تیل و ادبیّات

نوایی عشقین، ای زاهد، سینینگ پندینگ عیان قیلدی، بلی، عیـب اؤلـــمه غونچــه آشکار، اؤلمس هُـــنر پـَیدا. اوشبو شعرده علیشیر نوایی نینگ زاهدلر بیلن قیلگن دعواسی بیزگه تیگیشلی ایمس. بو بیت نینگ بیزگه قره شلی إیکّته نقطه سی بار. بیری حرمتلی مسلکداش دوستیم تیلشناس عالم نورالله آلتای نینگ بیزگه بیرگن پند و اؤگیتی بؤلسه، إیکّینچیسی کمینه اؤز خطالریمنی توزه تیب، جفاکش خلقیمیز و تیلیمیزگه بی عیب راق خذمت کؤرسه تیشگه عزمیمیزنی جزم قیللماقدیر. بوندن هیچ قنده ی کنایه، کیسه تیق، پیچینگ معنالرینی قیدیریشگه حاجت یؤق. چونکه، بونده ی نیت بیزده اصلا بؤلمه گن. شونیسی عیانکه جناب آلتای زاهد ایمس،- مین ایسیه نوایی. مذکور شعرنی جناب ن. آلتای تؤغری قبول قیلگیلر، دیگن امیدیم بار. کیچیک توشونتیریش

« حاضرگی اؤزبیک تیلی» کتابینی تیارله یاتگنده، بیر تیخنیک معمّا چیقبدی. او هم بؤلسه، بیر فـَیل نینگ جوده کؤپ تکرارله نیب کیتگه نی ایدی. اولر آره سیدن توزه تیلگن و تؤغریلنگن نسخه سی اؤرنیده خطا فـَیل یوباریش آرتیدن مذکور کمچیلیکلرگه یؤل قؤئیلگن. ائنیقسه آت سؤز تورکمیگه عاید قؤشیمچه لر روی خطی توزیله یاتگنده، اولرنی اؤز جایلرگه قؤئلمی قالیب کیتیگنی عاقبتیدن نقصان پیدا بؤلگن. شو خطالرنی بر طرف قیلینگیم انیق ایسیمده. نیمه بؤلگنده هم تنقیدی مقاله ده کؤرسه تیلگن اؤرینلرنی(ائریم حالت و مثاللردن تشقری) تن آله من و تؤغری تنقید قیلینگن دیب حسابله یمن. راستینی ائتسم، کتابده کیتگن خطالر اوچون کتته عیب قیلگن کبی إیچیمده خجالت حسینی تویه من. بیراق، قوانرلی جاییی شونده که، علم و فکرده گی لذت تنینگده گی بار آغریقنی یویب کیترکن. علم و تفکبرنینگ خاصیتی شونده بؤلسه کیره ک. شو بیلن بیرگه عزیز اؤقووچیلردن روی بیرگن کمچیلیکلر یوزه سدن کیچیریم سؤره یمن. ضرورت توغیلسه، بولرنی تؤغریلش و اصلینی تیکلش ممکن بؤلگن إیشلردن دیب بیله من. ذاتن، بو خطا و کمچیلیکلر سینتکس( نحو) و تیلشناسلیک نینگ باشقه نظری مساله لریگه قره گنده جوده عادی و ابتدایی مساله لردیر... هلی آلدینده فایده لی إیشلر قیلیش نیتیمیز جوده کؤپ. بل که، باشقه ایزگو إیشلریمیزنی عملگه آشیریب، کتاب قصورینی برطرف و جبیره قیلسک عجبمس. نوایی ائتگه نیدیک: امیدیمدین مینی خورسند ایتگیل+امیـدیم شـولـکه، امیـدینگـه ایتگیل.

و امّا، تنقید دیب تاپیلگن ائریم حالت و مثاللرگه ایضاح بیرسم. اونداشلرنی تیلشناسلر تصنیف قیله یاتگن تورلیچه یاندشگنلر. بیعضیلر اونداش فونیمه لرینی 2گه بؤلگن بؤلسه، ائریملری 4 گه و ینه قیسیلریدیر 3گه بؤلگن؛ نهایت اونداشلرنی 5گه بؤلیب کؤرسه تیش هم یؤق ایمس. ذاتن بولر تیلشناسلیکده ثابت نرسه لر ایمس. ایکسپیرمینت فونتیکه و احتمال بوندن کیئینگی تدقیقاتلر باشقچه راق تصنیف قیلیش احتمالدن اوزاق ایمس. درواقع، مین اؤزبیک تیلیده گی اونداشلرنی 5 گه بؤلیب کؤرستگنمن:

۱. حاصل بۉلیش اۉرنیگه کۉره؛

۲. حاصل بۉلیش اصولیگه کۉره؛

۳. آواز و شاوقین نینگ اشتراکیگه کۉره‌؛

۴. آواز ( مقداری)نینگ اشتراکیگه کۉره؛

۵. اونداشلر ترکیبیگه کۉره.

