«اوزبیکی - دری» سؤزلیگی حقیده فکر

بیرار بیر اثرنی نقد قیلیش یا خود او حقده ملاحظه یوریتیشدن مقصد ایجادکار شخص نینگ محنتینی قاره لب، یرگه اوریش ایمس؛ بل که آلقیش و مقتاولر یانیده اؤقووچیگه قؤشیمچه معلومات بیریشدیر. هی برکالله چیلیک هیچ نرسه بیرمیدی. عکسینچه آبدان اؤی سیتیلگن اثر ایجادکارگه فایده کیلتیره دی. اؤقی مه گن کتاب حقیده نقد یازیش ممکنمی؟ دیگن سوال توغیلیشی ممکن سیزلرده. گپ شونده که، مذکور سؤزلیکّه کیریتیلگن لغتلر، اولرنینگ توزیلیشی، معنا و منبعلریدن خبردارلیگیم، موضوع تیوره گیده فکر یوریتیشگه امکان بیره دی. قاله بیرسه بو مسأله لر اؤزبیک فیلالوگیه سی نینگ تیل تاریخی کورسیده اؤقیتیلگن.

ایجادکار حقیده 
--------------
حرمتلی رحیم ابراهیمنی سهل کم 40 أیلدن بیری بیله من.حرمتلی ادیب و تدقیقاتچیمیزنی 37 أیل بورون مینمه ده مطبوعات کتابخانه سیده اوچره تگنمن. اصلیده کتابخوانلیک و علمگه قیزیقیشنی میمنه ده شو دوره قلمکشلریدن اؤرگنگه نیم راست. بو کیشینی إیزله نیشلردن سیره تالمی، تدقیق و تحقیق توبیگه شونغیب، قلمگه إیلگه نینی مللتداشلریدن دریغ توتمی کیله یاتگن فدایی ایجکادکار و چین معناده گی قلمکش ضیالی صفتیده بیله من. کمینه هم اوزاق أیللردن بویان جناب ر. ابراهیم نینگ یازگنلریدن بهزه مند بؤلیب کیلماقده من. جناب استاددن نوایی نینگ تیرمه دیوانی/ تنلنگن دیوانینی باسمه گه حاضرلشدیک، قیمتلی إیشی نتیجه سینی صبرسیزلیک بیلن کوته من. تورلی قؤلیازمه و منبعلرگه سالیشتیریب، تنقیدی متن اساسیده چاپ قیلینسه، بونینگ اؤزی کتته بخت.
ائنیقسه، جناب رحیم ابراهیم کؤز نورینی تؤکیب«اوزبیکی - دری» لغتینی ترتیب بیریب، باسمه دن چیقرگنی مین اوچون قوانچلی خبر هم آلقیشگه سزاواردیر. رحیم ابراهیمگه اوزاق عمر و ایجادی إیشلریگه قؤشه لاق آمدلر تیلب قاله من.

