آدم چرچه مسه هم قلم چرچه یدی

  حرمتلی اؤقووچیلر 

    کیئیگی پئتلرده فیسبوک آرقه اؤزبیک تیلشناس لیگیگه عاید ائریم مساله لر، خصوصن، قؤشیمچه باره سیده بیر-إیکّیته مقاله و کامینلر یازگه نیمیزدن خبرینگیز بار. اؤشه بیتیکلرده کمینه قؤشیمچه لر هیچ بیر تیلده، ائنیقسه اگلیوتیناتیف تیللرده فرهنگ/ سؤزلریکلیلرگه کیریتیلمه یدی، دیگن بار علمی فکرنی ائتگنمن. جناب حلیم یارقین مطلقا غیری علمی، غیر مسلکی، نا استاندر و تورگن بیتگه نی خطا نرسه لرنی یازه یاتیب، هنوزگچه « مینیکی تؤغری»-دیب تؤریب آلماقده. مین کؤپ باره تیلشناسلیک علمی، کؤچه ده یوریب اؤرگه نیلمه یدی، بل که، باشقه ساحه لرگه اؤخشب تعلیم و تحصیل، اؤقیش و اؤقیتیش آرقه لی اؤزلشتیریله دی، دیگنمن. چونکه، معین بیر ساحه نینگ اؤز علمی اتمه لری، انیق تعریف، کته گوریه لری، تدریجی تاریخی، نظریه سی، مکتب و یؤنه لیشلری، قاله بیرسه، درسلیک، قؤلنمه لری بؤله دی. بو نرسه لرنی توشونمه گن آدم شو ساحه ده یازماقچی بؤلسه، معلومکه، خطالرگه یؤل قؤیگن بؤله دی. شولرگه قره می، دوستیمیز جناب ح. یارقین زور بیریب، بیر نرسه لرنی یازیب-چیزیب، قارلشدن تؤخته ی آلمه یتدیلر. بونقه یازولرگه جواب قیلیش وقتینی آله یاتگه نینی بیله توریب، ینه بیر بار بیزگه قرشی یازیلگن هوایی، ذهنی، بیکارچی ادّعالرگه قیسقچه جواب قیلیشگه قرار قیلدیم. شونده ی قیلمه سم هم بؤلردی. بیراق، شونیسی بارکه، بونداق غلط، خطا-یو، ینگیلیشلرگه جواب قیلینمه سه، یاشلریمیز گمراه بؤلیشی؛ تیلیمیزگه هم کتته زیان-ضرری تیگیشی تورگن گپ.

بیر اؤقّه إیکّی نشان

  افتیدن، جناب حلیم یارقین ینگی مقاله سیده إیکّی مقصدنی کؤزلبتدیلر. بیری کمینه نی "مات" قیلیش بؤلسه، إیکّینچی سی ایسه « تیلشناس و فرهنگ نویس» عالم ایکه نینی کؤز- کؤز قیلیش؛ قاله بیرسه اؤز حرمتلی مخلصلرینینگ کؤنگلینی شادیانه گه تؤلدیریش. سهل شاشیبتدیلر، بیرار تیلچینی تاپیب، مصلحت آلیب شونده ی قیلگنلریده بل که، کوتیلمه گن غلبه گه ایریشگن بؤلور ایدیلر. میلی، غایبانه بؤلسه هم هاووچ قاقیب، قوللوق قیلیش کیره ک بونده یلرگه، اؤزی اؤقیمه گن ساحه نینگ بیلمدانلرگه! مقاله چؤزیلیب کیتمسین، اؤقووچیلر زیریکمه سین اوچون، او کیشی کیلتیرگن لغتلرده گی مثاللر اوستیده بیرمه -بیر تؤخته لیب، تحلیلیگه کیریشه میز. اولا محمودکاشغری نینگ« دیوان اللغات الترک»(« تورکی سؤزلر تؤپلمی»)یدن باشله سک. کیئین، فارس، عرب، روس، انگلیس فرهنگلر( حاضرگیلری)ی و نهایت « سنگلاخ»دن سؤز آچماقچیمیز.

