. مدرن(ینگیچه فکرلیش،حیاتگه ینگیچه قره ماق ویانده شو)تفککر اؤز نوبتیده،حور فکرلیلیک،ضیاترقه تیش،یاغدو تره تیش؛بارلیقنی ینگیچه انگلش،تیرن فلسفی قره شلرگه یؤل آچیش؛ ایسکی قالبلرنی سیندیریش،اخلاق حتّا،مقدّس،دیب تاپیلگن ارزش- قدریتلرنی سؤراق آستیگه آلیب کیلیش جریانلری بیله باغله نیب کیته دی.بو حرکت اوروپاده 18-عصرده شکلله ندی.اویرده باشله نیب کیتگن نور و ضیا تره تیش عصری اؤز اؤرنینی،عقلگه سویه نیش،آنگ وشعورگه ته ینیب إیش کؤریش دوریگه بؤشه تیب بیر دی.در واقع بوحرکتلر آرتیده کتته- کتته فیلسوف و ادبیّات دهّالرنینگ اؤی-اندیشه لری یاتگنینی یخشی بیله میز(رواجلنگن دولتلرده گی بختیار حیات،اصلینی آلگنده،انه شو متفکّرلر عقلینینگ میوه سیدیر).مدرن فکرلش ایپکینلری(سیلتاوی) ائریم آسیایی یورتلر، عنعنه وی جمعیتلرگه کیچیکیب،یتیب کیلدی یاکی،عمومن یتیب کیله آلمه دی دیئیش ممکن.
اوغانستان دیگن بیر مملکت انه شو آزدادلیک،ترقیّات ومدرن حیات شبـّاده سیدن کؤز آچیب اویغانمه گن، ایرکینلیک و ایزگولیککه بغیر آچمه گن،جهالت بیداد سالگن یورتلر سیره سیگه کیره دی.اوغانلر باسیب آلگن جنوبی تورکستان بؤلسه، بو نرسه لرنی عمومن توشیده کؤریشـگه هم اولگورمه گـــن؛امکان و مجال هم تاپه آلمه گن.بو همّه گه عیان بیر حقیقــت.
آچیلمه گن ایشیک
بیله من،هلی توغیلمه گن،یوز بیرمه گن و بؤی کؤرسه ته آلمه گن واقعه-حادثه حقیده-گپریش قیئین.شونگه قره می،بوندن سکسان،یوزأیل آلدین بیزده هم ایرکین فکرلاوچی قلم ایگه لری،ینگیلیکنی باشلب بیرگن شاعر وادیبلر بؤلسه ایدی،دیب آرزو قیله میزده.افسوسلر بؤلسینکی،اولر اؤز قابیغیدن تشقریگه چیقه آلمه گنلر.بیلیلیش دایره لری نهایتده تار،آنه تیلیمیزگه اعتبارلری آز قلمکشلر بؤلیشگن. عکسینچه،یات فرهنگنی رواجلنتیریشگه مشغول بؤلیب یورگنلر.ادبیّات دیگنده بیش –اؤن شاعرنینگ دیوانیده گی غزلنی توشونگنلر.بو وضعیت بوگونگی دوریمیزده هم سایه سالیب توریبتدی.قیزیق جایی شونده کی،تیخنیکه گورکیره ب رواجلنه یاتگن بیر پئیتده؛گلبه للشو دوریده شعرنینگ عمری آخرلب، بازاری کساد بؤلیب باره یاتگن بیر کیزده بدیعی تفککر مساله سیده،اؤرنیمیز همان بؤشلیگیچه توریبدی. ینگیلیکلرگه یوزلنه آلمه یپمیز.قوروق اسکلیتگه اؤخشه گن شعریتیمزعروض نینگ قؤلیده اسیر،توتقون؛ قافیه نینگ شکنجه سیگه محکوم و ردیفلر تیزیمیگه بؤئین سوندیریلگن.شاعرلریمیز قوللق،دیه انه شو یؤل-یؤروقنی تنله گنلر.بونده ی عنعه پسندلیک نینگ حاصله سی طبعی کی سیاز وبؤش اؤیلر بؤله دی البتته.تن آلیب ائتیش کیره ک کی،شعریتیمیز انچه یوزه کی،جؤن،بؤش،یوکسیز،روحسیز،معناسیز ، آغیرخسته و بیمار.
