دیوان لغات الترک      محمودکاشغری                   

                                       دیوان لغات الترک بیلن ته نیشو         

منه قریب بیر عصردیرکی،محمود کاشغرینینگ«دیوان لغات الترک»(تورکی سؤزلر دیوانی)اثری دنیا تورکالوگلری تمانیدن اطرافلیچه تدقیق ایتیلیب،إیزچیل اؤرگه نیب کیلینماقده.بو نایاب اثر کؤپلب تیللرگه اؤگیریلیب،اونینگ اوستیده تدقیقات و علمی إیزله نیشلر همان دوام ایتیتریلماقده.اؤزیده 9000 دن(اؤزبیکستان نشری)آشیقراق سؤزنی مجسـم ایتگن.دیوان تورکالوگییه فنی و تیلشناسلیککه عاید نظری معلوماتلردن تشقری،علم فنینگ کؤپلب ترماغیگه(تاریخ،ایلشناسلیک،جغرافیه،ادبیّات،فلکولور شناسلیک...)تیگیشلی مساله لرنی سیغدیرگنی اوچون هم نادر منبع حسابلنه دی.بیر سؤز بیلن ائتگنده «دیوان لغات الترک»اثری تورکی فیلالوگییه فنی نینگ بای و قئنب تورگن سرچمه سی سنه له دی. درواقع تورکی فیلالوگییه انه شو اثردن باشلنگن.لغت ینه شونیسی بیلن هم اهمیتلیدیرکی،اونده اؤشه دور تورکی خلقلرحیاتینینگ دیرلی برچه ساحه سینی اؤزیده قمره ب آلگن لرعکس ایتتیریلگندیر.  کیئیم-کیچک،اوی -روزغار،بیزه کلر،اسباب-اوسکونه،موسیقه،قورال-یراغ،ایکینچیلیک بویوملری؛ ایتنیک اتمه لر،جای ناملری؛دولت توزومیگه عاید تریمینلر؛کسللیک و داریلرنینگ ناملری،حیوانلر و اؤسیملیکلر ناملری،علمی،دینی،ایتناگرافیک تیرمینلری؛أیل فصللری،آی و هفته کونلرنینگ ناملری، تاریخی و افسانوی قهرمانلرنینگ ناملری انه شولر جمله سیدندیر.

محمود کاشغری فقطگینه سؤزلیک توزیشنی اؤز آلدیگه مقصد قیلیب قؤیمه گن.او تورکی خلقلر نینگ تیلینی اؤرگنگن إیریک تورکیشناس عالم بؤلگن.بیر پئیتنینگ اؤزیده محمود کاشغری تیلشناسلیکده قیاسی سالیشتیرمه میتودنینگ بیری همدیر.اوشبو اثریده کاشغری تورکی تیللر قانون- قاعده لرینی ایضاحلب بیرارکن،تورکی سؤزلرنی اوچ تورکوم(فعل،اسم و حرف(یاردمچی سؤزلر))گه اجره ته دی.بویوک عالم تورکی تیللرنی شرقی تورکی(خاقانی)تیل وغربی تورکی تیلگه تصنیف قیلیب،اولر آره سیده گی فرقلرنی انیق توشونتیریب بیره دی.

محمود کاشغرینینگ«دیوان الغات الترک»اثری إیککی قسمدن تاشکیل تاپگن: 1.کیریش،2.لغت. اثرنینگ کیریش قسمیده عالم تورکی تیللرنینگ موقعی،سؤزلیکنینگ آلدیگه قؤئگن وظیفه لری،اثر مندرجه سی،تورکی تیللرده سؤز توزیلیشی و یسه لیشی،تورکی ایلت و اولرنینگ تیللرینینگ خصوصیتلری یاریتلگن.دیواننی اولوغ کاشغری سککیز کتاب،دیه بؤلیملرگه بؤلیب اجره ته دی.

  دیوان مرکّب بیر قاعده اساسله نیب توزیلگن.اعتراف ایتیش کیره ککی،«دیوان لغات الترک»عادی کتابخوان اوچون توشنرلی ایمس.تیل و ادبیّات همده تورکالوگییه علمیدن خبر سیز کیشیلر دیواننی توشونیشگه عاجزلیک قیله دیلر.

کیئینگی أیللرده«دیوان لغات الترک»نینگ إیککی ترجمه سی ایرانلیک عالملر(جناب دبیر سیاقی، حرمتلی دوکتور حسین محمّد زاده صدّیق)تامانیدن عملگه آشیریلدی.کمینه دوکتور صدیق نینگ ترجمه سی بیلن ته نیشیب چیقدیم.جناب دوکتورگه چقور احترام بجاکیلتیرگن حالده،اوزاق أیللی محنتلری ثمره سی اؤله راق یوزه گه کیلگن اوشبو کتاب ترجمه سینی چین کؤنگیلدن تبریکلب قاله من.

 خوش،لغتدن قندۀ فایده له نیش کیره ک؟ اثر إیچیده گیلر بیزنینگ کونده لیک حیاتیمیزگه اسقاته دیمی؟عمومن آلگن بو کتاب بیزگه نیمه بیره دی؟ انه شو سؤراقلرنی اؤرته گه آتیب،دیواننی اوزلوکسیز اؤقیشگه کیریشماق ضرور.عزیز و حرمتلی کتابخوانلرگه بیر قدر آسان و توشونرلی بؤلیش اوچون سککیز بؤلیملیک لغتنینگ هر بیر بؤلیمیی مضمونی بیلن علیحده تنیشتیره میز.بو بؤلیملرنی کاشغری باشقچه اتمه لر بیلن نامله یدی.اثرنینگ لغت قسمی سککیز بؤلیمدن عبارت :

1.همزه کتابی

یعنی همزه لی سؤزلر/باشیده«الف»،«واو»،«ی»(عللت حرفلری)حرفلری کیلگن سؤزلر بؤلیمی.

2.سالم کتابی

ترکیبیده «الف»،«وای»،«ی»حرفلری کیلگن سؤزلر بؤلیمی.

3.مضاعف کتابی

ترکیبیده بیر حرف إیککی مرته کیلگن تکرارلنگن سؤزلر بؤلیمی.

4. معتل الفأکتابی

باشیده اؤرته سیده یاکی آخریده «الف»،«واو»،«ی» حرفلریدن بیری کیلگن سؤزلر بؤلمی.

5.ذوات الثلاثه کتابی

اوچ حرفلی سؤزلر بؤلیمی.

6.ذوات الاربعه کتابی

تؤرت حرفلی سؤزلر بؤلیمی.

7.غنــّه لی سؤزلر کتابی

ترکیبیده بورون تاووشلری(م،نگ،ن)کیله یاتگن سؤزلر بؤلیمی.

8.إیککی ساکنلیک کتابی

ترکیبیده إیککی اونداش کیتمه- کیت کیله یاتگن سؤزلر بؤلیمی.

کتابنینگ هر بؤلیمی اؤز نوبتیده ینه ائری-ائری بؤلیملرگه بؤلینه دی.