خوارزمیچه تورکی تیل بؤلگنمی؟
>>>>>>>>>>>>>>>>>>
نوایی دهاسینی چیندن هم اؤرته عصر تورکی تیلشانسلیگی مساله لرینی یخشی بیلگن عالم صفتیده هم تن آلیش کیره ک. نوایی ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ ائریم خصوصیتلرینی « محاکمة اللغاتین»(« إیکّی تیل محاکمه سی»)اثریده إیخچمگینه قیلیب بیان ایتیب بیرگن.
علیشیر نوایی بوتون تورکی خلقلرنی بیر عمومی نام آستیده ته نیشتیرگن ایسه ده، بیراق، « تورکی تیللر»عایله سیگه کیرووچی ائریم ایلت و قبیله تیللرنینگ فرقلی تامانلرینی قید ایته دی و اولرنی اؤز آتلری بیلن اته یدی. جمله دن تورک، اؤزبیک، آذری، اؤیغور، تورکمن، چیگیل، آلتای و باشقه ایتنیک گروهلرنی علیحده فرقلب تیلگه آلیب اؤته دی.
ادیب نینگ« مجالس النفایس»اثرینی ینه بیر قئته اؤقیشگه کیریشرکنمن، « خوارزمیچه تورکی تیل!»دیگن قیزیق بیر بیریکمه و معلوماتگه دوچ کیلدیم. اثرنینگ بیرینچی مجلیسیده مولانا حسین خوارزمی خصوصیده، بیر بیتچه لیک معلومات بیریله دی. نوایی نینگ ائتیشیچه، مولانا حسین خوارزمی« مقصد القصی»( « سؤنگّی مقصد»)ناملی بیر اثر هم بیتگن. شونینگدیک، او( حسین خوارزمی) مولانا جلال ادّین رومی نینگ« مثنوی»سی همده عرب شاعری کعب بن زهیرنینگ« قصيدة البُردة»( « اوست کیئیم حقیده قصیده»)سیگه شرح یازگن. نوایی « مجالس النفایس»اثریده شونده دیب یازه دی:
...« مولانا اؤز زمانه سی نینگ مشاهیردیندور و « مقصد القصی»( « سؤنگّی مقصد») انینگ تصنیفیدور. و مولانا جلال الدّین رومی( ق. س)« مثنوی»سیغه شرح بیتیبدور و « قصیدۀ بُرده»غه هم خوارزمیچه تورکی بیلن شرح بیتیبدور. اؤزگه مصنّفاتی هم بار. امّا، اخلاق و صفاتی باطن علمیده یاروغلیک تاپقانینی نینگ منافیسیدور. و مولانا( حسین خوارزمی) شاهرخ میرزا(1377-1447) زمانیده بیر غزل اوچون تکفیر قیلیب، خوارزمدین هری غه کیلتوردیلر. چون دانشمند و اصطلاح بیلور کیشی ایردی هیچ نیمه ثابت قیله آلمه دیلر. قئتیب ینه اؤز مُلکیغه کیتدی. ... مولانانی تن صوفی قیشلاغیده( خوارزم) اؤزبیک شهید قیلدی...». « مجالس النفایس»، مکّمل اثرلر، 13 توم،13-14 بیتلر.
مولانا حسین خوارزمی نینگ حکیم و دانشمندلیگی اولوغ نوایی تامانیدن اعتراف ایتیلرکن، بونینگ اؤزی کتته گپ. شو بیلن بیرگه مولانا حسین خوارزمی دانغی کیتگن إیکّی مهم اثرگه - ده، شرح بیتگه نی- او هم بؤلسه« خوارزمیچه تورکی تیلده» یازیلگنی، بو انسان نه قدر اولوغ علمی و ادبی مقامگه ایگه بؤلگنیدن دلاتدیر. بیر کونی بو شرحلر تاپیلیب قالسه، تیلیمیز قنچه لر بای و یوکسک موقعگه ایگه ایکنی ینه بیر باره نمایان بؤله دی.
خوش نوایی تن آلگن« خوارزمیچه تورکی تیل» قنده ی تیل بؤلگن ایکن؟ دیگن سوال توغیله دی. بونی انیقلش اوچون 15- ینچی عصر قعریگه کیریب باریب، مذکور شرحگه اؤخشه گن متنلرنی تیکشیریش و تدقیق قیلیش کیره ک بؤله دی. بونگه حاضرچه قؤلیمیز یتمس ایکن، کیلینگ خوارزمگه باش اوره یلیک.