إستک بار-او،کوچ و إینتیلیش یؤق
گپ شونده کی،بیز شرقی آدملر،جمله دن اؤزبیکلر شعریتگه اخلاص و اعتقاد کؤزی بیلن قره یمیز.شاعر لرنینگ دیوانلرینی تبرّک توته میز و شاعرلرنی قدرله یمیز. شعر اؤقیله یاتگنده،جان قولاغی بیلن تینگلب،(توشونمسک-ده)اوندن حضور و حلاوت آلمه میز؛مطلق سیور ایمیز.سؤزنینگ،شعرنینگ یخشی و یامانیگه هم شبهه قیلیشگه بیزگه اذن بیریلمه گن گویا.نه فقط شعرنی،هیچ نرسه گه شبهه لنه آلمی میز.تربیه اصولیمیز شونقه.سیز ائتینگ،بیز شعر قرغه گن،عروض چه لیب،قافیه و ردیف اوریب کیتگن اؤته غزلباز شاعرلر ایمسمیزمی؟چونکی،بیز معناسینی توشونمه گن نرسه نینگ عاشقی میز.محکم اوشلب آله میز.جانیمیزدن کیچه میز-او،اصلا اوندن واز کیچه آلمه یمیز.قیزیغی شونده کی،حاضر یازیب کیلینه یاتگن شعرلرنینگ برینی خوددی،بیر شاعر یازگنده ی.بوعللت ممتاز- کلاسیک ادبیّاتیمیزده هم چقور إیلدیز آتگن.شعریمیز نیمه حقیده بؤلمه سین،موضوعسی موهوم؛یشب تورگن دور و زمانیگه دخلی یؤق؛هیچ قنده ریال حیات و آب و هوادن نفس آلمه یدی.بونده ی شعرلرنینگ قهرمـــالری نــــاانیـــــق و کؤریمسیز.بو شعرلر نیمه مناسبت بیلن،قچان و قی یرده یازیلگنی بابیده درک بیره آلمه یدی.هواده یازیلگن بیکارچی سؤز لردیک.اصلیده اطرافیمیزده کیچه یاتگن واقعه-حادثه لرنی تورلی-معلومات واسطه لری هم یاریته دی،آدملرگه یتکزه دی.اولرده دالضربلیک،کم تاثرلیک و اؤتکینچیلیک حکمران.باردی عینن شو واقعه لربدیعی یاریتیلسه تاثیرچن راق بؤله دی.چونکی،موضوع بدیعی تشبهه و سؤز صنعتیگه اؤره لیب بیره دی.اونده صنعت بار.قوروق ایمس.شو معناده اولوغ نوایی اؤزینینگ«دیوان فانی»تؤپلمیده بیر چیرایلی بیتنی فارس تیلیده کیلتیرگن :
شعـــر خالی کــــردن دلهــــاست از اندوه درد،
خواه از بد صورتان خواهی ز نیکو صورتان.
کؤره یپسیزمی؟ساده گینه و چقور معنالی بو بیت ضمیریده بیر نرسه یاتیبدی، او هم بؤلسه کانکریت حیاتی واقعیلیک،یخشیدیر،یاماندیر انیق- بارنرسه.تیوره ک محیطده یوز بیره یاتگن واقعه حادثه لردن سؤز آچیشدیر.بو بیتلرنی شاعرنینگ«حیرت الابرار» مثنویسیده کیلتیریلگن منه بو اؤزبیکچه مصرعلر ینه-ده، تؤلدیریب توره دی:
نظمـــده هـــم اصــل انگه معنـا دورور،
بؤلسه بؤلسین صورتی هر نی دورور.
