عمر آقر سو

جبـر قـوچاغیده توغیلدیم اؤسـدیم،

یششــگه اختــیار بـار ایـکن شکر.

قؤلی-یو، قؤئنی بؤش منه توریبمن،

آقـر سـوگه اؤخشب اؤتماقده عمر.

یاشلیک اؤتیب کیتدی شمالده ی یلیب،

کیتیدن قوماق نینگ حاصلی بارمی؟

قریلیک قیراوی قؤنرکن بیرکون،

اؤیله یمن بیرارإیش میندن قارمی؟

قیشلاق، دله لرده، درک سیز،

إیز سیز، باله لیک زرّه ده ی یوقالیب کیتدی.

اختریب، تیریش نینگ بارمی امکانی،

اومنچلرنینگ بَری اوشالیب کیتدی.

---------------

1.اومنچ-امید، آرزو

2. اوشالیب کیتدی- پرچه له نیب، سینیب کیتدی

انیق سؤزلرنینگ موهوم معنالری

بیشینچی قسم

بیشینچی قسم انیق بیر متننی ینگیچه هیرمونتیک( معلوم بیر نظریه، قانونیت اساسیده تفسیر، تشریح، بیان، توشونتیریش) تحلیل قیلیش فنده بار نرسه. بونده اساسن متن نینگ معنا و منطغنی کوچیتیریش، اثرنینگ یشاووچنلیگینی تأمینلش، فکرنی دلیللش، تورلی- تومن قره ش، رنگمه رنگلیکّه اعتبار قره تیله دی. کؤپراق ادبی و فلسفی متنلر شونده ی خصوصیتگه ایگه. بیراق، دینی تیکستلرده عکسینچه، اونده خطالرنی خسپوشلب توزه تیش، زوره کی دلیللشگه اورینیله دی. عرفان و تصوّفده هم شو وضعیتنی کؤریش ممکن. صوفیستیک تعلیماتده، فکرنی موهوملیکّه چولغش، کله وه لشتیریش استونلیک قیله دی. شونیسی بارکه، تلقین ایتیلگن هر قند ه ی دینی متن، عرفان و تصوفگه عاید إیسته لگن تیکستنی کؤزدن کیچیرسنگیز، هیچ نرسه قؤلگه کیلمه یدی. « الهی نور»،« معرفت باده سی»، « الهی عشق»،« الهی تجللیبات»،« بهشت شرابی»، « حق وصالی»... کبی موهوم توشونچه لرنی قنچه لر ائلنتیرمنگ، کاولشتیرمنگ حاصله سی پوچیزیم و موهوماتدن اؤزگه نرسه ایمس.

نوایی اثلری چیندن هم هیرمونیتیک تحیللنی طلب ایته دیگن نرسه. شاعر شعریتی منطقی لیک، شرح ، بیان و هر قنده ی تلقینلرنی بی ملال کؤتره آله دی؛ قئیشق بوریشلر، قینغیر تحلیلللر، یسه مه، رورمه - زوره کیلیکّه بؤئین ایگمه یدی. نوایی نینگ دینی، تصوفی اثرلرینی بوندۀ خصوصیتیگه ایگه دیب بؤلمه یدی. چونکه، اولر هم موهوملیک و افسانه لرگه اساسلنگن.

اؤزبیکستانلیک ائریم نوایی شناسلر ادیب اثرلری بابیده انه شو موهوملیک یؤلدن باریب، دینی جزوه گه بیریلیب، اونگه عربی تؤن کیئدیرماقده لر. بو بیزنینگچه نوایی اثرلریگه نسبتن تؤغری یانده شو ایمس. ینه « خزاین المعانی» دیوانی نینگ علاوه قسمیده بیریلگن سؤزلرنینگ ایضاح سیگه اؤتمه میز.

« جام»سؤزینی علیشیر نوایی اؤز شعریتیده جوده کؤپ باره قإلـله گن. جام نینگ حقیقی معناسی: قدح، می پیاله سی، شراب إیچیله دیگن إیدیش؛ سفال، آلتین کوموش و مسدن یسلگن ظرف-بویوم. نوایی یازه دی:

قؤیوب آلیغه گونه- گونه طعام،

یگچ-اؤق، تؤتّیلر تؤله-تؤله جام. « سبعۀ سیار»

یاکه:

بو ساریغ رخساره بیرله قان یاشیمدین یاد قیل، إیچسنگ آلتون جام إیچینده بادۀ رنگین سالیب. « بدایع البدایه» کؤریب تورگه نینگیزدیک، هر إیکله بیتده هم می کاسه سی، إیدیش معناسیده إیشله تیلگن. عین پئتیده جام سؤزینی اجتماعی، سیاسی، فلسفی و باشقه معنالرده إیشله تیش ممکن. چنانچه، شاعرلر شعریتیده شونده ی هم قیلینگن. انسان دورنینگ فرزندی بؤلگنی سینگری سؤز هم دور و زمان نینگ محصولی. ائریم زمان و مکانده دورنی چیتلب، اونی حسابگه آلمسدن سؤزلرگه آرتیقچه معنا یوکلب بؤلمه یدی. چونکه، قلم نینگ تیل و باشینی کیسیب، اؤزینی یؤق قیلیووچی قاره کوچلر تاپیله دی. کیلینگ ایندی« جام»سؤزینینگ معنالرینی اؤزبیکستانلیک نوایی شناسلر تلقینیده کؤریب باقه یلیک. نوایی شناس شونده ی یازه دی: « جــام- قدح، عارف نینگ معرفت باده سیگه تؤله دلی و احوالی. بعضیلر جام- بدن، جسم بدننی تازه لاووچی، صافلاووچی، دیئدیلر. ذاتن، کامل عارف الهی باده جامیدن إیچه دی و توحیددن سرمست بؤله دی. ساغر، صراحی و مینو اتمه لری هم عارف قلبینی انگله ته دی. قلب- خمخانه، میخانه و میکده عباره لری بیلن هم تعبیر قیلینه دی. مستلیک دیگنده عشق نینگ چولغب آلیشی، باطینی و ظاهری صفتلر، معرفت سر خوشلیگیگه غرق بؤلیش نظرده توتیله دی.

نوایی یازه دی:

دیر ارا هوش اهلی رسوا بؤلغه لی ای مغبچه،

جام ِ می توتسنگ، مین ِدیوانه دین قیل ابتدا.

مثال اؤله راق کیلتیریلگن بیتده اصلا نوایی شناس اؤیله گن معنالر یؤق. مذکور بیتیده جام دنیاوی معناده إیشله تیلگن. بیت نینگ معناسی:« ای شراب ترقه تووچی! دنیاده هوش اهلینی رسوا قیلماقچی بؤلسنگ بیرینچی میندن باشله؛ شو رسوا قیلووچی شراب پیاله سینی مینگه بیره قال، مین رسوالیکنی إیسته یمن»دیماقده نوایی. مقاله لریمیز دوامینی اؤقیب بارینگ.

انیق سؤزلرنینگ موهوم معنالری

تؤرتینچی قسم

تؤرتینچی قسم هر نرسه نی دین ترازوسیگه سالیب اؤلچش، إیچکی حسّیات بیلن قریچلش فکری معیوبلیکدیر. اخر، بو یاروغ عالمده دیندن تشقری هم مینگ-مینگلب مهم و فوق العاده حادثه لر بار- کو! انسان حیاتی فقط گینه دین بیلن معنا تاپمه یدی. انسان فکتوریگه نظر سالینه دیگن بؤلسه، بشر تاریخی جوده اولکن فکری اؤزگریش و ایوریلیشلرگه بای بؤلیب، طرفه واقعه-حادثه لرنی باشدن کیچیرگن. خدا و دین دیگنلری کاشکی بیتّه بؤلسه ایدی؛ مینگلب دین و خدالر سایه سالیب تورگن بیر دورو زمانده؛ یالغان ایرتکلردن اینگ یره مسینی تنلب آلیب، اونی بیراق قیلیش، باشقه لرگه یوقتیریش؛ قبول قیلمه گننی یؤق ایتیش نیتیده یوریش تؤغری ایمس البتته. انسان دیگن مخلوق ایسکی قالبلرنی سیندیریب، عقل چراغی بیلن فکرلش، اؤز تقدیرینی اؤزی حل قیلیش حقوقیگه ایگه. بو مقاله نی یازه یاتیب، بیر فکر إیچیمدن اؤتگنی- اؤتگن. دین بیلن توغیلگن اؤزبیک نینگ کؤزینی آچیش ممکن بؤلمه گن إیشلردنده ی... چه ممده. هه، نوایی گه اؤخشه گن دهّالرنینگ دنیاگه کیلیشی فوق العاده حادثه. اونینگ فکری بساطی، تیلیمیزگه قیلگن خذمتی اولوغ بؤلگنی اوچون تیز- تیز تیلگه آله میز، احترام بجا کیلتیریب، حقینی ادع قیله میز، بو ذات حقیده یازگیمیز کیله بیره دی. یازش-کو، یخشی! بس شونده ی ایکن بیتیگیمیزنی نیگه تؤغریلمه یلیک، نیگه چیننی( بار گپنی) یازمه یلیک؟ بابامیزنی عرب خرافاتیگه کؤمیش انصاف و عدالتده ایمس بیزنینگچه. نوایی مسإله سیده؛ 70أیل خداسیزلیک توزومیده یشه گنلرنینگ بوگونگه کیلیب، دینگه نسبتن چنقاقلیگی آشیب، إیستمه سی زورلیگیدن جزوه گه توشیب، الجیره شلریگه نیمه دیئسیز؟! اؤزبیکستاندیک بای، آباد، تینچ و آسایشته بیر یورتده بونده ی یؤل توتیش تؤغری میکین؟! نوایی شعریتیده یؤق نرسه لرنی بابامیزگه آلیب کیلیب تقی بیریش؛ ناباب نرسه لرنی یسب - یه مَی بیریب، دینی رنگلرنی چپلی بیریش یخشی نتیجه بیرمه یدی، جونکه بو انسان عقل و شعوریگه ضد نرسه.