« دیوان اللغات الترک» حقیده بیر آغیز سؤز

محمود کاشغری مشهور عرب لغتشناسی خلیل ابن احمدنینگ « کتاب العین» اثریگه اساسله نیب، اؤزی نینگ «دیوان اللغات الترک» سؤزلیگینی توزگن. عرب اؤرته عصر تیلشناسلیگی ترتیبیده یره تیلگن (" تورکی سؤزلر دیوانی") إیکّی قسمدن عبارت بؤلیب، کیریش و لغت/ سؤزلرنی اؤز إیچیگه آله دی. بو کتابده کاشغری (7500 تورکی لیکسیمه، ائریم منببعلرده 9000ته)تورکی سؤزلرنی عرب تیلیده ایضاحله گن. بوندن تشقری بو اثر مهم بیر ادبی منبع بؤلیب هم خذمت قیله دی. اونده 300گه یقین مقال و متلر، 700 سطردن آشیق شعری پرچه لر، 7ته ایپیک داستان موجود. « دبوانده» سؤزلردن تشقری علم-فن نینگ جوده کؤپ ساحه لرگه عاید معلوماتلر قید ایتیلگن. خلص، تورکی شناسلیک بؤئیچه اینگ بی بها بو لغت، اؤز دوری نینگ عنعنه وی تیلشناسلیگی پرنسیپلریگه قطعی رعایه قیلگن. بوگونگی تیلشناسلیکّه دایر جوده کؤپ علمی خلاصه بیره یله دی لغتده. امّا، کاشغری معلوماتلری بوگونگی علمی تیلشناسلیک نینگ عینن اؤزی دیگنی ایمس. مولف فکرلری 20-21عصر مدرن تیلشناسلی گیگه تؤغری کیلمه یدی. بونی کاشغری نینگ کمچیلیگی دیب توشنمسلیک لازم. بوتون بشریت علم-فنی تقدیری شو ذیل کیچگن. مثلن، م.کاشغری سؤزلرنی اوچ(آت، فعل، حرف) تورکومگه بؤلیب کؤرسته دی. حال بوکه، بوگونگی علمی تیلشناسلیکده تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلیده 12ته سؤز تورکومی(6ته سی مستقل، 6ته سی یاردمچی)  موجود. بوندن تشقری کاشغری تورکی تیللر تصنیفی مسله سیده، بو تیللرنینگ اورال-آلتای تیل عایله سی علاقه سی حقیده هیچ قنده ی معلومات بیرمه گن. سببی کاشغری بونرسه لرنی او دورده یخشی توشینیب یتمه گن. تورکی تیللرده گی اونلیلر سانی؛ فعللر کته گریه لری، آتلر خصوصیتی، صفتلرده گی درجه و هاکذالر باره سیده گپیریلمه یدی « دیوان»ده. کاشغری لغتشناسلیکّه علاقه سی بؤلمه گن کؤپ نرسه لر خصوصیده هم گپیرگن. لغت بابیده هم فکرلریده ینگلیش ( اؤز دوری اوچون تؤغری)موجود. مثلن، لغتلرگه اتاقلی آتلر کیریتیلمه یدی... بوگونگی کون تقاضاسی بیلن بولرنی کاشغریدن طلب قیلیب بؤلمه یدی. لغتشناسلیک مسله سیده وضعیت شونده ی بؤلگن. یاخود، علیشیر نوایی بابامیز( باشقه لرهم) تورکی تیللرنی خام-سام تیللری تورکومیگه آلیب باریب باغله یدی و تورکی خلقلرنی حضرت نوح اولادن ترقلگن، دیه غیر علمی خلاصه چیقرگن. حال بوکه، بوگونگی تیلشناسلیک بؤئیچه بونده ی قره ش مطلقا نا تؤغری. دیمک، کاشغری اونده ی دیگن، کاشغری بونده ی دیگن قیلیب، بوگونگی کینگ علم-فن ساحه لرینی 1000 أیل آرقه ده گی اؤلچاولرگه سالیب بؤلمه یدی. بولرنی هر دایم خوب إیستده توتیش کیره ک.