خوارزم اؤزبیکستان نینگ چیکه، تورکمنستان بیلن چیرگه داش ولایتلریدن بیری. اؤزبیک تیلی دیالیکتلری آره سیده خوارزم شیوه سی اؤزی نینگ بیر قطار خصوصیتلری بیلن فرقله نیب توره دی. خوارزم شیوه سی اؤغوز تیپ لهجه( تورک، آذربایجان، تورکمن، سالار تیللری شو لهجه) لرگه یقین توره دی. نوایی قید قیلگه نیدیک، حاضرگی خوارزم لهجه سی بوندن آلتی یوز أیل آلدین اؤشه دورده گی تورکی تیللردن بیری درجه سگه کؤرتیلگن بؤلسه احتمال. حاضرگیسی گه قره گنده خوارزم شیوه سی او دورلرده بیر قدر قویوقلشگن؛ لیسیک و فونیتیک جهتدن هم اؤزیگه خاص تیل بؤلگه نینی انکار ایتیب بؤلمه یدی. زمانلر آشه لهجه لر یویلیب، اینگیله شیب، حاضرگی خوارزم شیوه پیدا بؤلگن بؤلسه عجب ایمس.
باشقه تاماندن نوایی« خوارزمیچه تورکی تیل» دیر ایکن، نیگه بیر اؤزبیکلر اؤز تیلیمیزنی اؤزبیک تیلی یاکه اؤزبیکچه تورکی تیل، دیب ائتمسلیگیمیز کیره ک( اؤزبیکچه تورکی اتمه سینی تاکید معناسیده إیله تدیک!)؟ بو معلوماتنی اؤقیب، اؤزبیک تیلینی: « چیغتای تیلی»( ؟)،« تورک تیلی(؟) و « اؤزبیک تورکچه سی» دیگوچیلر زاره انصافگه کیلیب، اؤز مللتی و تیلیدن تانمسلر( انکار)، دیب امید قیله میز. جناب شهرانی، جناب نامیق، جناب ایماق و ینه شولرگه اؤخشه گن جوده کؤپ اؤز باشیمچه عالم جنابلر(؟) بونده ی مزخرفاتلرنی یائیب، ترغیبات قیلیشدن تؤخته سه لر یخشی بؤلور ایدی. چونکه، بوندن مینگ أیللر آلدین إیشله تیلگن سؤز و عباره لرنی بوگون هم عینن قؤلـله ش تؤغری ایمس.
چیغتای، اؤزبیک و تورک اتمه لری حقیده آلدینلری کؤپ یازگنمن. توشونیشنی إیسته مه یاتگنلرگه إیشیمیز یؤق؛ بیراق، مسولیتلی تیلداشلریمیز اؤزبیک تیلی و اؤزبیک ادبیاتی دیئیشدن عار قیلمه سه- ایزگولیک بؤلور ایدی.
>>>>>>>>>>>>>>>>>>
نوایی دهاسینی چیندن هم اؤرته عصر تورکی تیلشانسلیگی مساله لرینی یخشی بیلگن عالم صفتیده هم تن آلیش کیره ک. نوایی ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ ائریم خصوصیتلرینی « محاکمة اللغاتین»(« إیکّی تیل محاکمه سی»)اثریده إیخچمگینه قیلیب بیان ایتیب بیرگن.
علیشیر نوایی بوتون تورکی خلقلرنی بیر عمومی نام آستیده ته نیشتیرگن ایسه ده، بیراق، « تورکی تیللر»عایله سیگه کیرووچی ائریم ایلت و قبیله تیللرنینگ فرقلی تامانلرینی قید ایته دی و اولرنی اؤز آتلری بیلن اته یدی. جمله دن تورک، اؤزبیک، آذری، اؤیغور، تورکمن، چیگیل، آلتای و باشقه ایتنیک گروهلرنی علیحده فرقلب تیلگه آلیب اؤته دی.
ادیب نینگ« مجالس النفایس»اثرینی ینه بیر قئته اؤقیشگه کیریشرکنمن، « خوارزمیچه تورکی تیل!»دیگن قیزیق بیر بیریکمه و معلوماتگه دوچ کیلدیم. اثرنینگ بیرینچی مجلیسیده مولانا حسین خوارزمی خصوصیده، بیر بیتچه لیک معلومات بیریله دی. نوایی نینگ ائتیشیچه، مولانا حسین خوارزمی« مقصد القصی»( « سؤنگّی مقصد»)ناملی بیر اثر هم بیتگن. شونینگدیک، او( حسین خوارزمی) مولانا جلال ادّین رومی نینگ« مثنوی»سی همده عرب شاعری کعب بن زهیرنینگ« قصيدة البُردة»( « اوست کیئیم حقیده قصیده»)سیگه شرح یازگن. نوایی « مجالس النفایس»اثریده شونده دیب یازه دی:
...« مولانا اؤز زمانه سی نینگ مشاهیردیندور و « مقصد القصی»( « سؤنگّی مقصد») انینگ تصنیفیدور. و مولانا جلال الدّین رومی( ق. س)« مثنوی»سیغه شرح بیتیبدور و « قصیدۀ بُرده»غه هم خوارزمیچه تورکی بیلن شرح بیتیبدور. اؤزگه مصنّفاتی هم بار. امّا، اخلاق و صفاتی باطن علمیده یاروغلیک تاپقانینی نینگ منافیسیدور. و مولانا( حسین خوارزمی) شاهرخ میرزا(1377-1447) زمانیده بیر غزل اوچون تکفیر قیلیب، خوارزمدین هری غه کیلتوردیلر. چون دانشمند و اصطلاح بیلور کیشی ایردی هیچ نیمه ثابت قیله آلمه دیلر. قئتیب ینه اؤز مُلکیغه کیتدی. ... مولانانی تن صوفی قیشلاغیده( خوارزم) اؤزبیک شهید قیلدی...». « مجالس النفایس»، مکّمل اثرلر، 13 توم،13-14 بیتلر.
