باتقاقده اۉسگن نیلوفر

بو تعبیرنی مېن ایکّی معناده قۉللَماقچیمن. بیرینچی معنا- تاریخی دور و ادبی محیط بۉلسه؛ ایکّینچیسی ادبی ایجادعنعنه‌لری مسأله‌سیدیر. ایلدیزلری انه شو قۉش زمېندن سوو ایچگن بیر شعریتگه نظر سالماقچیمیز. شعر اېگه‌سی مقاله‌میز قهرمانی ادبیاتشناس عالم و تنیقلی شاعر دوکتور محمّد عالم لیبب بۉله‌دی. شونینگدېک، تویغولری صورتی چیزیلگن شعریت همده آنگ و تفکّرده کۉز آچگن روحی منظره‌لر ایلغمی، مقاله‌میزنینگ تیه‌نچ موضوعسینی تشکیل بېره دی.

1. تاریخی دور و ادبی محیط

اۉزبیک کلاسیک ادبیاتی‌نینگ خراسان ادبی حوزه‌سینی اېسگه آلر اېکنمیز؛ شکسیز کۉز اۉنگیمیزده مولانا لطفی، یوسف امیری، سید احمد سیّدی، مولانا یقینی، علی‌شېر نوایی، بایقرا حسینی، آتایی بلخی، حامدی بلخی (دُربیک)، محمّد خان شیبانی، غریب میرزا، ظهیرالدّین محمّد بابر، بابا مشرب و سید محمّد خرابی صیّادیی کبی ایجادکار شاعر و متفکّرلر گوده لنه‌دی. کمېنه بو ادبی سیمالر دوامچیلرینی عیناً شو حوزه‌دن قیدیرشگه توشه‌من. عصرلر قتیگه بیر- بیر کیریب چیقه‌من؛ ایزله‌ی- ایزله‌ی تاپرمن، دېگن امید ایله شو دملرگچه یېتیب کېله‌من. آخری قره‌سم هیچ نرسه قۉلیمگه کېلمه‌یدی. اۉکسیک کۉنگلیم سینیب، بوگونگه داوور کاشکی اوزیلمسه‌یدی، ایزداشلر اۉرته‌سیده‌گی باغلیقلیک، دیېمن اۉزیمچه.

روزگارنی قره‌نگ که، هراتده گۉرکیره‌ب یشنه گن اولکن ادبیات، صنعت وعلم-فن تېموریلر اساس سالگن حکمرانلیک بیلن بیرگه قۉشیلب تنزلگه یوز توتدی، افقلری باریب زوالگه باش قۉیدی. قدرتلی دولت‌نینگ اوستونلری ییقیلگچ، تورلی ساحه‌لرده فکر تره‌تیب کېله‌یاتگن قلمچیلر قُومگه سینگیگن تامچی کبی سۉنه کېتدیلر.

حسین بایقرا اۉغیللری (13 فرزند) اۉرته‌سیده گی تاج و تخت اوچون بۉلگن اوروش و نزاعلر عاقبتیده حاکمیت (م1507) بوتونله‌ی نوره‌ب کېتدی. هرات ادبی محیطی اېسه شاعر، ادیب و هنرمندلردن بۉشب، نتیجه‌ده دانگ تره‌تگن خراسان ادبی حوزه‌سی توگه‌دی. تېموری شهزاده‌لری قناتی آستیده یشب کېله‌یاتگن اۉزبیکلر، شیبانی خان هجومیدن کېیین حتّا، هراتده توره آلیشمه‌ی، جان سقلش اوچون یقین-اوزاق اۉلکه و شهرلرگه ترقه‌لیشیب کېتدی. هراتده قالیب کېتگنلری بوگونگچه، فارسله‌شیب، اۉزلیگیدن اوزیلیب قالیشدی، سییره‌ک بۉلسه-ده، یشب کېلماقده. دربدرلیککه محکوم اۉزبیکلرنینگ بیرقسمی حاضرگی ایران، پاکستان، بنگله‌دیش و هندوستان کبی مملکتلردن قۉنیم تاپیب، اۉشه جایده‌گی اۉزگه اېللر ایچیده یۉق بۉلیب کېتگن بۉلسه، ینه بیر کتّه قسمی کېلیب، آمودریانینگ قیرغاقلری بۉیلب جنوبی تورکستان ولایتلریده‌گی اۉتراق اۉزبیکلر یانیده یېرلشتیلر.

