نوایی شناسلیک مسله لری
اولوغ نوایی اثرلریده هلی بیری اؤز ایچیمینی تاپمی کیله یاتگن مساله لر ته لیگینه. اولرنی کشف قیلیش و آچیش نوایی شناسلر آلدیده کؤنده لنگ تورگن إیشلر سنه له دی. انه شونده ی جمباقلی مساله لردن بیرینی حرمتلی اؤقووچیلر آلدیگه قؤئماقچیمن. التماس هر کیم بیلگه نیچه موضوع یوزه سیدن فکر بیلدیرسین. بلکیم، بیرار ذهنی راسالردن جویه لی فکر چیقیب قالر.
علیشیر نوایی اؤزی نینگ « مجلس النفایس» اثری نینگ تؤرتینچی مجلیسیده شاعر مولانا شهاب حقیده معلومات بیرارکن قیزیق بیر نظری مساله نی تیلگه آله دی.مولانا شهاب الدّیننینگ نایاب قابلیتلرینی کؤرگن، بیلگن علما حیرت إیله تحسینلر قیلشیگن، دیئدی بابامیز. شوندن سؤنگ« ...( مولانا)بوندین باشقه هم صلاحیتلیق کیشیدور. بیر نوع قدیمانه شعر هم ائتور...( نوایی نینگ ائتیشیچه مولانانینگ یامان فعلی هم بؤلگن ایکن)».
سوال شوکه، نوایی« قدیمانه شعر»-دیب قنده ی شعر تورینی کؤزده توتماقده؟
جوده یم مهم و عین پئتده قیزیق سوال. جوابینگیزنی کوته من. مرحمت.
نوایی اؤگیتلریدن
---------------------
بیلگه نینگیزدیک، شاعرنینگ« مجالس النفایس»(« نفیس مجلسلر») تذکره سیده تورلی- تومن شاعرلر، قلم اهلی و ایجادکارلر حقیده قیزیقدن - قیزیق معلوماتلر بیریله دی. بو اثرده نه فقط شعر و شاعر حقیده سؤز صنعتی حقیده گپ باره دی؛ شعر و فکر ترازوگه سالینیب بهالنه دی، بل که، ایجادکارنینگ شخصیتی، خلق -اطواری، اخلاقی، اجتماعی موقیعی، خصلت و صفتلری هم بیان قیلینه دی. شونینگدیک، بو اثرده نوایی نینگ شاعرلرگه بؤلگن شخصی مناسبتی، ایجادی همکارلیگی؛ قلمکشلرنی رغبتلنتیریش و هر تامانلمه حمایه قناتی آستیگه آلگنی علیحده اؤرین توته دی. شولردن تامچی- تامچی معلوماتلرنی سیز عزیزلرگه یتکزیب باریشگه قرار قیلدیک.
علیشیر نوایی« مجالس»نینگ اوچینچی مجلسیده مولانا سونی دیگن بیر شاعر تؤغریسیده شونده ی معلومات بیره دی:« آزاده وش کیشیدور، کؤپره ک اوقات مهد ِ علیا گوهرشادبیگیم مدرسه سی تیگره سیده بؤلور ایدی، امّا ایندی شهرده ساکندور...».
دیمک معلوماتدن انگله شیلگه نیدیک، شاعر گوهرشاد مدرسه سی اطرافیده یوریشنی یاقتیر هرکن. بو نرسه شاعرنینگ بیلیمگه چنقاقلیگی دلالت و سرای گه یقین توریشی اونگه کؤنگلی تؤقلیک و آسایش بخیشده قیلگن؛ سؤنگ او شهرده قؤنیم تاپگن.
شاعر مولانا سوسنی نینگ عجایب صفتلریدن بیرینی نوایی بابامیز شونده ی صمیمیت إیله تیلگه آله دی: «( او) بی فایده ایل بیله مصاحبلیق قیلمس، نی اوچونکیم، بی جهت مشقّتلرنی اؤزیگه روا کؤرمس. امید بو کیم، بو دولت برچه غه نصیب بؤلغی...».
قصّه دن حصّه شوکه، بیکارچی آدملر بیلن هم صحبت بؤلیش و وقت اؤتکزیش کیشیگه بی جهت تشویشلر کیلتیره دی ایکن نوایی قره شیچه( چیندنم بو بیر حقیقت!). بی فایده آدملر بیلن هم صحبت بؤلمسلیک نینگ اؤزی بیر دولت نوایی نظریدن. بو دولت برچه میزگه تاتی سین.
حاضرگی تورکی خلقلر اوچون مشترک بؤلگن بیر تقیم قدیمگی سؤزلر بارکه، اولر بوگونگی کونده ایسکیریب قالگن سنه له دی. اوشبو سؤزلرلرنینگ یازیلیشی و معالرینی عزیز مخلصلرنینگ اؤقیشیگه قؤیه میز:
1. بودون/budun- خلق
2. بیلیگ /bilik - بیلیم
3. إینگیک/ingak - سیگیر، افغانستان اؤزبیکلریده إینک
4. یاغی/yog'i- دشکم، یاو
5. به تسیق/batsiq - غرب
6. کؤچ/ko'ch - اوروغ، ذات
7. اؤکوش/o'kush - کؤپ
8. اؤز/o'z- جان، وجود
9. ایریک/erik - مرد، باتیر، ایرکین
10. سَندیلچ/sandilach- صعوه، قوشچه، چومچوق
11. سندوغچ sandilach- بلبل
12. قیرغیلچ qirlig'ilach- قلدیرغاچ
13. کؤکره ماق/ko'karmoq- نعره تارتماق، بؤکیرماق
14. ایلیگ /ilig- حکمدار
15- بؤغؤ/bo'g'u- دانا
14- اَل/all- قیزیل
15. کؤنی/ko'ni- تؤغری، راست، حقّانی
16. چیریک/chirik - عسکر
17. ایو/uy- اوی، خانه
18. قاپونگده/ qopungda- ایشیگینگده
19. بوتره دی/ butratd- ترقه دی، یائیلدی
20. کیلک/ kilik- قمیش قلم
21- بیلمان/bilmon- بیلمه یمن
22. ارت/ art- تیپه، داوان
23. اولوس /ulus- خلق
24. بیتیک/ bitik- یازوو
25. ته لیم/talim. بیر قنچه.