شعرده معنا،معنا بؤلسه واقعیلیککه یوغوریلگن بؤلماغی ضرور.شعرنینگ معنا و مضمونی حقیده تورلیچه قره ش و فکر ملاحظه لرنی کیلتیریش،اؤلچاو و اندازه لرنی بیان قیلیب اؤتیش ممکن.موجود شعریتیمیز نینگ کؤلم و قمروی ،بؤی-بستی تخمین منه بونده ی:
- گلستانیم سن و طن- شبستانیم سن وطن؛
- قرا قاشینگگه سلمنا- قلم قاشینگگه سلمنا؛
- دردینگده بؤلدیم دیوانه- غمینگده بؤلدیم افسانه،
- قیش کیتدی بهار کیلدی،یامغیر یاغدی گلزار بؤلدی؛
- غمینگدن دلیم ویرانه بؤلدی- یؤلینگده کؤزلریم سیرانه بؤلدی؛
- دیوانه من عشثینگده- مستانه من عشقینگده؛
- سیودیم سینی آله من- سین کیلمه سنگ اؤله من.
وباشقه لر.
سنگلاخده دومه لب یاتگن تاشلردیک اینگیل جرنگله یاتگن بو سؤزلر قاغذگه توشیب«شعر»مقامینی آلمه گن؛سیقه سی چیققن،تاتسیز،معناسیز،بونگه اؤخشش سؤزلرنی ینه قنده ی هم بها بیریش ممکن؟ بوسؤزلرده بدیعی تصویر؛ إیشانتیروچی شیرین یالغان(مبالغه)؛لطف،تاثیر،سیزیم،اؤی-اندیشه،إینجه(نازک)تویغولر جرنگی بارمی اؤزی؟شونینگ اوچون هم شاعر لریمیز غزلباز،قافیه ساز، بؤلیب کیتیش گن.
ینه شونی هم اونوتمسلیک کیره کی،شاعرلریمیزنینگ طبعی،ذهن کارخانه سی دانش و معلوماتدن یاغدور آله دی؛شعوری بیلیم- دانشدن تؤئینگن بؤله دی. شعرلریمیزنینگ بیمارلیکدن باش کؤتره آلمه سلیگی بیر تاماندن انه مساله بیلن باغلیق.بیلیم،الهام وشاعر حسّی بیر- بیری بیلن قؤشیلیب،مجازی بیرفضا یره ته دی.انه شو مکانده انسانی تویغو لری و شعر توغیله دی.ینگی بدیعی تفککردنیاگه کیله دی. اونی اؤقیب،بیزده حس-سیزگیلراؤیغه نیب کیته دی،وندن تاثیرلنه دی.شونده شعرلرگینه بیزنی اؤیلشگه، فکرلشگه،معنا ته شی یاتگن رمزلری إیچیگه کیریشگه؛معنا آلیب چیقیشگه اونده یدی.یتوک درجه ده سوادلی بؤلیش،تیل عنصر لری،معنا قاچیریملرینی انگله ی بیلیش چینه کم شعریت یره لیشیگه سبب بؤله دی.یخشی شعر انسانده استیتیک ذوق اویفاته دی.
شعر قــئـته توغیلماغی کیره ک
یؤقاریده مدرنیزیم حقیده قیسقچه تؤخته لیب اؤتدیک.کیئینگی اجتماعی، علمی،تیکنالوژیک اؤزگریشلر دوریده کیشیلیک حیاتده انقلابی سکره ش و بورولیش یوز بیردی.بو اؤزگریش و بوریلیشدن شعریت هم اؤز اولوشینی آلدی.نتیجه ده آق شعر، ایرکین شعر،سربست ومدرن شعر شکللندی.اؤزبیک قلمکشلری، کیچ بؤلسه ده،بو تجربه نی قؤللـه شلری ضرور.غزلبازلیک و قافیه بازیکدن واز کیچماغلری کیره ک.ایرکین فکرلش،بدیعی اؤیلش یؤللینی تنله شلری اؤته مهم.ایرکین بدیعی فکرلش و شعری شکللر شاعردن اوزلوکسیز مطالعه(یخشی اثرلرنی)،تیلنی بیلیش،سؤز ذخیره سینی آشیریب بارش،قونت و آلغه إینتیلیش ونهایت ینگیچه اؤیلشنی طلب قیله دی.حتّا توغمه و اؤته استعدادلی شاعر هم بو نرسه لرنی اؤزیده سیغدیرگن و سینگدیرگن بؤلیشی ضرور.