تېموری‌زاده‌لر اینیقسه، حسین بایقرا توزگن دولت‌نینگ توگه‌شی، شیبانی خان بیلن صفویلر اۉرته‌سیده یوز بېرگن قیرغین-برات اوروشلر نه فقط، بوتون باش بیر خلق‌نینگ باشیگه یېتدی؛ سرسان-سرگردان-لیگیگه سبب بۉلدی؛ بلکه، قلم اهلی‌نینگ ایجاد قیلیشیگه هم مجالی قالمه‌دی. خلص، 16-عصرنینگ ایکّینچی یرمیدن تا بوگونگچه اۉزبیک ادبیاتی‌نینگ خراسان ادبی حوزه‌سی حاصلدن قالدی. بو سیراونوم توپراق یولغون و سکساووللرگه مکان بۉلدی. نوایی یره‌تگن محتشم شعریت باغیگه «خزان سپاهی- نوایی»(1) کیریب کېلدی. بو عزیز وطن اۉلکسه خۉر، قرغه-یو، قوزغونلرنینگ جولانگاهیگه اَیلندی. اوشبو زمینده بایقوش‌نینگ-گینه کۉزینی یشنه‌تر منظره حاصل بۉلدی. یعنی، شوندن سۉنگ قلمسیز خلق‌نینگ چنگی چیقمه‌ی کېتدی. ینه قَیتیب قلم پرورش بیرمَه‌ی کېتدی بو توپراق.

حاکمیت اوغانلر قۉلیگه اۉتگندن کېیین (م 1747) تورکي قوملر اینیقسه، اۉزبیکلر تۉله اسارت آستیگه توشیب، مظلومانه یششگه محکوم بۉلدیلر. اشترخانیلر کېلب هم بو یره‌لرگه مرهم بۉله آلمه‌دی. میمنه خانلری، سرپل، اندخوی، آقچه، بلخ و قندوزخانلیکلری قنچه‌لر جان آلیب جان بېریب کوره‌شمه‌سینلر، مغلوبیت اوستیگه مغلوبیت بۉلدی؛ اۉنگله‌نیش‌نینگ سیره علاجی تاپیلمه دی. اۉزبیکلر شوم تقدیرگه گرفتار بۉلدیلر. ملّی اېرکینلیک قۉزغالانلری افغانلر تامانیدن شفقتسیزلرچه باستیریلدی. اوغانلر بیلن بۉلگن اوزاق جنگ و جدللر؛ قورغاقچیلیک و آچرچیلیکدن اۉن مینگلب اۉزبیکلر قیریلیب کېتدی...

بدیعی ایجاد ساحه‌سیده وجودگه کېلگن بۉشلیقنی کېیینچه‌لیک اۉزبیک خانلیکلری هم تۉلدیریشه آلمه‌دی. انچه کېیین قادری پلنگ‌پوش، نادم قیصاری و داملا بیدل‌نی (اۉزبیک تیلیده بولردن هم سوینگودېک نرسه قالگنی یۉق) حسابگه آلمه‌گنده، منه تۉرت عصردیرکه، بیزده اعتبارگه آلگودېک ادبیات شکللنمه‌دی؛ شعریت توغیلمه‌دی.

کېلیب-کېلیب منه شو قاپ-قاره بۉشلیق باتقاغیده بیر نیلوفراستعداد نیش اوریب چیقدی. شعریتی تاش باسه‌یدیگن بو انسان ادبیاتشناس عالم و شاعر استاد محمّد عالم لبیب بۉله‌دی. داملا لبیب منه شو سیاسی دور و ادبی محیط دوامچیسی اۉله‌راق، شاعر بۉلیب یېتیشدی، اېل-یورت آغزیگه توشدی. باتقاقده اۉسگن نیلوفلر چېچگی بۉلیب، گل-گل یشنب عجایب شعرلرنی بنیاد اېتدی. بیر معناده، استاد لبیب تۉرت یوز ییللیک بۉشلیقدن سۉنگ تاریخ تامانیدن اۉزبیک خلقیگه قیلینگن تارتیق، بېریلگن بیر هدیه بۉلدی. داملا لبیب‌نینگ اۉزبیک ادبیاتیگه کیریب کېلیشی بۉشلیقده موز قاتگن ادبی تیزیمنی جانلنتیردی. چیندن هم استاد لبیب‌نینگ عجایب غزل و باشقه ژانرلرده یازگن شعرلری اۉزبېک شعریتیگه اِستتیک کۉرک بغیشله‌دی. منه بوقوییده‌گی بیدلانه بلکیم نواییانه بیتدن ایلغب آلگنینگیزدېک، استاد لبیب سۉزلریده سیر بۉیاق و یارقین پوییتیکه جمال آچیب توریتبدی:

کولرسن آه و افغانیمنی تینگلب، هر کېچه آی-آی،

ولی حـالـیمگه ییـغلر آســـمان سـیـّاره-سـیـّاره.

شیرینلیگیدن شیره‌لب تورگن اوشبو بیت، شو قدر جانلی تصویرلنگن که، «آی-آی کولیش» و«یولدوز- یولدوز ییغلش» شاعرنینگ قلب قعریدن آتیلیب چیققن مصفا تویغولر بۉلیب، تماشاسینی کوته‌یاتگن توگل بیراثرنی یادگه ساله‌دی. لبیب شعریتیده بونده‌ی مزه‌لی بیتلر سیراب. هر تامانلمه اۉخششی یۉق شاعر و ادیب استاد لبیب‌نی کتّه بیر دورنینگ سۉنگگی بۉغینی صفتیده تنله‌گنیمیزنینگ سببی هم انه شونده.

2. بدیعی ادبیات عنعنه‌لری

ازلدن عالم و آدم قسمتی قیغوسی ایتگنیمیز ممتاز شاعرلرنینگ ایجاد تامیریگه توتش بۉلیب کېلگن. شاعر لبیب‌نینگ شعریتی فارس و تورکی/ اۉزبیک ادبیاتی‌نینگ تنیق بولاقلریدن سو ایچه‌دی. دوکتور لبیب اولرده‌گی اېنگ گۉزه‌ل عنعنه لرنی اۉزلشتیریب، فکر کېنگلیکلریده جولان اورگن شاعر و ادیب. کلاسیک ادبیات مسأله‌سی اۉته نازک نرسه‌لردن. اۉتمیش میراث‌‌نینگ سره‌سینی– سره‌گه؛ پوچَگینی-پوچککه اجره‌تیش منع قیلینگن. بیرمعناده اۉتمیش شعریتی تنقیددن اوستون؛ اونگه تنقیدی یانده‌شیب بۉلمه‌یدی. بونده‌ی محیطده کۉزآچگن قلمکش کلاسیک شعریتگه اخلاص و ارادتی بلند، حتّا که، سیغینیش درجه‌سیده! بو قره‌ش برچه شاعرلرگه کوچلی تأثیر قیلگن دېسک مبالغه بۉلمس. چونکه، قنده‌ی بۉلمه‌سین، اۉتمیشنی اولوغلش قلمکشلرنینگ قان- قانیگه سینگیب کېتگن-ده. باشقه لرگه قره‌گنده داملا لبیب کلاسیک شعردن کۉپراق بهره آلگن و عین پَیتده تأثرلنگن شاعر سَنَله‌دی- بیزنینگچه. ادبی تأثر و ادبی باغلیقلیک حقیده گپیریش بو مقاله حوصله‌سیگه سیغمه‌یدی.