نوایی شراب إیچگن بؤلسه؛ سیز نیگه اؤیله سیز؟                                       علیشیر نوایی نینگ یازگن تخمین یوزمینگ بیتدن عبارت شعریده« شراب»سؤزی جوده کؤپ باره قؤلـله نیلگن. بو سؤزنی بابامیز مجازی معنالرده هم قؤلـله گن بؤلیشی احتمالدن اوزاق ایمس. بونی ایندی، « معنوی باده، الهی نور، یره تگن عشقی و محبّـتی(؟)» دیگن بی معنا گپلرگه آلیب باریب باغلش موهوماتدن اؤزگه نرسه ایمس. شونیسی معلومکه، نوایی دنیاوی حیات بغریده اؤسیب، اونیب کمالگه یتگن. کتته منصبدار و بای هم بؤلگن. شاه یو، امیرزاده لر بیلن بیرگه می سیپقرگن بؤلسه نیمه قیلبتدی؟ آسمان اوزیلیب یرگه توشیبتدی میکن؟ او هم تیریک جان، بودنیا ناز و نعمتلریدن بهره مند بؤلیب، درد و المینی اونوتگن و کؤنگیل چیگیلینی یاز گن بؤلسه عجبمس! نوایی شراب إیچگن ایکن، دیه سیز اویلماقده میز عزیز مسلمان نوایی شناس دوستیم؟! نوایی شعریتیده شراب و می توشونچه لریگه ینه قئته میز. وقتی بیلن بو مساله نی چقوراق تحلیل آستیگه آلماقچیمیز. اؤزبیکستانلیک نوایی شناس بونده دیب یازه دی: « شراب، می، باده - محبّت؛ اساسن، عشق محبّت-شرابی. می- الهی می. نقل قیلینیشیچه، حضرت پیغمبر محمّد معراجده الهی عشق شرابیدن تاتیب، بیهوش بؤلگن ایکنلر. شو باعث عشق شرابی تصوّف ادبیاتیده اساسی تمثاللردن بؤلیب کیلگن. شراب- عشق، الهی محبّت؛ عشق نینگ غلبه قیلیشی. حقیقی محبوب جلوه له نیب، محبّت غلبه قیلگن پئتده، سالک قالیبگه قئتیب، اونی مست و بهوش قیلووچی ذوق، وجد و حالتدور. بوحالت چولغب آلگنده عقل محاکمه لری و خیال خواهشلری زایل بؤله دی، مست و مستغرقلیق حالتی یوز بیره دی. شراب- مستلیکدن کنایه و نق محبّت نینگ جزوه سیدیر. نوایی یازه دی:

سین گمان قیلغندین اؤزگه جام و می موجود ایرور،

بیلمه ئین نفی ایتمه بو میخانه اهلین زاهد». (« غرایب الصغر»،1،7)

بو متنده جویه لی بیر فکر چیقریش بیز اوچون آغیر إیش. موهوماتنی کولی بیرسنگ ته گیدن موهوماتدن باشقه نرسه چیقمه یدی. یوقاریده کیلتیریلگن بیتدن حقیقتدن هم « الهی سیوگی، عشق و محبّت» معنالری حاصل بؤله دیمی؟ یؤق اصلا! عکسینچه؛ مذکور بیت« معنوی، الهی شرابگه ؟»قرشی یازیلگن و تیرس توریبتدی. شعرنینگ سؤزمه - سؤز معناسی: ای زاهد!( پرهزگار، پارسا- دنیاوی إیشلردن بیت قئته ریب، طاعت- عبادت قیلووچی شخص)سین اؤیله گندن تشقری هم جام/کاسه ده حقیقی شراب بار، او موجود توریبتدی. توشینمه سدن میخانه اهلینی( شراب إیچگووچیلرنی)رد ایتمه، تانمه گیل! کؤریب تورگه نینگیزدیک، بیت الهی شراب حقیده ایمس؛ بلکه دنیاوی، مست قیلووچی شراب حقیده گپ باره یپتی. ینه بیر قیزیق گپ شوکه،« خدانی سیویش، اونگه عشق و محبـت اظهار قیلیش»دیگن خیال انسانگه خاص بی معناگرچیلیک و بیر ریاکارلیک، عین پئتده اؤز قیلیلگن گناهلرینی انسانگه اؤخشه گن خیالی معبود تمثالیده یوویش و اؤزیگه تسکین بیریشده ی بیر اهتراس. علاجینی تاپسه خدانی کؤرپه گه آلیب کیریشدن هم قئتمه یدی بونده ی اعتقاد ایگه لری بؤلمیش، تنبل، بوزغونچی عارف و میه سینی منگ باسگن صوفیلر. مقاله میزنی دوامینی اؤقیب بارینگ