ادبی نقد 
چاغداش ادبیّاتیمیز مساله لری
بیله من،چاغداش(معاصر)ادبیّاتیمیز حقیده گپیریش هلی ایرته. نیگه دیگنده،اونینگ مضمونی تیرَن، سلماغی کوچلی،بؤیی یوکسک،شکلی رنگمه- رنگ،یوکی ایسه آغیر.شونده ی سیناولرگـــه تیّار ایمسلیگیمیز؛اونگه توریش بیره آلمه گنیمیزاوچون بو حقده سؤز ی وریتیش هلی بروقت.
ادامه مطلب...
مینی عشـــق وفنا بزمیده خاص ایت،
خرد رنج وبــــــــلاســـیدین خـــلاص ایـت.
نوایی
باتـقاقـــده اؤسگن نیلوفر
ادبی نقد
یقینده قیزیق بیرمعلوماتنی اؤقیب قالدیم.(کیملیگی ایسیمده یؤق) مقاله مولفی : «کتته اورشلرده کتته ادبیّات یره تیله دی.خؤش!افغانستانـــده نیگه اولکن ادبــــــیّات توغیلمه یپتی؟»- دیب یازگن ایدی.
ادامه مطلب...
ادبـــی نقـــــــد
(۲)
آلدینگی صحبتــــــلریمیزده کیکسه ادیب وشاعرمتین اندخویی نیــــنگ پـــــورتریـتــــیدن چیزگیلر بیردیک.اؤقیگنینگیزاؤشه مقاله ده،سیزایجــــادکارنینگ باسیب اؤتــــگن یؤلی،انسانی خصلتــلری ومحنتکشلیگی حقیده قیسقه بؤلسه- ده،بیرقدرتـــــــــصورگه ایگه بؤلدینگیز.شونی علیحده ائــتیـب اؤتیش کیره کی،متین اند خویی افغانستان اؤزبیکلری آره سیده معرفــت یایــیشگــــه،شعری،ادبی تجربه ومعــــــلوماتلرنی بـــهم کؤریشگه پیشقدملردن بؤلیب کیلماقده.
ادامه مطلب...
ادبــی نـقــــد
(۱)
شیرین تگابگه قره شلی«ظهیرالدین فاریابی»لیسه سیده،سککیزینچی صنفده اؤقیب یورگن کیزلریم ایدی.شاعروشعریتــــگه نیگه دورالهی تویغو وفضیلت،دیب قره ار ایدیم. ..
ادامه مطلب...
ادبی نقد سباقلری
آلتــینچی قسم
خردمند چین سؤزدین اؤزگــه نی دیمس،
ولی بَری چـــین هم دیـــــگولیک ایمس.
نوایی
ادبی نــقــد فقط بدیعی اثرنینگ کمچـــیلیکـــلرینی کؤرسه تــــیـــب قؤیه قالمیدی. بلکی،ادبی نقد بیرینچی درجه لی واؤته مهم بؤلگن ادبی اثراوستیده بحث یوریته دی.ادبی نقدده«تنقیددن توبن»- دیگن توشونچه بار.
ادامه مطلب...
ادبی نـــقــد سباقلری
بیشینچی
خردمندچین سؤزدین اؤزگــه نی دیمس،
ولی بَری چـــین هم دیـــــگولیک ایمس.
نوایی
ادبی نقد تورلری حقیده گی فکرلریمیزنی دوام ایتــتــیره میز.ادبی نقد اوچون اینگ مهم نرسه بدیعیلیکدیر. یعنی،صنعت نینگ برچه توریده،ائنیقسه،شعریتده ینگیلیک یره تیشدیر.
ادامه مطلب...
ادبی نقد نینگ سباقلری
خردمندچـین ســؤزدین اؤزگــه نی دیمس،
ولی بَری چین هم دیـــــگولیـــک ایمس.
نوایی
تؤرتینچی قسم
-ایستیتیک نقد
اؤزبیک ادبیّات شناسلسگیده ایستیتک نقد گه تینگ توشونچه علمی قبول قیلینگن ایمس.شونـــــگه قره می،بوتوشونچه نفاست شناسلیک،نفیس صنعت،گؤزه للــــــلیک صنعتی کبی عباره لربیــــــلن افاده قیــــــلیــــنه دی.
ادامه مطلب...
ادبی نقد نینگ سباقلری
خردمندچـین ســؤزدین اؤزگــه نی دیمس،
ولی بَری چین هم دیـــــگولیـــک ایمس.