سؤزلیک حقیده بیر شینگیل گپ
------------------------------
بیله من. آغیر مدنی، فکری قشّاقلیک دورینی اؤتب کیله یاتگن اؤزبیک خلقی اوچون بیر اینلیک یازوو، بیر پرچه بیتک هم سو- هوادیک ضرور. انه شو قاره لمه و بیتیکلر یاشلریمیزنی بیلیم بولاقلریگه باشله سه عجبمس؟
بو سؤزلریم اؤی سیتیش(تنقید) إیله بوندن آلدین وجودگه کیلگن فرهنگلرگه هم تیگیشلیدیر. اولر خصوصیده هم صحبتله ششیش وقتی کیلر. فکرلریم فرهنگّه عادّی کتابخوان کؤزی بیلن قره ش ایمس؛ بل که فنّی و علمی طلبلردن کیلیب چیقیب یازیلماقده.
مسأله گه عملی تاماندن قره لسه، سؤزلیکنی« اؤزبیکی - دری» دیب ائتیب بؤلمه یدی. بل که، « ایسکی اؤزبیکچه - دری» سؤزلیک دیئلسه تؤغری بؤلر. چونکه، إیسته لگن سؤزنی اؤزبیکچه دیب ته نیشتیریش ممکن ایمس. « اؤزبیکچه سؤز» بو کینگ توشونچه! تنه نیشتیریلگن سؤزلر حاضرگی اؤزبیک تیلیگه تیگیشلیمی؟ یاکه ایسکی اؤزبیک تیلیگه تعللقلیمی؟ هر قه لی، إیکله سی هم اؤز تعریفی و علیحده خصوصیتگه ایگه. حاضرگی اؤزبیک تیلی دیئیلگنده، 20-نچی عصرنینگ باشلریدن توتیب تا بوگونگچه یازیلیب، گپیریلیب کیلینه یاتگن تیل توشونیله دی. بو دورگه تیگیشلی سؤزلر اؤز معناسی، یازیلیش، ائتیلیش و منبعیگه ایگه. قاعده گه کؤره، حاضرگی اؤزبیک تیلی نینگ سؤزلری علمی روشده ایضاحله نیب توزیله دی. علمی پرنسیپ بؤئیچه، معلوم بیر سؤز گرامه تیک توصیفلری(بونی لغتچی تیلشناسلر انیقله یدی) بیلن قیسی یازووچی تامانیدن، قنده ی اثرده و قیسی معنالرده إیشله تیلگه نی قید ایتله دی.
ایسکی اؤزبیک تیلی(14-20میلادی عصر)گچه بؤلگن سؤزلرنی اؤز إیچیگه قمره ب آله دی. ایسکی اؤزبیک تیلی دیگنده، مضمونیدن قطع نظر آلتی عصر مابینده یازیلگن شعری و نثر یؤنه لیشده بتییلگن برچه اثرلر تیلی توشنیله دی. ایسکی (10-14)تورکی تیل اؤز إیچیگه آله دی. و قدیمگی تورکی(10 عصرگچه) تیل ایسه میلادی سنه تانگیده تا 10ینچی یوز أیللیکّه چه دورنی قمره یدی. بو دورلرگه عاید سؤزلر علیحده قتلمنی تشکیل بیره دی. بو دور لیکسیکه روس تورکالوگلری تامانیدن اؤرگه نیلگن.

لغت تورلری
------------
اؤزبیک تیلشناسلیگده سؤزلیکلرنینگ توری جوده کؤپ. بو مسأله بیلن لیکسیکوگرافیه/ لغتش شناسلیک شغلله نه دی. لغت تورلری: اینسیکلوپیدیک لغت، ایضاحلی لغت، فره زه لوگیک لغت، کؤپ تیللی لغت، تیرمینلرنینگ ایضاحلی لغتی، نوایی اثرلری لغتی، جای اتمه لری لغتی، تیرس لغت و ینه اؤنلب باشقه تورده گی سؤزلیکلر. بو سؤزلیکلر ینگی حادثه، علمی تیلشناسلیک میوه سی اؤله راق وجودگه کیلگن. 20-عصردن آلدین بوندۀ لغت تورلری بؤلمه گن. برچه سؤزلیکلر ایضاحلب ایمس، بلکه فارسلر توتگن توتوم بؤئیچه، توصیفلب یازیلگن. مثلن « دیوان الغات الترک»( عرب لغت چیلیگ اساسیده)، « مقدمه الادب»، « ابوشقه»، « کیلورنامه»، « بدایع اللغات»، « سنگلاخ» وینه اؤنلب سؤزلیکلر. بو تور سؤزلیکلر لغتنویس نینگ شخصی معلوماتی اساسیده توزیلگن بؤله دی. محمود کاشغریدن آلدین هم لغت توزیلگن.