مولانا حسین خوارزمی نینگ حکیم و دانشمندلیگی اولوغ نوایی تامانیدن اعتراف ایتیلرکن، بونینگ اؤزی کتته گپ. شو بیلن بیرگه مولانا حسین خوارزمی دانغی کیتگن إیکّی مهم اثرگه - ده، شرح بیتگه نی- او هم بؤلسه« خوارزمیچه تورکی تیلده» یازیلگنی، بو انسان نه قدر اولوغ علمی و ادبی مقامگه ایگه بؤلگنیدن دلاتدیر. بیر کونی بو شرحلر تاپیلیب قالسه، تیلیمیز قنچه لر بای و یوکسک موقعگه ایگه ایکنی ینه بیر باره نمایان بؤله دی.
خوش نوایی تن آلگن« خوارزمیچه تورکی تیل» قنده ی تیل بؤلگن ایکن؟ دیگن سوال توغیله دی. بونی انیقلش اوچون 15- ینچی عصر قعریگه کیریب باریب، مذکور شرحگه اؤخشه گن متنلرنی تیکشیریش و تدقیق قیلیش کیره ک بؤله دی. بونگه حاضرچه قؤلیمیز یتمس ایکن، کیلینگ خوارزمگه باش اوره یلیک.
خوارزم اؤزبیکستان نینگ چیکه، تورکمنستان بیلن چیرگه داش ولایتلریدن بیری. اؤزبیک تیلی دیالیکتلری آره سیده خوارزم شیوه سی اؤزی نینگ بیر قطار خصوصیتلری بیلن فرقله نیب توره دی. خوارزم شیوه سی اؤغوز تیپ لهجه( تورک، آذربایجان، تورکمن، سالار تیللری شو لهجه) لرگه یقین توره دی. نوایی قید قیلگه نیدیک، حاضرگی خوارزم لهجه سی بوندن آلتی یوز أیل آلدین اؤشه دورده گی تورکی تیللردن بیری درجه سگه کؤرتیلگن بؤلسه احتمال. حاضرگیسی گه قره گنده خوارزم شیوه سی او دورلرده بیر قدر قویوقلشگن؛ لیسیک و فونیتیک جهتدن هم اؤزیگه خاص تیل بؤلگه نینی انکار ایتیب بؤلمه یدی. زمانلر آشه لهجه لر یویلیب، اینگیله شیب، حاضرگی خوارزم شیوه پیدا بؤلگن بؤلسه عجب ایمس.
باشقه تاماندن نوایی« خوارزمیچه تورکی تیل» دیر ایکن، نیگه بیر اؤزبیکلر اؤز تیلیمیزنی اؤزبیک تیلی یاکه اؤزبیکچه تورکی تیل، دیب ائتمسلیگیمیز کیره ک( اؤزبیکچه تورکی اتمه سینی تاکید معناسیده إیله تدیک!)؟ بو معلوماتنی اؤقیب، اؤزبیک تیلینی: « چیغتای تیلی»( ؟)،« تورک تیلی(؟) و « اؤزبیک تورکچه سی» دیگوچیلر زاره انصافگه کیلیب، اؤز مللتی و تیلیدن تانمسلر( انکار)، دیب امید قیله میز. جناب شهرانی، جناب نامیق، جناب ایماق و ینه شولرگه اؤخشه گن جوده کؤپ اؤز باشیمچه عالم جنابلر(؟) بونده ی مزخرفاتلرنی یائیب، ترغیبات قیلیشدن تؤخته سه لر یخشی بؤلور ایدی. چونکه، بوندن مینگ أیللر آلدین إیشله تیلگن سؤز و عباره لرنی بوگون هم عینن قؤلـله ش تؤغری ایمس.
چیغتای، اؤزبیک و تورک اتمه لری حقیده آلدینلری کؤپ یازگنمن. توشونیشنی إیسته مه یاتگنلرگه إیشیمیز یؤق؛ بیراق، مسولیتلی تیلداشلریمیز اؤزبیک تیلی و اؤزبیک ادبیاتی دیئیشدن عار قیلمه سه- ایزگولیک بؤلور ایدی.
ارسال در تاريخ 2018/6/13 توسط ایشانج