نوایی
اوچینچی قسم
آلدینگی مقاله لریمیزده نـقـــد نیمه؟ منـقـــّد کیم دیگن مساله لرگه تؤخته لگن ایدیک. ایندی نــــــقــد نینگ قنده ی تورلری بار،دیگن سوالگه یاروغلیک کیریتسک.
ادامه مطلب...
ذ.إیشانچ
ادبی نقد یؤللچی یؤلدوز دیمکدر
خردمندچـین ســؤزدین اؤگــه نی دیمس،
ولی بَری چین هم دیـــــگولیـــک ایمس.
نوایی
إیککینچی قسم
علمی تعریف،ادبی قاعده – قانونلردن اؤته یلیک- ده،ادبیّات بیلن ادبی نقد اؤرته سیده گی مناسبتنی حیاتی توشونیشگه اورینیب کؤر ه یلیک.ادبی محصولات(بدیعی تفککر تورلری)تعبیرجایز بؤلسه ،دستورخان یوزیگه تارتیلگن رنگ – برنگ وطرفه ناز- نعمتلرنی ایسله ته دی.
ادامه مطلب...
اؤزبیک تیلیده گی ایریم«ی»گه یقین تلفظ قیلینوچی و
سؤزباشیده کیلوچی تاو ّشلرنی عرب حرفلری
واسطه سیده قوییدگیچه افاده لش ممکن .
N+Shif = أی
B+Shift =إی
أی= أیگیت(جوان)، إی= إیش(کار)، ی= یر(زمین)، ای= ایرکین(آزاد) مقاله وموضوعلرنی یازیشده یؤقاریده گی قاعده گه سویه نیب ایش توته میز .
|
ذ.إیشانچ
www.enayatfarahmand.blogfa.com
آق یـؤل
یاکی
ادبی اؤیلر
کؤپدن بویان بیرآغریق إیچیمنی کیمیریب،روحیمنی قــَقـــشه تیب کیله یاتگن ایدی. بوهم بؤلسه بیزده گی حکمران معنوی قــَــشــّاقلیک دردی؛ بای اؤتمیشدن اوزیلیب،عصرلرآشه بؤشلیق توبیگه چؤکیب باره یاتگن- سؤز وفکر انقراضی!
ادامه مطلب...
بوگونگی افغانستان اؤزبیک شعریتیگه بیرنظر
تاریخی چیــکیـــــــــنیش
ادبییاتنی نظری اؤرگنه یاتگنده بیز«خراسان ادبی حوزه » سی دیگن توشونچه گه
یوزمه- یوز کیله میز. بوحوزه ده ،اؤتگن مینگ إیللیک دوامیده،کیملر،قه ی یؤنه لیشده،
نیمه لر یازیب قالدیرگنی حقیده هم تصورگه ایگه میز.عیناً، انه شو حوزه محوریده گپره دیگن بؤلسک،اعتراف ایتیش جایزکی،اؤزبیک بدیعی تفککرنینگ آلتین تیزمه(سلسله) لریده کتته اوزیلیش یوز بیرگن. بواوزیلیش بیزنینگ نظریمیزدن خراسانده تیموریلر
سلطنتی یمریلیشی وشایبانلرحکمرانلیگی باشلنگن پیتلرگه تؤغری کیله دی.اگربابا رحیم مشربنی حسابگه آلمه سک،تؤرت یوزییلدیرکی«خراسان ادبی حوزه » سی تام معناده شعرسیزوشاعرسیز یشه ب کیلماقده.بوبؤشلیقده خلق ایجادیدن باشقه یارقینراق شعریتنینگ نینگ ایزلرینی تاپیب بؤلمیدی.بودورده برماق بیلن سنرلی ادیبلرگینه قلم تبره تدیلر. بولرافسوسکی،إیچیمیزنی یاریتیشگه
یره میدی؛کؤزآغریغیمیزودردیمیزگه هم درمان بؤله آلمه یدی.شو معناده بیزجوده معنوی غریب کیلدیک تاریخلرآشه،اویه لیب،یشه ب کیله یپمیزتؤغریسینی ایتگنده.انه شو بؤشلیق آلدیده حاضرگچه سکوت سقلب کیله یاتیرمیز.بیزبوگون بوحقده سؤز یوریتماقچی ایمسمیز. بومعمّا خصوصیده گی فکرلریمیزنی کیینگی صحبتلرده قالدیرسک.خوش!بوگون احوال قنــــــــــــــــــــــــــده ی؟
شاعر کؤپ،شعر یؤق،ایمسمی؟- ادبی احوالیمیزگه بیر بها بیرسک. کریم نزیهی
جلوه شعرلرینی کؤزدن کیچیرارکنمن،منه بوبیت دقتیمنی اؤزیگه قره تگنده ی بؤلدی.
