فیسبوکداش دوستلریمیزدن حرمتلی اکرم مرور «لغتشناس»حلیم یارقین جنابلریدن منه بونده ی سؤره بدیلر: " یازوولرده "چه" پسوند بۉلیب کېلیب اۉزبېکچه، فارسچه یا عربچه یازهدیلر. نیمه اوچون اۉزبېکی، فارسی یا عربی یازمهیدیلر؟".
باشده کیلتیریلگن انه شو منبع گه مناسبت بیلدیرسک:
لغتشناسلیک تؤغریسیده قیسقچه معلومات
فرهنگ «ازبکی به فارسی» نینگ یخشی تامانی
فرهنگدهگی ینه ائریم کمچیلیکلر:
-ایضاحلی لغتدهگی سؤزلر آرهسیگه کلاسیک اثرلردن، مثلن:
- فرهنگدهگی سؤزلر ترانسکیریپسه اساسیده ترتیبلشتیریلگن، دیب ادعا قیلینهدی. حال بوکه، لغتلر ترانسکیریپسیون اساسیده ایمس، بلکه عادی لاتین یازووی شکلیده عکس ایتتیریلگندیر. سؤزلرنینگ ترانسکیریپسیه عمومن باشقه نرسه. اونده سؤزلر حرف و بیلگیلردن توزیلگن بؤلهدی؛
- مولفلر(؟) مقدمهده: اؤزبیک تیلینی «چیغتای تیلی» بؤلگنی اوستیده ناعلمی روشده کیرهکمس معلوماتلرنی قارهلب تشلهی بیرگن. بو بیتیکلر مستقل اؤزبیک تیلی شأنیگه مناسب بؤلمهگن نرسهدیر. تاریخده یازیلگنی مهم ایمس؛ تاریخیده جوده کؤپ خطالرگه یؤل قؤئیلگن.
- سؤزلیکدهگی فعللر توصیفی مصدر لازمی (اؤتیملی فعللر)، مصدر متعدی (اؤتیمسیز فعللر) دیب کؤرسهتیلهدی. حال بوکه، هیچ بیر لغتده فعل نینگ بو شکللری توصیفلنمهیدی. بؤلیشلی و بؤلیسیز... شکللری هم انابتگه آلینمهیدی. یالغیز باش و کؤچمه معنالری؛ فعل نینگ نسبت کتگوریهسی حسابگه آلینیب، گرهمهتیک توصیف قیلینهدی. بو باشقه مساله؛
- فرهنگگه اؤزبیک گرهمهتیکهسیگه خاص بؤلمهگن تیرمینلردن استفاده قیلینگن. مثلن، اؤزبیکچه ائریم فعللرنی، مثلن، فعل نینگ باش نسبتی بؤلمیش «بوتلنماق»نی "مصدر مجهول" دیب تنیشتیرگنلر. حال بوکه، اؤزبیک تیلیده نه مصدر بار و نهده مصدر مجهول. سؤزلیککه نیچه مینگ فعل کیریتیلگن بؤلسه بَری شو ترتیبده ترجمه قیلینگن. نیگه ایضاحلی لغتدهگی تیار گرهمهتیک توصیفدن فایدهلنمهگن؟ بو نرسه حرمتلی«لغتشناس»لر لغتده بیریلگن توصیفلرنی توشونمهگنیدن دلالت قیلهدی؛
- "۔قه" قؤشیمچهسیگه هم ناتؤغری ایضاح بیریب، اونی "اضافت" اؤلهراق کؤرستگنلر. بونینگ اضافتگه هیچ قندهی علاقهسی یؤق. اؤزبیک تیلی نینگ فونیتکهسیده جؤنهلیش کیلیشیگی قؤشیمچهسی «ق/q» اونداشی بیلن توگهگنده قؤشیمچه نینگ باش تاووشی "ق" ائتیلهدی و شوندهی یازیلهدی: چاپیق+ق=چاپیققه، سؤراق+ق=سؤراققه، تاغ+ق=تاققه، چاغ+ق=چاققه کبی. - فرهنگگه بیر تهلی اتاقلی آتلر هم لغت صفتیده کیریتیلگن. مثلن، کؤرهگان، افلاطون، لقمان، آیخان، "آینه سکندری" (اثر نامی)، قراخان کبیلر هیچ قندهی لغوی معناگه ایگه ایمس۔کو. یاکه آدملر بازاردن بیر کیلو افلاطون ساتیب آلدیم دیدی می؟ کوندهلیک حیاتیده. بو هم حرمتلی فرهنگ «مولف»لری لغتشناسلیک علمیدن خبرسیز ایکهنینی بیلدیرهدی.
- عجبلهنرلی جایی شونده که، سؤزلیک نینگ "ائریم" حرفلریده جنسی اعضانی بیلدیرووچی تابو، ویت سؤزلر هم عادتگه خلاف روشده کیریتیلگن. مثلن، « ک» حرفی بیلن باشلهنووچی آدم نینگ جنسی اعضاسیدن بیری: "مقعد آدمی"(؟)، دیب ترجمه قیلینگندیر.