انیق سؤزلرنینگ موهوم معنالری

<<<<<<>>>>>>>>>>>>>>>

اوچینچی قسم

اؤزبیکستانده ائریم دیندار نوایی شناسلر شاعر شعریتیده قؤلـلنگن سؤزلرگه زوره کی تصوفی معنا یوکلش بیلن آواره. بو بیهوده و بی ثمر اورنیشلردن مقصد نیمه؟ بو سؤراقلر حرمتلی نوایی شناسلر جواب بیرار لر. بیز نوایی اؤز اثرلریده تصوفّی معناگه ایگه بؤلگن سؤزلرنی هیچ إیشلته مه گن، دیب اتماقچی ایمسمیز. درواقع، نوایی متصوف شاعر بؤلگن، او اثرلریده إیشلتگن تصوفی سؤزلر سانی اونچه لیک کؤپ ایمس. اولوغ نوایی بیتگن سؤزلرینی اگر عرفان و تصوّگه علاقه سی بؤلسه - توشونتیریب بیرگن، مثلن (« لسان الطیر»)-اثریده. نوایی قؤلـله گن سؤزلر قتلملریگه کیریب بارسنگیز، بیرینچی گلـَـلده حیات نینگ نفس اوریب توریشینی سیزه سیز. حیات، جانلی طبعیت انسان و انسانی مناسبتلر عکس ایتیب توره دی شاعر إیشلتگن سؤزلرده. بو گون ینه شونده ی سؤزلردن ینه بیری بیلن ته نیشتیره میز. کیچک - کیچیک مقاله لریمیز شو یؤسونده دوام ایته دی. « فواید الکبر» دیوانیده کیلگن« خال» سؤزیگه اؤزبیکستانلیک حرمتلی نوایی شناس شونده ی ایضاح بیره دی:

خال                                                                                           کبریالیک( اولوغلیک، بویوک لیک)خطابی. محمّدی حقیقتگه، بعضن وجود مرتبه سیگه یقین راق بؤلگن روح عالمیگه اشاره؛ محبوب یوزیگه لطافت،نازکلیک، گؤزه للیک و لطافت بیلن چیزیلگن خط. او برچه نازکلیک، حسن و جمال نطقه لرینی جملاووچیسیدیر.

خال و خطینگ خیالیدن ای سرو گلعذار،

گهی کؤزومگه خال توشوبدور، گهی غبار. ( « غرایب الصغر» 1، 171)

خال سؤزی حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده کؤپ إیشله تیله دی. اونینگ تؤغری و کؤچمه معنالری« اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»ده توصیفلنگندیر. ص.فی و عارفلر اصطاحیده هم بو سؤز آچیقلنگن. خالدن مقصد: کنایه، حقیقت وحدتی( بیرلیگی) و غیب عالمی، دیب ایضاحله نه دی تصوّفی منبعلرده. ایندی بیواسطه نوایی یازگن بیتگه کیلسک، اونده هیچ قنده ی عرفانی و تصوفی معنا یؤق لیگینی کؤره میز. یوقاریده گی شعرنینگ معناسی: ای مینینگ بؤیی سروگه اؤخشه گن، یناقلری قیپ-قیزیل نگاریم؛ سینینگ( یوزینگده گی)خال و لبینگده گی مَئین توکلرینگ خیالی( إیچیمدن اؤتسه)؛ گاه کؤزومگه گاه خال، گاهده غبار توشه دی. یعنی، بیرگینه خالینگنی ایسلشدن اؤزگه نرسه گه ایریشمه یمن. کؤره یپ سیزکه، بو بیتده هم نوایی شناس ادّعا قیلگه نیدیک« کبریالیک خطابی» و « محمّدی حقیقت؟ و وجود مرتبه سی» دیگن توشونچه یؤق. مقاله لریمیز دوامینی اؤقیب بارینگ.