ائریم ادبیباتلرده شونده ی تصنیف قیلینگنی بار نرسه. بو تصنیف نینگ اوچته سیگه اعتراض کؤرمه دیم. آخرگی إیکیته سیگه توشونتیریش قیله من.

۴. آواز ( مقداری)نینگ اشتراکیگه کۉره آواز نینگ اشتراکیگه کۉره اونداشلرنی تصنیف قیلیش مینینگ إیشیم بؤلمی، ینگیلیک هم ایمس. متنده « مقداری» دیگن سؤز توشیب قالگنی اوچون شونده ی توشونماوچیلیک پیدا بؤلگن. « اؤزبیک تیلی » قاموسیده( 216-بیت) اونداش تاووشلرنی آواز مقداری نینگ اشتراکیگه بؤله یاتگنده، بونده ی دیب تعریف بیره دی:« اونداش تاووش نینگ بعضیده آواز کؤپ بؤلسه، بعضی اونداشده شاوقین کؤپ بؤله دی. انه شو خصوصیتیگه کؤره اونداش (فونیمه لر آواز مقداری نینگ اشتراکیگه) 2گه بؤلینه دی:1سنار.2. و شاوقینلی...». کمینه نینگ هم مقصدی عین شو بؤلگن. توشونتیریلب بیریلمه گنی بیزنینگ کمچیلیک- تن آله من. ۵. اونداشلر ترکیبیگه کۉره

اونداشلرنی سستاوی( ترکیبیگه کؤره) بؤلیش حاللری ائریم ادبیّاتلرده اوچره یدی: اونداشلر ترکیبیگه کؤره 2گه بؤلینه دی: 1. صاف اونداشلر( ج،چ)دن تشقری 2. قارشیق اونداشلر(ج، چ). « حاضرگی اؤزبیک تیلی»،( 1957-أیلی. 198-بیت). اونداشلر جدولیگه قره لسین...

إیکّینچی حالت

مین کتابگه « و» اونداش فونیمه سینی لب- تیش توریگه کیرتگندیم. بو اونداش دیرلی برچه ادبیّاتلرده لب-تیش تورکومیگه کیریتیلگن. فقط گینه اؤزبیکچه سؤزلرنی ائته یاتگنده لب-لب شکلیده، چیت تیللر( خارجی)دن کیرگن سؤزلرده ایسه، لب-تیش بؤلیب کیله دی بو اونداش. ائریم اؤزبیک تیلیده گی تقلید سؤزلرده هم « و» اونداشی لب-تیش شکلیده چاصل بؤله دی: مثلن، ویزیلله ماقاق کبی. ائریم اؤزبیک شیوه لریده( اندخوی) « و» اونداشی لب- تیش( xavar) شکلیده ائتیله دی. « و» اونداشی لب-لب طرزیده هم افاده له نیشینی ایسده توتیش لازم. منه بو ادبیباتلرگه قره لسین -خ. محی الدینوه، د. خدایبردیوه. ای عمراف، 2004. تاشکنت، 17-بیت « حاضرگی اؤز بیک ادبی تیلی»؛ - عظیم حاجی یف.« تیلشناسلیک تیرمینلری نینگ ایضاحلی لغتی»، (55-بیت)؛ - م. اسقروه. خ . عبدالرحمان اف.« اؤزبیک تیلی گرمه تیکه سینینگ پرکتیکومی»، 8-بیت - الف. نورمان اف، الف صابراف. ن. قاسیموه. « حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی». 2013. 51-بیت. - « اؤزبیک تیلیدن معروضه لر تؤپلمی»، 23-بیت. و ینه اؤنلب منبعلرده « و» اونداشی لب-تیش کؤرینیشده تلفظ قیلینه دی. فکریمیزچه تنقیدچی نینگ کؤرستگن 2 موردیده جدّی خطا یؤق، دیب ائتیشگه تؤله اساس بار. دوامینی اؤقیب بارینگ.

ارسال در تاريخ 2015/7/12 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

اسلایدر