- اؤزبیکستانده ائریم: "حقارت آموز"، "نامزاد" کبی سؤزلر ناتؤغری قبول قیلینگنی معلوم. کنتیکستده ایسه "حقارت آمیز"، "نامزد" کؤرسهتیلگهنیگه قرهمهی، شوندهی ناتؤغری حالتده فرهنگگه کیریتیلگن. - "إیتوچه"گه اؤخشهگن ائریم سؤزلرنینگ اؤزبیکستانده سؤکینیش معناسی بارلیگی اعتباردن ساقط قیلینیب، فقطگینه کوچوک باله معناسی قیلیب ترجمه ایتیلگن.
- لغتدهگی اینگ کتته معما اؤزبیک تیلشناسلیگیگه عاید یوزلب اتمهلر (ایگه، کیسیم، نسبت، مورفیم، فونالوژی، حال، انیقلاووچی، تؤلدیرووچی، اورغو، سؤز بیریکمهسی، سؤز یسهلیشی، میل، فعل نینگ وظیفهداش شکللری...) نینگ فارسچه معادلینی تاپیب بیره آلمسلیکدیر. بونینگ اوچون فیلولوگ متخصص بؤلیش کیرهک بؤلهدی. مثلن، اؤزبیک تیلیدهگی تقلید سؤز تورکومیگه عاید: قهقهنی حرمتلی فرهنگنویسلر "صوت" - دیب ترجمه قیلگنلر. مثاللر حددن تشقری کؤپ.
- مقاله نینگ بیرینچی قسمیده تأکیدلهگنیمیزدیک، فرهنگگه یوزلب اؤزبیکچه قؤشیمچهلر هم مستقل سؤز صفتیده کیریتیلگن. خلص فرهنگده نیچه مینگ سؤز بؤلسه هر بیر سؤزی قیسیدیر تاماندن کمچیلیککه ایگه. حرمتلی "مولفلر" لغتشناسلیک علمینی بابلب مسخره قیلیشگن. بیزنینگچه بوندهی "سؤزلیکلر"نی توزیب، اؤزیگه ساخته آبرو آرتیریش، شخصی مادی و معنوی مقصدلرده فایدهلهنیش یخشی نتیجه بیرمهیدی. 2 جلدلیک فرهنگدن أیققن مثاللریمیز جدولینی کیئینگی یازیشلریمیزده عزیز اؤقوچیلر حکمیگه حواله قیلهمیز. اوشبو مقالهده ائتیلمهگن تنقیدی فکرلریمیز سیراب. مقاله چؤزیلیب کیتمسلیک اوچون شو جایگه کیلیب، سؤزیمیزگه نقطه قؤیهمیز. مقاله نینگ 3۔قسمی حرمتلی یارقین صاحب نینگ "۔قؤشیمچه"لرگه بیرگن ایضاحیگه بغیشلنهدی. اؤقیب باریب عزیزلر و فکر بیلدیرینگیز. دوامی بار...
1. « "چه"(cha) قۉشیمچه و بېلگیسی حقیده ایسلتمه»...(ح. یارقین) خوش، بو کؤچیرمه نینگ نیمه سی خطا؟
- نشانۀ تحقیر- {قوشچه = پرنده گك؛ گنجشگك، اۉغيلچه = پسرك}(ح.یارقین)؛ اؤزبیک تیلیده«-چه» قؤشیمچه سی هیچ بیر یرده، هیچ بیر زمان حقارتلش معناسینی بیلدیرمه یدی. بو افیکس لغوی شکل یسه گنده کیچره یتیریش، ایرکه لش معناسینی بیلدیره دی. فارس تیلیده هم بونگه " تحقیر" ایمس بلکه (" تصغیر-اسم تصغیرگه اؤخشش")دیئله دی. کیچره یتیریش بیلن حقارتلش باشقه-باشقه معنالرگه ایگه.
"- چه" قؤشیمچه سی: - "نشانة مهر و دوستي" {قيزچه = دخترك، قۉزيچه = بره گك، چقه لاقچه = نوزادك}( ح.یارقین)
- ابزار و شئ {كتابچه، بېلچه، درختچه...(ح. یارقین)؛
- از اسم، اسم يا صفت مي سازد {اۉزبېكچه = ازبكي، فارسچه = فارسي، كمانچه، باغچه، طاقچه}(ح. یارقین)؛ بو اؤرینده نیمه دن نیمه یسه لیشی عادی سوال قیلووچی اوچون قیزیقرلی ایمس، علمی گرمه تیک توصیفنی توشمه یدی. بو قؤشیمچه: یوقاریده گی "اؤزبیک"، "فارس"، "کمان"، "باغ" و "طاق"سؤزلریگه قؤشیلیب، قنده ی معنا حاصل قیلیشینی توشونتیریش کیره ک ایدی. شو معناده،"اؤزبیکچه" : تور، خیل بیلدیره دی. "اؤزبیکچه"- تور و خاصلیکنی، فارسچه هم شونده ی؛ کمانچه، باغچه( کیچره یتیریش)، طاقچه- اؤرین، جاینی بیلدیره دی.