لغت توزیش معیارلری
---------------------
حاضرگی دور و زمانده لغت توزیشلرنینگ اؤز طلبی بار:
- سؤزلر علمی- گره مه تیک توصیفله نیشی کیره ک. بونده بیتّه سؤزگه بیرنیچه تیل شناسلیک اساسیده قره له دی. مثلن، لغت قیسی سؤز تورکومیگه عاید؟ آتمی، فعلمی؛ روش، تقلید سؤزمی؟ و هاکذالر. ایتمالوگیه سی، فعل نسبتلری، ینگی سؤز، ایسکیرگن، تاریخی سؤز، لهجه گه عاید سؤز و ینه اؤنلب علمی اؤلچاولر إیشگه سالینه دی بو مسله ده.
- سؤزلرنینگ انیق منبعلری کیلتیریله دی. معلوم بیر سؤز قیسی اثرده، قیسی ایجادکار یازووچی اونی قی معناده قؤللتۀ گنی بیریله دی.
- سؤزلرنینگ انیق- تینیق تلفظی یازیله دی. تاریخی سؤز بؤلسه ترانسکریسیه سی، حاضرگی سؤز بؤلسه ادبی، معیاری ائتیلیشی نظرده توتیله دی.
- سؤزلرنی لغت توزگن کیشی ایمس، بل که سؤزنی إیشله تگن کیشی معناله یدی، یاکه بوتون خلق تیلیده معناله گن بؤله دی.
- سؤزلرنینگ تؤغری و کؤچمه معنالری متن دایره سیده مثال بیلن ایضاحله نیب، توشونتیریله دی.
- سؤزلر چیگره لنگن بؤله دی. حاضرگی اؤزبیک تیلی، ایسکی اؤزبیک تیلی، ایسکی تورکی تیل و قدیمگی تورکی تیلگه عایده سؤزلر بیر- بیریگه چلکشتیریلمه یدی.
- حاضرگی سؤزلیکلر عمومن نثر تیلیگه اساسله نه دی. شعری تیلدن کینگ فایده له نیلمه یدی. سببی شعر کؤپ پئتلر گرامه تیک قاعده لرنی بوزیب یوباره دی.
- سؤزلیگلر عادتده صاف بیر تیل اساسیده توزیلمه یدی. آلینمه سؤزلر هم متن و منبع اساسیده مثاللر یاردمیده معنا قیلینه دی.
- لغت توزیش کیشیدن جوده کتته تیلشناسلیک علمینی طلب قیله دی. ائنیقسه اؤزبیک لغتچیلیگی جوده مرکّب.

« اؤزبیکی- دری» لغتی خصوصیده
-----------------------------------
بو لغت اساسن، اؤتمیشده یازیلگن« سنگلاخ»کبی فرهنگلردن تیریب آلینیب، اولرنینگ معنارلری دری تیلیگه ترجمه قیلینگن. بو سؤزلیکلده گی لغتلرنی اؤزبیکچه دیب ائته آلمی میز. چونکه، اونده گی سؤزلرنینگ کؤپچیلیگی ایسکیرگن، بوگون معامله دن چیقیب کیتگن، خلق اونی إیشله تمیدی. اولرنینگ آره سیده اؤزبیکچه تویلگن سؤزلر هم بؤلیشی ممکن. اولر بوگونگی اؤز ادبی تلفظ شکلینی یوقاتگه نی اوچون هم اؤزبیکچه ایمس. مذکور سؤزلیک بوگونگی اؤزبیک ادبی تیلی اوچون خذمت قیله آلمه یدی. ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ خزینه لریدن بیری صفتیده مهم منبع بؤلیب قاله بیره دی. بو فرهنگ تدقیقاتچیلر اوچون جوده کیره کلی لغت سنه له دی. محترم رحیم ابراهیم لغتنی ترتیب بیره یاتگنده امانتگه علمی رعایه قیلیب، اؤزیدن آلدین یازیب کیتگن فرهنگ نویسلرنینگ حقینی ادا قیلگه نیگه إیشانچیم کامل. تیلگه آلینگن سؤزلیک باره سیده حاضرچه انه شولر. قؤلیمیزگه یتیب کیلگه نیدن سؤنگ سیپی آچیلسه کیره ک.