سـوزونگ سحـری بیلان شـور قـیامت چـرخه برپا قـیل،
بوغافـل ایلنی آغـیر اویـقــوسـنـدن ایـمــدی بـیدار ایـت.
سؤزنینگ سحری بیلن شعریت عالمیده بیراولکن بؤریلیش یسه گین.وسؤزلرینگ ایله غفلت اویقوسیده کرخت یاتگن ایل نینگ کؤزینی آچ،-دیماقچی– ده شاعر.شاعرجلوه اؤز وقتیده انه شو باغلب بؤلمس اوزیلیش وبؤشلیق حقیده کؤپ اؤیله گن بؤلسه- احتمال.اؤشه - اؤشه،نه اولوغ شعریت دنیاگه کیلدی ونه او یقوده یاتگن ایلنینگ کؤزی آچیلدی .اصلیده،معلوم دورشعریتی حقیده گپریاتگنده ،اوّلا، اؤشه دورشاعرلرینینگ سؤزلریگه مراجعت قیلیش کیره ک بؤله دی. بو نقطه ی نظردن ته لی گینه قلمکشلرنینگ شعرلری بیلن«بابر»سایتی آرقه لی ته نیشیب آلدیک.اولرنینگ محنتلرینی سیره کمسیتمه گن حالده،حاضرگی افغانستان اؤزبیک شعریتی خصوصیده قوییده گی بها وخلاصه لرنی چیقرماقچی بؤله میز:
۱. حاضرگی کونده شاعرلریمز،قاتیب قالگن عنعنه لر قابغیده،اؤره له شیب قالگنلر.
تکراری ترکیب،تمثال،عباره وسؤزلر،اولرشعریتینی سیم تیکندیک قورشه ب آلگن.
بوقابیق إیچیده اولرخسته لنگن بیماردیک آغیر نفس آله یپدیلر.شاعرلریمیزعروض،قافیه
وردیف چنگلیدن چیقه آلمی،حالسیزله نیب یشه یپدیلر.ایسکی قالیبلرنی سیندیریب چیقیشگه اؤزلریده کوچ وحرکت کؤرمه یپدیلر. اولر،خودّی، دور وزماندن آرقه ده قالیب کیتیشگه محکوم ایتیلگندیک اؤزلرینی حس ایتماقده لر.عنعنه پرستلیک اولرنی زنجیربند قیلیب تشله گن؛سیقه سی چیققن غزل اسکلیتیده اولرعرش اعلنی کؤرماقده لر.شاعرلریمیزقوروق وزن کیفیدن مست الست، ردیف وقافیه لر خماریدن کؤزلرینی آچه آلمه یاتیرلر.
جؤن ویوکی یوق سؤزلرسنگلاخ تاشیدیک اولرنی(شاعرلر)مودره تیب قؤیگن.چقوروتیرنتخیل
کینگلیکلریگه پروازایته آلمه یاتیرلر.احساسلری کؤپ هم لطیف ایمس.بیرخیلآهنگو
موسیقیلیک شعرده گی معنانی ییب،یوتیب یوبارگن.ته نیش آهنگلرشعرخوانگه ذوق وشوق بیره آلمه یپدی،تاءثرقیلمی کیلماقده.آهاری قالمه گن آهنگ،سؤزلرنی قاقشال قیلیب قؤیگن.اولرنینگ شعوریدن نفیس قؤشیــــــــــقلراونمه یپدی.
3. شاعرنینگ باشقه لرگه ییتکیزه یاتگن مژده لری یؤق.
