اؤزبیک تیلی مساله سیده افسوسکی،نیگه دیر بونده قیلینمی کیلینه یاتیر.

      اؤزبیک تیلیدن سینگرمه نیزیم(تاووش اویغونلیگی)حادثه سی نینگ بوتونلی یویلیب کیتیشی،بوتیلنی افگار قیلیب تشله گن. بو نرسه اؤزبیک تیلینی فارس- دری تیلیگه یقینلشتیریش عاقبتیده یوزه گه چیققن دیب ائتیش ممکن. نیمه گه دیر،بیز اؤزبیکلر اوغانستانده آلینمه سؤزلرنی دری زبانلر تلفـّظ قیلگندیک قیلیب ائته میز.حال بوکی،بوندۀ بؤلیشی کیره ک ایمس.اؤزلشتیریلگن سؤزلر عادتده،معلوم تیللر نینگ تلفـّظ یگه سالیب ائتیله دی.مثال اوچون اؤزبیک تیلیده عربچه محمّد سؤزی نینگ بیر نیچه شکلی موجود:

محمّد/مت(نورمت-نور محمّد)/مَمت(نورمَمت- نور محمّد)/مه(مه شریف- محمّد شریف)،ممه رحیم(محمّد رحیم)،مد(مد رسول- محمّد رسول)ماد(مادالله-محمّد الله)کبی؛اؤزبیک تیلی نینگ اؤزبیکستان ورینتیده میت(محمّد)،موگمیت(محمّد)،مه میت(محمّد)سینگری شکللری هم بار. امّا،اوغانستان اؤزبیکلری آره سیده نا تؤغری روشده بو شکللردن فقط بیرگینه«محمّد»شکلی آلیب یازیله دی.و شونگه اساسن،سوادلی تیلداشلریمیز آلینمه سؤزلرنی اصلیده گی دیک قیلیب ائتیش و یازیشگه عاتدله نیب قالگنلر. بو اؤزبیک تیلی تلفـّظ معیارینی بوزیش دیمکدیر. بیر تاماندن بومسأله،عرب یازووی شوندۀ سؤزلرنی بوزیب یازیشگه یؤل قؤیمسلیگی بیلن ایضاحلنسه دی؛باشقه تاماندن ایسه،تیللرده اسم یاکی آتلرنینگ فقط بیرگینه اته لیش خصویتی بؤله دی.محمّد دیگنده شخص نینگ عالی درجه ده مقتلگنی،حمد و ثناگه لایق ایکنی کؤزده توتیلمیدی. بلکی،انه شو آت معلوم بیر شخصنینگ نامینی بیلدیره دی خلاص.شو آت توتیلگنده شوندۀ کؤرینیشده گی بیر شخص توشینیله دی،باشقه نرسه ایمس. یاکی،إیسته لگن فارسچه،عربچه و باشقه تیللردن اؤزلشگن سؤزلر قبول قیله یاتگن تیل نینگ تلفـّظ قاعده لریگه بؤی سؤنیشی طلب قیلینه دی.بو تیلده قظعی قانوندیر.اؤزبیک تیلده بوقاعده بوزیلگنی عاقبتیده آلینمه سؤزلر درّاوگینه  کؤزگه تشلنه نیب قاله دی. باشقه تیریک تیللرده بوندۀ ایمس. بو تاماندن دنیانینگ کؤپگینه تیللری ائنیقسه،عرب و اوغان(پشتو)تیللری مستحکم تیمیر قانونگه ایگه. اولر اؤزلشگن هر قندۀ سؤزگه اؤز تیلی نینگ لباسینی کیدیره دی.نتیجه ده اؤشه آلینمه سؤز یات تیلدن کیریب کیلگنی کؤپ هم سیزیله ویرمه یدی.مثلن،پشتو تیلیده گی:

کیسه(قصّه)،کوسه(کؤچه)،خلک(خلق)،سوله(صلح)خپره(خبر)و باشقه سؤزلربونگه مثال بؤله آله دی.