تن آلیب اَیتیش کېره ک که، بشریتگه تېگیشلی اېنگ گۉزه‌ل، تیرن و سیر حکمت فکرلر انه شو ممتاز شعریتده اَیتیب کېتیلگن. اولردن انسانیت اوچون جوده کۉپ فایده‌لنیش ممکن البتّه. بیر پَیت‌نینگ اۉزیده کلاسیک ادبیاتده عقل و منطققه ضد، ویرانگر خرافی گپلر هم آز اېمس. تربیه قسمیگه اَیلنگن قدیمیت شعری؛ شاعرلرگه اۉز تأثیرینی اۉتکزمه‌ی قالمه‌گن. زیرا، بو قتلم (کلاسیک شعریت) تفکّریده اۉی سیتیش/تنقیدی فکرلش اېشیکلری یاپیب قۉییلگن. نېگه دېسنگیز؛ تیریکلر حقیده اۉلیکلر قیغوره‌دی؛ اۉلیکلر فکرله‌یدی؛ تیریکلر نجاتیگه اۉلیکلر آتلنه‌دی. کۉریب‌سیزکه، درّاو عارف و اولیالر «کرامات»، «معجزه»لر کۉرسه‌تیب، غیبدن چارلاو چقیریقلری باش چېکه‌دی. بومسأله‌ده عطارنینگ «تذکرة الاولیا»سی، سعدی‌نینگ دېوانی، مولوی‌نینگ «مثنوی»سی، نوایی‌نینگ «نسایم المحبه»سی، ربغوزی‌نینگ «قصص الانبیا»سی ... و بیدللردن ایسته گنچه مثال کېلتیریش ممکن. اۉرته عصر فکرلش طرزی شونده‌ی بۉلگن. اۉتمیش شاعرلری خودّی، بیزده‌ی اۉیلشگه امکان تاپیشه آلمه‌گن؛ شونده‌ی قیلماقچی بۉلگن شاعرنی دینی تعصب شۉرینی قوریتیب، جانینی جهنمگه جۉنته بېرگن. خلص، کېچمیش قریچلری باشقه، اخلاقی، اجتماعی اۉلچاولر اۉزگچه بۉلگن.

کمینه هم ممتاز ادبیاتدن یېترلیچه تۉیینگنلیگیمنی علیحده اعتراف قیله‌من. مېنده اۉتمیش میراثگه نسبتاً تنقیدی قره‌شگه امکان بار، سۉزلریمنی بی‌ملال ایته آله‌من. کلاسیکه‌نینگ یارقین و انسان‌پرور تفکّری بیز اوچون عزیز و قدرلی! شونگه قره‌مه‌ی، اونینگ قارانغو تامانلرینی حسابگه الیب، بیر معناده باتقاق، دېب اَیتشگه جرأت قیلدیم. دوکتور لبیب‌نی بۉلسه، انه شونده‌ی اۉتمیش بغریدن اۉسیب چیققن نیلوفر شاعرگه مېنگزه‌تدیم. داملا لبیب شو زمېنده قاتیب قالگن شاعر اېمس. ادیب و شاعر لبیب هم دنیوی مسأله‌لردن خبردار اندیشمند کیشی. لبیب‌نینگ شعریتیده عنعنه‌لر بیلن آلیشماق جایلری هم یۉق اېمس. شو باتقاقده شاعریمیزنینگ فکرلری نیلوفر بۉلیب بۉی چۉزگنی، یپراق یازیب، ایپار ساچگنی و گۉزه‌ل فکرلر تره‌ته آلگنینی علیحده تأکیدلماقچیمیز. اونینگ تۉرتلیکلریدن بیریده منه بو شعر اۉزگچه جره‌نگ ساچیب توریبتدی:

اېسکی یپراق، ینگی یپراق‌نینگ الدیندن یازووی یۉق،

بو یپراققه تقدیرینگی، گۉزه‌ل انسان، سېن یازه‌سن.

کوره‌ش بیلن بو دنیانی اۉزینگگه یَسه‌یسن اوچماق،

یاکه یامان قیلمیشلرینگ بیلن گۉرینگنی قازه‌سن.

داملا لبیب شعریتی بدیعیت اتلمیش کۉپ قتلملی ادبی اۉی و فکرنی اۉزیده سقلب کېله‌دی. بو دور و زمانده یازیلیشگه قره‌مه‌ی، منه بو بیت کلاسیک تفکّر حاصله‌سی بۉلگن معنالرنی افاده‌لب توره‌دی:

کۉنگلیم کتابی جالب ایرور هر کتابدن،

کیم اۉزگه بیر کتابده بو فصل و باب یۉق.

داملا لبیب شعریتی کۉپ قیرّه‌لی بۉلیب، تورلی اجتماعی، سیاسی، فلسفی و اخلاقی موضوع و مسأله‌لردن سۉز آچه‌دی. خلقی و یورتیگه ایچی کوییب همدردلیک بیلدیره‌دی. استاد لبیب شعری ایاغی یېردن اوزیلگن ایجاد اېمس. او موهوماتدن ییراق؛ ادیب ایجادیده زمانه‌سی‌نینگ نفسی اوف اوریب توره‌دی. آنه، وطن، معلم، حتا که، کرونا موضوعسی؛ اندخوی و میمنه نینگ باشیگه کېلگن کۉرگولیکلر«اندخوی و فاریاب غمنامه‌سی»غزلیده درد ایله قیامیگه یېتکزیب کویلنه دی. و عموماً بوتون مملکت خلقی‌نینگ بختسیزلیکلری چوقور معنالی غزل، تۉرتلیک و باشقه لرده ترنم اېتیله‌دی.