قؤشیمچه لر نیمه گه سؤزلیکلرگه کیریتیلمه یدی؟

سببی جوده عادّی. جونکه، سؤزلرنی اؤزیده جمعله گن تؤپلمگه لغت نامه/سؤزلیک دیئیلگن، عکسینچه "قؤشیمچه نامه"/ "قؤشیمچه لیک" دیئلمه گن. اصلیده لغتلرگه مستقل معناگه ایگه بؤلگن سؤزلر کیریتیله دی. قؤشیمچه لر بیر اؤزی هیچ قنده ی معنا انگله تمه گنی اوچون سؤزلیکلرگه کیریتیلمه یدی- تمام. حرفلر، تاووشلر، فنیمه، مورفیمه و باشقه لر لغتلرگه کیرمه یدی. اولر علحیده تیلشناسلیک ساحه لریده اؤرگه نیله دی. فارسلر بو قاعده دن چیققن بؤلسه، بو اولرنینگ خطاسی. مثلن، تاش پولت بازاردن مونچه« لیک»، مونچه « قه»، فلانچه « ته»،« مه»،« سه» آلیب کیلدی، دئیلسه، نیمه توشونیله دی؟ یاکه شو قؤشیمچه لر بیران-بیر کانتیکستده علیحده قؤللـه نیلمه یدی-کو! اولر ذاتن، معلوم سؤز بیلن بیرگه إیشله تیله دی. قؤشیمچه لر اوچون ائریم تیللرده علحیده فرهنگلربار. اؤزبیک تیلیده هم قؤشیمچه لر نینگ علیحده لیستی تیارلنگن. شونینگ اوچون کیئینگی 70-80 أیل إیچیده توزیلگن بیر نیچه اؤنلب هر تور لغتلرده بیران -بیر قؤشیمچه نی اوچره تمه یمیز.

نیمه گه محمود کاشغری ائریم قؤشیمچه لرنی « دیوان»گه کیریتگن؟

  محمود کاشغری لغتنی توزه یاتگنده شو مقصدنی آلدیگه قؤیگن. یعنی، سؤزلرنی : آت، فعل و حرفلرگه تورکومیگه اجره تگن. بوندن تشقری کتاب فقط لغتلردن عبارت ایمس. اونده لیکسیکوگرافیه قاعده لریگه خلاف روشده، گرمه تیکه و گرمه تیک فورمه لر( قؤشیمچه لر)حقیده هم یؤل- یؤله کی معلوماتلرنی قید ایته دی. بودیگنی محمود کاشغری برچه قؤشیمچه لرنی اؤز سؤزلیگیگه آلیب کیرگن، دیگن خلاصه چیقمسلیگی لازم. کاشغری دوریده هم حاضرگیدیک تورکی تیللرده گی قؤشیمچه لر فقط بیش-اؤنته بؤلمه گن. تاشکینتده اؤزبیک تیلشناسلری تامانیدن « دیوان الغات الترک» بؤئیچه تیارلنگن اندیکسده، محمود کاشغری 914ته قؤشیمچه نی قؤلّه گنی کؤرسه تیله دی. بو گرمه تیک فورمه لر سؤزلر، بیریکمه لر، عباره لر، جمله لر مثالیده إیشله تگنی« گرمه تیک کؤرستگیچ»نامی آستیده علاوه قیلینه دی. خوش، کاشغری نیمه گه 1000گه یقین قؤشیمچه نی دیوانگه آلیب کیرمه گن؟ یاکه اؤشه زمانده تورکی تیللرده شونچه قؤشیمچه بارلیگینی بیلمس می ایدی؟ یؤق، یخشی بیلگن. اولر مستقل معنا انلتمه گنی اوچون« دیوان»گه کیریتمه گن. جناب حلیم یارقین اته گی 6ته گینه قؤشیمچه نی تاپیب، مثال قیلیب کؤرسه ته دی. نیمه گه کاشغری بابامیز بونده ی قیلدی؟ دیگن سوال توغیلیشی طبیعی. بونینگ علمی ایضاحی بار. 8بابدن عبارت « دیوان»ده سؤزلر حرفلر ترتیبیده ایمس، بل که، سؤزلرده حرفلرنینگ قنده ی جایلشگه نی و سؤزلرده « و، الف، ی» حرفلری نینگ قتنشه گنی و ائریم تاووشلرنینگ حالت و توریگه قره ب، لغت توزگن. شو لغتلر سیرسیده سؤزلرنینگ معناسینی ایضاحلش و ترتیبگه کؤره، سناقلی قؤشیمچه لرنی کیریتگن. بو هم بوگونگی مقیاس بیلن ائته دیگن بؤلسک تؤغری ایمس. بو دیگنی، ایندیلیکده، بوتون تورکی خلقلر اؤز لغتینی کاشغری اندازه سیگه موافق توزیشی کیره ک دیگنی ایمس البتته. ایندی اؤشه سناقلی قؤشیمچه لرگه کیلسک. در واقع "سیغ"،"مو"،" مه"،"قه"،" سه"،" چیل" کبی قؤشیمچه لر دیوانده اوچره یدی. بولردن -چیل قؤشیمچه سی سؤزلر ترتیبیده ایمس بل که، «یغمورچیل» سؤزیگه ایضاح بیره یاتگنده شو قؤشیمچه نینگ علیحده گرمه تیک توصیفینی بیره دی. بونگه اؤخشش 1000 یقین قؤشیمچه لر اکادیمیک غنی عبدالرحمان اف، ص. مطلب افلر تیارلنگن « دیوان الغات الترک»نینگ اندیکسی گه کیریتیلمه گن. بل که، اندیکس نینگ آخریده مذکور قؤشیمچه لر، سؤزلرده اوچره یاتگن افیکس و سوفیکسلر فهرستی علیحده کیریتلگن. بیراق، « چیل» قؤشیمچه سی « فرهنگ زبان ازبکی»گه غیر علمی روشده، معناسیز قؤشیمچه نی، اؤزلریچه نا تؤغری معنالب، قید ایتیلگنلر. «-چیل» قؤشیمچه سی « ازبکی به فارسی»ده نا تؤغری ایضاحلنگن. اقتباس: چیل: (ح) نشانه‌ی تأکید و مبالغه: ~ پرچین =] چیل پرچین] (کاملاً ریز-ریز؛ کاملاً با خاک برابر)(؟).