- مثل، مانند { : بادامچه = مانند بادام، طومارچه = مانند طومار}(ح.یارقین)؛قؤشیمچه گه بونقه ایضاح تؤغری ایمس."- چه" قؤشیمچه سی تور، خیلنی بیلدیریش بیلن بیرگه روش حاصل قیلیشی بار گپ. بیراق، اوشبو مثاللرده کیچره یتیریش آرقه لی سؤز آتگه، صفتگه ائلنتیریش حاثه سی کوزه تیله دی.
- (۱) نشانة فاصلة زماني يا مكاني با هدف يا مقصد {اېرته گه چه = تا فردا، تاشكېنت گه چه = تا تاشكند}(ح.یارقین) بو هم ناتؤغری. یوقاریده گی مثاللرده " -چه" افیسی إیش- حرکت نینگ دوامیلیگی. یعنی بیر نقطه دن ینه بیر نقطه قره ب سیلجیش و حرکتله نیش کؤزده توتیله دی. اؤرین و پئیت روشلری یسه یدی.
-حرف شرط {ياردم بېرمه گونينگ چه ايش بيتمه ي دي = تا كمك نكني كار تمام نمي شود}(ح.یارقین)؛ بو هم یوقاریده گی مثاللرنینگ دوامی." بیرمه گینینگچه" ایمس بلکه سؤزنینگ تؤغری یازیلیشی« بیرمه گونینگچه» بؤله دی. مذکور مثالده فعل نینگ شرط میلینی انگلش ممکن. شونینگدیک، فعل نینگ روشگه کؤچیشی هم بو قؤشیمچه آرقه لی افاده له ایتیله دی.
- همزمان با رويدادي {توركيله من دېگونچه، ييقيلدي = تا خواست برخيزد، افتاد}(ح.یارقین)؛ بونیسی قیزیق بؤلدی! اؤزبیک ادبی تیلی فعل سؤز تورکومیده« توركيله من»-دیگن فعل یؤق. اؤزبیکستان شیوه لریده هم اوچره مه یدی. "توركيله من" مرکّب سؤزی نینگ معیاری یازیلیشی: " توریب کیله من.../توریب کیله من دیگونچه"-بؤلیب، بونده قؤشمه فعل(جفتلیک خصوصیتی هم بار) حاصل قیلینگن. بو مثالده"-چه" قؤشیمچه سی «دیگونچه»یعنی دیماق فعلیگه بیریککن. بونگه پئت روشی دیئیله دی. "- چه" قؤشیمچه سی: - آن قدر؛ هر قدر {قيله آلگينينگچه يخشيليك قيل = هرقدر كه مي تواني خوبي كن، امكان باريچه = تا كه امكان دارد}( ح. یارقین)؛ فارسچه ده:" آن قدر؛ هر قدر" بیریکمه نینگ گرمه تیک توصیفی نیمه؟ نیمه دیگنی؟ اؤزبیکچه ده بونقه سؤز توزیلیشی موجود ایمس. اؤزیگه "-چه" قؤشیمچه سینی آلگن سؤزنینگ ائتگه نیمیزدیک"قيله آلگينينگچه" یازیلیشی هم نا تؤغریدیر. تؤغریسی "قیله لگونینگچه"- بؤله دی. بو اؤرینده بوتون بیریکمه گه ایمس، بلکه "آلگونینگچه" سؤزیگه ایضاح بیریش کیره ک. سؤزنینگ بو شکلی فرهنگلرگه کیریتیلمه یدی. بو قؤششیمچه حالت و درجه- مقدار روشی یسه گن. دیمک، امکان قدر معناسینی بیلدیریب کیله یپتدی.
- نشانۀ رأي و فكر {سيزنينگچه = به نظر شما، اونينگچه = به فكر او، مېنينگچه = به نظر من}(ح.یارقین)؛ قره ش و فکرنی بیلدیروچی قؤشیمچه اؤزبیک تیلیده یؤق. کیلتیریلگن مثال قره تغیچ کیلیشیگینی آلگن آلماشگه "-چه"قؤشیلیب، روش و صفت سؤز تورکومینی حاصل قیلیب، تیگیشیلی و خاصلیکنی بیلدیرماقده.
- (۶) نشانۀ ترجيح {ياتيب اۉلگونچه، آتيب اۉل (ضر) = مردن در جنگ بهتر از مردن در بستر است} کبی معناله گن. بو هم اؤزبیک تیلیگه خاص بؤلمه گن إیچیدن تؤقیلگن موهوم گپ-سؤز. مثال ایسه ساده چه روش حرکت(بیلگی نینگ بیلگیسینی) افاده ایته یپتدی.
تورانتو، کانادا
01/09/2022