پیاملری کهنه-ایسکی؛سیوگی بابیده،معشوقه لری،ساخته ،بازاری،یلتر- یولتیر، تیمیرته- قیرلرنی زیب وزینت اؤرنیده قولاق،بؤینلریگه آسیب آلیشگنده ی.اولرمعنا
بیزه گیدن محرومدیرلر. بوشاعرلرتصویریده طبعیت هم جوده- جوده غریب،یالانغاچ،اؤز کؤرکی،جمالی،بؤیاغیدن اجره لیب قالگن.شاعرلریمیزکاغذ گللر،پلاستیک یپراغلرو رسمی مراسملرده بیزه تیلگن باغ وبوستانی منظره سینی چیزه یپدیلر.اولر انه شو لرحقیده کویله شیپدی. طبعیتنینگ بیرقسمی بؤلگن وطن تصویری هم اونچه لیک جاذبه دارایمس.وطن توشونچه سی آستیده ینه قنده ارزیگولیک غایه لربارلیگینی پیقه شگه اولرده قنده ی دورعامللرتؤسقیلیک قیلیپ توریبدی .ملت قیافه سی عکسینچه،انچه ین سؤلغین،مآیوس وحتی پریشان .ملامت تاشیدن بدنی افگار.ملت منگله یگه (پیشانه )اؤزگه،یات نام یاپیشتیریب قؤییلگن.بوملت جنگده مغلوب،اؤز یورتیدن قویلگن وبدرغه بؤلگن ایلگه ایله نیب قالگنده ی.شاعرلر اؤزدوریده کیچه یاتگن واقعیلیکدن بیخبردیرلر.بونرسه لرنی خلققه ییتکزیشگه قوّتی ییتمه یتدی بیرقره گنده همه شعرلرنی بیر کیشی یازگنده ی.شاعرلریمیز آق تؤیه کؤردینگمی؟- یؤق.
قبیــــــــلیده إیش توته یتــــــــدیلر.زمان حقیده گپیرگیلری کیلمه دی. بواحوالنی صنعت - صنعت اوچون قره ش دیگن عباره بیلن هم ،آقلب بؤلـــــــــــــــــــــــــمیدی.
اولرعایله سیده،کؤچه – کوی ومحله سیده گپریلیب کیله یاتگن سؤزوعباره لردن
فایده له نیشدن خجالت چیکماقده لر. شاعرلریمزایشله ته یاتگن سؤزلرالّه قچان یشه ب
بؤلگن یاکی آغزه کی سؤزلردیر.«چوخ»،«اؤلمز»«اؤلسون»،«دین»،«نین»«بیرگیل»
«ایمدی» «چقنه بان» «باتور»،«چشم گریانیمغه» ،«اؤدینه »،«بارغیل»،«منگا»
،«سنگا»کبی سؤزلراؤزبیک ادبی تیلیده ایشله تیلمیدی-کو!بوکبی سؤزلرنینگ گپ
له شیوچیلری حاضرگی ازؤبیک خلقی ایمسدیر.بوندن تشقری لیلی ،مجنون،فرهاد،شیرین،
یوسیف ،زلیخا ، وامق وعذرا گه اؤخشه گن شعری قهرمانلر،یشه ب تورگن زمانه میزگه
سینگمه یدی وسیغمیدی هم. بیزبوسؤزلر إیشله تیلمه سن دیماقچی ایمسمیزبواؤرینده .
بلکه هربیردورنینگ قهرمانلری،تمثاللری سؤزوانسانلری بؤله دی دیماقچیمیز.شعربوگون
نینگ تیلی بیلن یازیلیشی معقول. ینگی سؤزبؤله دیمی؟ ایسکی سؤز بؤله دیمی ؟اولرنی
تنلشده شاعرنینگ اؤز اختیاری- ایرکی بار.گپ اولرنی جانلی و حیاتی قیلیب ایشله ته
بیلیشده دیر. سؤزلرشعرگه یوک بؤلمه سین.
نیمه قیلماق کیره ک؟
کپنینگ جانی انه شونده. ایسکی قالبلرنی سیندیریب،ینگی زمانوی ژانرلرنی اؤزلشتیریش
وتجربه قلیش ضرور همده شرط دیر. بوعلیحده موضوع.
.