  بیرینچیدن«-چیل» حرف ایمس، بل که قؤشیمچه دیر. إیکّینچیدن، بو قؤشیمچه نینگ"تاکید" و "مبالغه" لیک بیلگیلری هم یؤق. اوچینچیدن، معنا تامانلمه نرسه نینگ توپراق و کوکون بؤلیب کیتیشینی هم انگلتمه یدی. "- چیل" قؤشیمچه سینی آلگن سؤزنینگ منبعی، آدرسی قنی؟ قیسی یازووچی نینگ اثریده کیلگن؟ و سیزلر کؤرستگن معنانی افاده له گن؟ خطانینگ بوندن هم قؤپال راغی «-چیل» سؤز یساووچی قؤشیمچه سینی ( بیز اوچون) آرتیرمه حرف(؟)( اؤشه کتابده) -دیه ایضاحله گنلر. اؤزبیک تیلیده « آرتیرمه حرف»-دیگن توشونچه یؤق برکه تاپگورلر. بل که فعللرده آرتیرمه نسبت، دیگن تیرمین موجود. مثلن، اؤقیماق> اؤقتتیرماق، سؤزله ماق> سؤزلتماق و باشقه لر. فارس تیلیده "حرف اضافی" دیگن توشونچه مطلقا باشقه معناگه ایگه. حرف اضافی: یکی از پاره‌های سخن است که برای بیان رابطه‌ای یا برای ساختِ ساختارهای دستوری به‌کار می‌رود به، از، در، برای، با...( ویکیپیدیا). خلص قیلیب ائتگنده، فارسلرنینگ آلدیده یوزیمیز قیزیل ایمس. تیلیمیز راسه مسخره بؤلگن. ینه بیر خطا شوکه، «- چیل» قؤشیمچه سی نینگ « چهل پرچین» سؤزیگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق. چونکه، اؤزبیکچه قؤشیمچه لر سؤز آلدیدن کیلمه یدی. انیقراق ائتسک، اؤزبیک تیلیده آلد قؤشیمچه موجود ایمس. بو سؤز سینتکتیک یؤل بیلن بیریکّن تاجیکچه  لیکسیمه دیر. چهل پرچین، یعنی سینیب، 40 بؤلک بؤلیب کیتگن نرسه دیگه نیدیر. " چهل پرچه" سؤزی نینگ بوزیلگن شکلی. اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیده  بیر نیچیته معناسی انیقلنگن/1. پرچه-پرچه بؤلیب کیتماق، 2. کؤچمه معناسی بیراوگه آزار یتکزماق،3...« اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»، تاشکینت، 368- بیت. قؤشیمچه بیلن پریدلوگ اؤرته سیده یر بیلن آسمانچه لیک فرق بار. - چیل قؤشیمچه سی و اونینگ سؤزلر بیلن کیلگن حالتلری حقیده بو یرده سؤز یوریتیش آرتیقچه لیک قیله دی. بو باره ده علیحده مقاله یازیشنی تقاصا ایته دی. دوامی بار...