یورتنی قانگه باتیریب کېله‌یاتگن تسقره (خونیک، کۉریمسیز، بی‌اۉخشاو) سیاسی رهبرلرهم ایاو‌سیز نقد تیغی آستیگه آلینه‌دی. اۉزبیک کلاسیک ادبیاتیده یازیلگن «بچه غر» (مقیمی) ردیفلی شعریگه ایرگشمه طرزیده، شاعرنینگ «بچه غر» ردیفلی قصیده‌سی صولت تۉکیب توریبتدی. بیر سۉز بیلن اَیتگنده، اوشبو قصیده، 40 ییللیک اوروش اناتومیه‌سینی آچیب بېره‌دی. بیر رُمانگه تېنگ «بچه غر» قصیده‌سی طعنه، کنایه، پیچینگ، کیسه‌تیق، اچیتمه‌لرگه یۉغوریلگن بۉلیب، اۉرتوکلب یاتگن کۉپ حقیقتلر اوستیدن پرده آچه‌دی. «ایکّی سلطان» دېب ناملنگن اۉشه قصیده منه بو مصرعلر بیلن باشلنه‌دی:

بار عجب بیر اۉلکه، اونگه برچه حیران بچّه غر،

آتینی قۉیمیشلر «افغان»، بیرله «استان» بچّه غر.

اوشبو آت بو توپراق اوستیگه قۉییلگندن بېری،

بخت‌سیز خلقی‌نینگ ایشی آه و افغان بچّه غر.

جاهل و ساتقین، تعصّب اهلی بونده حکمران،

دانش و فرهنگ اېلی بې‌سر و سامان بچّه غر...

اَینیقسه شاعرنینگ « بشر دهاسی» ناملی قصیده‌سی یوکسک سویه‌ده نهایتده پیشیق یازیلگن شعرلر سیره‌سیگه کیره‌دی. اوشبو قصیده بویوک نوایی قیافه‌سینی یارقین رنگلرده تصویرلب بېره‌دی. کیشی‌نینگ خیالینی هرات هواسی-یو، خاطره‌لری اۉغیرلمه‌ی قۉیمه‌یدی. «قویاش شهری» قصیده‌سی اېسه، کیشیده نوستالژی ساغینچ حسّینی اویغاته‌دی. بونده میمنه شهری گۉزه‌ل قیلیب تصویرلنه‌دی. اینجه دیدلی شاعر، میمنه کېنتی و اونینگ آدملری حیاتینی بار ظرافتلری ایله استادانه چیزیب بېره‌دی.

داملا لبیب شعریتی‌نینگ کتّه قسمی ازلی عشق موضوعسیگه بغیشلنه‌دی. شاعرنینگ عاشقانه شعرلری نوایی درجه‌سیگه «کۉتریله‌ی- کۉتریله‌ی» دېب توریبتدی. بؤیله شه یاتگن اۉرینلری هم یۉق اېمس:

پاک حُسنینگدن یامان کۉز آفتی‌نینگ دفعیغه،

شعـردن تعـویذ اېتیب اَیله‌ی بلاگردان سېنگه.

ایکّی تیللی شاعر دوکتور محمّدعالم لبیب‌نینگ ایکّی گلدسته تۉپلمینی قونت بیلن اۉقیب چیقدیم. فارسی/دری و اۉزبیکچه شعرلری بیر-بیریدن گۉزه‌ل. شکل و مضمون جهتدن بغایت رنگمه-رنگ. اینیقسه لطفی، نوایی، بیدل، مشرب غزللریگه قیلگن نظیره و باغله گن مخمسلری کۉزنی قووانتیرگودېک؛ بېجیریم، سیرمضمون، مصرعلری آره‌سیگه قیل سیغمس چینه‌کم شعریت تاپدیم. قدرلی دۉست و مسلکداشیم داملا لبیب‌نینگ اۉزبیک ادبیاتیمیزگه قۉشگن حصّه‌سینی کوچیم یېتگنیچه بیان قیلیشگه توتیندیم.