      یاکی،عرب تیلیده گی منه بو فارسی سؤزلر: بخت(بخیت)،بربط(بَرْبَطٌ)،بلور(بُلّور)،شهر(شهر)،فندق(بُنْدُق)،بهار(بهار)،بوسه(بُوس)،مهرگان(مهرجان)،مسک(مشک)،ابریق(ابریق)،برزخ،سراج،فیل،فردوس، مجوس و باشقه لر عرب تیلیگه اؤزلشگن.تیلشناسلر«قرآن»ده تؤرت یوز ته(۴۰۰) فارسی سؤز بارلیگینی انیقلشگن.بولرنینگ بری عربچه لشتیریلگندیر.بوندن تشقری عرب تیلیگه باشقه تیللردن هم کؤپلب سؤزلر کیریب بارگن. بولر ایسکی عرب تیلیگه دخلدار. بیراق،حاضرگی زمان عرب تیلی هم انچه- مونچه سؤزلرنی چیت تیللردن اؤزلشتیریب آلگن.شوندۀ آلینمه سؤزلر معرب(عربی لشگن)قیلینگن.

خوش،نیگه اؤزبیک تیلی اؤز تلفـّظه امکانیتیدن محروم قیلینیشی کیره ک؟ نیگه بیز اؤزبیکلرقاغذ(کاغذ)،قلمپیر(قرنفیل)،قچیر(قاطر)،پتیر(فطیر)،خذمت(خدمت)،بغیشله ماق(بخشیدن)،چیراز(شیرازه)،قولف(قفل)و ینه مینگلب سؤزلرنی اؤز تیلیمیزگه بؤی سوندیره آلمسلیگیمیز کیره ک؟

تورکی تیللر آره سیده بیرگینه اؤزبیک تیلی عرب تاووشلری ایسکنجه(شکنجه)سیده آغیر نفس آله یاتیر.عربی،فارسی سؤزلرنی اؤز تلفـّظ یگه تابع قیلیب،اؤزلشتیریشده تورک تیلی آنچه آلدینگه اؤتیب آلگن.کیتپ(کتاب)،جیپ(جیب)سؤلریده گی دیک.آذری تیلده هم بو مساله ده ایجابی سلجیشلر کوزه تشلنماقده.عرب یازووی یؤل قؤیمه گنی سببلی آزری تیلده سؤزلرنینگ هلی برقرار شکلی وجودگه کیلتیریلمه گن.آذری قرداشلریمیز عربی سؤزلرنی بوزیب یازسه لرده،یخلیت سؤزدن کؤره اولرده سؤزلر کؤپراق قؤشه لاق حرف یاکی بؤغینلرگه اجره لیب قالگندۀ تویله دی.تورکی تیللر ائنیقسه،آذزی تیل و تورک تیلی اوچون عرب الفباسی جوده-جوده نابابدیر.عرب یازوویدن قوتیلمی توریب،بو تیللرده ائترلی رواجله نیش بؤلمسه کیره ک.اسلام دینی تاثریگه کؤپ هم بیریلمه گن تورکمن،قیرغیز،قازاق،قاره قلپاق تیللری ائتیش ممکن کی ایرکین،گینگ قولاچ یائیب رواجلماقده لر.مذکور ایللرده حتـّا،«قرآن»آیتلرینی هم قیرغیزچه،تورکمنچه یاکی، قاره قلپاقچه قیلیب ائته دیلر.تورکی تیللر آره سیده اؤزبیک و تاتار تیللری بؤینیگچه عرب تیلی تأثریگه باتیب کیتگنلر.چونکی بو لر دینی متنلرنی اؤزلشتیریبگینه قالمی،شو متنلر نینگ ترغیباتچیسیگه هم ائله نیب قالگنلر.افسوسله نرلی جایی شونده کی،بیزنینگ مینتالیتیب(ذهنیتیمیز)ده عرب یازووی،عربچه آتلر،عربچه متنلر،عربی شخصلر،عرب اولکه لر ی مقدّس سنله دی(؟). بو تابولرنی سیندیریش پئتی الـله قچان یتگن.

     امّا،بولرگه قره می،اؤزبیک تیلی اؤز طبیعی رواجله نیش دورینی همان اؤتب کیلماقده.اؤزبیک تیلی نینگ انساننی حیرت قالدیروچی امکانیتلری بارلیگینی هم اونوتمسلیگیمیز کیره ک. بو تیلیده بیتته گینه فعل نینگ،مثلن«إیشله ماق»فعلی نینگ یوزمینگته(100000)ته شکل بار.

بو مساله دن خبرینگیزبار می ایدی؟ شو و شو بیلن باغلیق بیر تدقیقات نتیجه سی حقیده کیلگوسیده سؤز یوریته میز.