شونده‌ی شعرلر بارکه، نه کۉزنی چقنته دی، نه یوره‌ککه چنگ ساله‌دی، و نه -ده، تیلنی کویدیره‌دی. بونده‌ی شعرلر اېگه‌سیدن آلدین اۉلیب کېتیشینی کۉریب کېله‌یپمیز. بیله سیزمی؟ ادبیاتده «تنقیددن توبن» دېگن توشونچه یوره‌دی. یۉق، لبیب شعریتی بونده‌یلردن اېمس، بلکه، تنقید کۉتره‌یاتگن چینه‌کم بدیعی یره‌تمه‌لردیر. هر بیر مصرعسی، بیتی، غزلی تنقید و تحلیل‌طلب بۉلیب کۉزگه تشلنه‌دی. اگرعمر وفا قیلسه بو ایشلرنی کېیینگه قالدیره‌من.

سۉزیم‌نینگ آخریده شو ادبیات‌نینگ توپراغینی یلب، بېش کون تعلیم آلیب، یخشی-یامان ایجاد قیلگن آق‌ساقال قلمچی صفتیده، عزیز یاشلرگه اَیتر نکته و گپیم بار. دوریمیزنینگ غنیمتلرینی کۉزدن قاچیرمنگ؛ تیریکلیگیده بیر آغیز سۉز و ایلیق آرزولر بیلن کۉنگلینی آلیش ممکن اولرنینگ. ادبیاتشناس عالم همده اتاقلی شاعریمیزنینگ تبرّک یاشینی تجلیل قیلیشنی اونوتمنگیز. راستینی اَیته‌ی، بیز آدملر هیچ نرسه‌نینگ قدرینی بیلمس، ساووق قان، آله قرا‌ق، کۉره آلمس، بۉلر-بۉلمسدن کېک ساقلاووچی بۉلیب قالگن ذاتمیز. کېلینگ، شوگینه شعریت رشته‌سینی کېیینگی اولادگه امانت توتقزه‌یلیک. سۉزلریمگه شو یېرگه کېلیب نقطه قۉیه‌من. شاعر داملا لبیب‌گه اېسه ساغلیک، امانلیک و سلامتلیک ایستب، ایجادلریگه بوندن هم یېتوکلیک و برکماللیک تیلب قاله‌من.

.................................................

 نوایی نینگ قرا کؤزوم غزلیگه اشاره:

خران سپاهیغه، ای باغبان، ایمس مانع،

بو باغ تامیده گر إیگنه دین تیکن قیلغیل!

حرمت ایله، ایشانچ تؤره. کانادا، تورانتو، 2020-ییل 26 می

قنی آدمیلیک؟

هوا، قویاش و ساغلیققه سلام

 آچلیکنی الهی موهبت اتب،

قوتلاو یامغیریگه چؤمگنلر ائتینگ.

بخت سیزلیکدن اؤزگه نیمه تاپدینگیز؟

آرزولرنی یرگه کؤمگنلر ائتینگ.

جسم و جانین خورلب، لذت آلگووچی،

سرابنی قوچاقلش کمالمی ائتینگ؟

ساغلیکنی تیلکه لب، تابوتگه قؤیماق.

خرافات - تنگریگه وصالمی ائتینگ؟

حیوانلرنی سؤیئب قانین تؤکیشدن،

شاد و بیره م آلیب، مست و الستلر. 

هیت دیب تبریکلش جیرکنچ ایمسی؟ 

دین نینگ افیونیدن خمار و مستلر؟

بیلمه دیم قی ده قالدی آدمیت؟

شونچه لیک شرفمی قاره ساغینماق؟

توبنلیکنی سؤز و صنعت له بیزه ب،

فضیلتمی جهل آتیگه مینماق؟

خرافات قاریدن آق کؤرپه یسب،

ساووق روحلرنی إیسیتیب بؤلمس؟

خام خیال بغریده داستان تؤقیشدن،

بؤشب قالگن یوره کلر سیره تؤلمس.

قویاش، ساغلیق همده تیکین هوانی،

قوتلب و تبرّک توتگنلر بارمی؟

الله نینگ حکمیده کؤرمه دیم منطق.

آنگ و شعورگه سوینماق عارمی؟

انسانلرگه یاردم قؤلینی چؤزیب،

باشلرینی سیئلب-او، کؤنگلینی آلماق.

ایزگو إیش ایمسمی اگر قیلینسه؟

بیوه، بیچاره نینگ دردی اوشلماق؟!

کورونا حقیده گی اؤیلر

 آنه یر قان ققشب، یانیب بؤزله یدی(1)،

دردینی جان تیلی بیلن سؤزله یدی،

ده یدی نیت دایم آوانی کؤزله یدی، 

انسان کورونادن معنا إیزله یدی.

2

ایوریل زمان دیگن عکس صدامو بو؟

آچکؤز یوهالرگه «آه!» ندامو بو؟

ابلیسلرچه نفسگه اقتدامو بو؟

یا قیران(2) کونلرگه ابتدامو بو؟

انسان کرونادن معنا إیزله یدی.

3

دردنینگ کؤرینمه یدی اوچی- قیراغی،

علیم نینگ سؤنمه گن هلی چیراغی،

کیمدیر دیئدی بونی:« حیات اداغی،

طبعیت نینگ بیرگن اچّیق سباغی!»،

انسان کورونادن معنا إیزله یدی.

4

شور داستانلر تؤقیب کؤنگلی سؤقیرلر،

اؤلکسه خور کبی کؤزنی چؤقیرلر،

غیبدن ساوغه دیب، ایرتک تؤقیرلر،

تون- کون اؤلیم قؤشیغین اؤقیرلر.

انسان کورونادن معنا إیزله یدی.

4

قیلمیشی می یاکه سوقه(3) بایلرنینگ؟

تؤکیلگن آشیمی آق سرایلرنینگ؟

تیریک جانی میکن باغ و سایلرنینگ؟

موزله گن کؤز یاشیمی چیغایلرینگ(4).

توتونیمی قاره آلتین مایلر(5)نینگ؟

انسان کورونادن معنا إیزله یدی.

5

آمان قالسک بیر کون قلقیب توره میز،

کؤز آچیب، قویاشگه یوزنی بوره میز،

یاوزلیک تختیده دوران سوره میز،

ایککلریمیزنی قئته اؤره میز.

انسان کورونادن معنا إیزله یدی.

----------------------------------

1.اؤکیریب، اوواس سالیب أیغله ماق، زار-زار کؤز یاشی قیلماق؛ 2. بوتونلی قیریلیب کیتیش؛3. یب تؤیمس، باشقه لرنینگ قؤلیدن، آلدیدن یولیب آلاووچی بایلر؛ 4.کمبغل، قشّاق، یؤقسیل؛ 5. ؛4. نفتگه اشاره.

إیشانچ تؤره کانادا، تورانتو 05/04/2020

اؤزبیک تیلی امکانیتلر تیلی

اؤزبیک تیلی سؤز یسه لیشی و سؤز حاصل قیلیش تامانلمه امکانیتی کینگ؛ سیمنتیک/ معنا توله نیشلری جهتدن هم بغایت بای تیلدیر. بو امکانیت و رنگمه -رنگ لیکنی اساسن قؤشیمچه لر یوزه گه چیقره دی. تیلیمیزده افیکسلر سانی جوده هم کؤپ بؤلیب، اولر شونچه لیک حرکتچن که، بیر اساسدن گینه سؤز یسب قالمی، تورلی سؤز تورکوملری دایره سیده هم کؤچیب یوره دی. یعنی إیستلگن سؤز تورکومیدن ینگی بیر سؤز تورکومینی یسشی ممکن. سیزده تصوّر توغدیریش اوچون ائریم مثاللرنی کیلتیره من:

مثلن، فعلدن آت یسه لیشی: بویورماق- بویورتمه؛ قتله ماق- قتلمه؛ ماسله ماق-ماسلمه؛ یسه ماق- یسه لمه. فعلدن صفت یسه لیشی: آلماق-آلغیر؛ تاپماق- تاپقیر؛ مقتنماق- مقتنچاق؛ کوینماق- کویوونچک، سیزماق- سیزگیر؛ آتدن صفت یسه لیشی: کوچ- کوچلی، توز-توزسیز؛ صفت، روش، تقلید سؤزلردن صفت یسه لیشی: کیچه(روش)-کیچه گی(صفت)؛ بیجیل(روش)بیجیلداق(صفت)؛ ساغ( روش)- ساغلام(آت)و هاکذالر. شونینگدیک، سینتکتیک( سؤزنی سؤزگه قؤشیش یؤلی بیلن) اصول بیلن هم اؤزبیک تیلیده انچه مونچه( قؤشمه، جفت، تکراری) سؤز یسه لیشی ممکن: آت قولاق، کؤک سلطان، آلیب ساتر، تؤی- تماشا، اور-أیقیت، یوگور-یوگور( شاشیلیش)معناسیده و باشقه لر.

یوقاریده گی معلوماتنی کیلتیریشدن مقصد سیز عزیزلرنی بیر سؤز مثالیده اؤزبیک تیلی امکانیتلری بیلن ته نیشتیریشدیر. برهان الدین ربغوزی نینگ« قصص ربغوزی»اثرینینگ 2-جلدینی اؤقی یاتیب، کؤزیمگه«آرتقری»-دیگن سؤز أیلیندی. قره سم بو سؤز توشونرلی و کؤزیمگه قیزیق داریپتدی.

یسه لیشیگه اهمیت قره تینگ:

آرتقری= آرت+قری( سؤز و قؤشیمچه). گپده کیلیشی: « جلادلر جیرجیسنی توتوب، تؤنلرینی چیقریب، إیلکینی، آیاقینی باغلب هواغه کؤتردیلر. إیلگرودین( آلد تاماندن)، آرتقریدین اوردیلر(« قصص ربغوزی»)71- بیت.

ربغوزی700 أیل آلدین بو سؤزنی یسه گن ایکن؛ حاضرگی تیلیمیزده هم مذکور سؤزنینگ شکلداشلری، مثلن، « إیچکری»،« تشقری»کبیلر موجود. یعنی جای، نرسه-حادثه نینگ إیچی و تشقی تامانی دیگنی.

سؤزنینگ کیلیب چیقیشی

بو سؤز اصلی قدیمگی تورکی تیلده« سیرت»معناسینی انگله تووچی « تش» آتیدن جؤنه لیش کیلیشیگی نینگ قدیمگی شکلی: «-قرو/گه» قؤشیمچه سی بیلن حاصل قیلینگن. کیئینچه لیک بو کیلیشیک شکلی استعمالدن چیققن و بو سؤز یخلیت لیگیچه صفتگه ائلنگن؛ اؤزبیک تیلده گی«a» اونلیلری« ä»اونلیلریگه سؤز آخریده گی« u»«i»اونلیسیگه المشگن Tash+qaru= tashqaru>tashqari. « اؤزبیک تیلی نینگ ایتیمالوگیک لغتی»

13-عصرده آرتقرو دیگن سؤز بار بؤلگه نینی ائتدیک. آرت(آرقه)قرو(گه)= آرقه تامانیگه دیگنی؛ حاضرگی تیلیمیزده ایسه تشقری و إیچکری شکللری موجود بؤلسه؛ ایندی نیگه: یانقری( یان تامانی)، اوستقری( اوست تامانی)، آستقری( ته گ تامانی)، آلدقری( آلد تامانی)، اؤنگقری( اؤنگ تامان)، سؤلقری( چپ تامانی)کبی سؤزلری یسلمه سین؟ نیگه؟! قلمگه آلینگن سؤزلرنینگ گپده کیلیشی: یانقریدن بناگه کؤز تشله دیم؛ کؤرپه نینگ اوستقریسی قه لین؛ تخته نینگ آستقریسی تیکیس ایمس؛ تاغ نینگ آلدقریسی قارگه بورکلگندیر؛ دوکان نینگ اؤنگقریسی سیم بیلن تؤسیلگن؛ إیشخانه نینگ سؤلقریسی یاپیق توره دی. قیشلاققه آرتقریدن کیریله دی. کؤره یپسیزمی؟ اؤتمیشده سؤزنینگ بیتته شکلی؛ حاضرگی تیلیمیزده ایسه 2ته شکلی موجود بؤلسه، اولردن کمیده ینه آلتیته ینگی سؤز شکلی حاصل قیلیش ممکن ایکن.

إیشانچ تؤره