نوایی غزلیگه آلتی لیک/ مسدس

>>>>>>>>>>>>>>>>>>

هوش و خرد

گر اده شسم، إیلگیم اوشلب یؤلگه باشلار ایردینگیز،

یالغیز ایرسم مین بیلن یانیمده تورار ایردینگیز،

 باش سَیلب، آشفته کؤنگلیم قولفین آچار ایردینگیز،

دردیم آلماققه إیلیق سؤزلرنی ائتار ایردینگیز،

بیر کون، ای هوش و خرد، مین تیلبه گه یار ایردینگیز،

بیخبر هم بؤلسم اؤزدین، سیز خبردار ایردینگیز.

إیش یوریشمی قالگن آنلر مهربان یار و شفیق، 

ائلب یؤلداش، بیزنی محرم تاپدینگیز اؤکتم، لایق،

سیوگی آتلیق اؤتنی سالیب، خسته کؤنگلیمگه عمیق،

بو یؤریق بیرله یشش راز و سیرین ائتییب دقیق،

درد یتکنده دَواج و، یالغوز ایرکنده رفیق،

غصّه وقتی یار و غمگین لیکده غمخوار ایردینگیز.

آنگدین ائرا هر بیر انسان انگله سنگ گویا اؤلیک، 

باشقه لر بیرلن کؤنگیل تارینی باغلشه گن تیریک،

 سین اگر چؤغ سالمه سنگ کؤنگیلگ،  پیک، 

باش اوره رگه تؤرت تامان -یاپیقدورور- برچه ایشیک،

 نـَـیله دیم، نیتّیم که، بیر یؤلی چیکیب میندین إیلیک،

 ایمدی ایرمستور سیز انداق کیم، بورون بار ایردینگیز.

بیر یؤلاووچی منگولیک ساری آدیملب تون و کون، 

باش چیکیب دلده اومَه نچ، آلغه بار ه ر مین یؤل اوزون،

 بیر یوموش اؤنگله نمه ئین مینگ إیشگه چون توشدی توگون،

یاغدونی کؤنگلیمگه جایله نگیز قرا توشمی بورون،

بؤلمسه هوش و خرد غمخواریم، ای عشق و جنون،

سیز بؤلونگ باقی که، حالیمغه مددکار ایردینگیز.

کؤرکه بایلردن أیراق ایزیلمه نگ ای جان و کؤنگو ل،

هر نی کیلسه بغرینگیزنی تیلمه نگ ای جان و کؤنگول، 

هر نی کیلدی سیوگیدین اوزیلمه نگ ای جان و کؤنگول، 

کؤزگه آغریقلر بلاسین إیلمنگه ای جان و کؤنگول،

عشق اگر زار ایتّی، افغان قیلمه نگ، ای جان و کؤنگول،

تاکه سیز بار ایردینگیز، عشق إیلگیده زار ایردینگیز.

اؤزگه لر جان ملکینی آغدردی-یو، قیلدی ستم،

ایکتی یاوزلیک اورغین، قؤیمه دی بیر زرّه کم،

 اؤزلیگ ایمریلدی، بیتدی برچه میز بؤلیدک قره م،

سیزگیلر سؤلدی، فغان إیچره قوریب کؤزلرده نم،

ساتمه نگیز عالمغه سودایی ایسه م، ای درد و غم،

کیم، مینگه عشق إیچره دایم سیز خریدار ایردینگیز.

ایل کؤزیدین توشدی بیر کون قدرینگیز، نی عیب کیم،

یاغدو ساچمی سؤندی کؤکده بدرینگیز نی عیب کیم،

گر آچیلمس قاره قاپلاق کدرینگیز، نی عیب کیم،

باشینگیزده بیتگوسی دیر هدرینگیز نی عیب کیم،

ای زمان اهلی، فسون و غدرینگیز، نی عیب کیم،

هم زماندیک دایم افسون ساز و غدّار ایردینگیز.

منطق ایرمس کعبه سی، سیز تنگریگه قاوشکلی، 

بیش فرضی یؤل ایمس جنتگه باریب توشکلی،

هیچ کیره کمسدور قرآن، کافر بیلن سالیشکلی، 

تربیت مس بارسنگیز غلمان بیلن قوچیشکلی،

رندلر بس تیره دور، سیز خانقه غه توشکــَـلی، 

 ای خوش اول کون کیم، مقیم ِ کوی ِ خمّار ایردینگیز.

آق قیئین مس، باغده کؤساولرنی اؤستیرگن اولوس،

تازه یانغاق دیب، پؤچاقلر اوشاغین تیرگن اولوس،

شاعرین سیغدیرمه ین غربتده کیزدیگن اولوس،

یاوگه قرشی آلپلرچه کؤکسینی کیرگن اولو، 

 شام ِ هجریدین نوایی نینگ خبر بیرگن اولوس،

گوئیا کیم کیچه تانگ آتقونچه بیدار ایردینگیز.

کانادا/تورانتو

غربت إیچره بؤلورغه آواره،                                                                        منگه تقدیر بؤلسـه نی چاره؟

« سبعه سیّار»

نوایـی عربـت نیـنگ اچّیـق المیـنی چیکّـنمی؟

   علیشیر نوایی نینگ دنیا قره شی چؤنگ؛ تفکّر عالمی کینگ بؤلیب، چیکسیزلیکلرنی گزله یدی. فانتزیه و خیالات آچینی نهایتده یوکسک. اولوغ شاعرنینگ30دن آشیق اثرینی اؤقینگ، اولرده گپیریلمه گن مسئله، قلمگه آلینمه گن ساحه و موضوعنینگ اؤزی یؤق. سیوگی-محبّت، حکمت و اؤگیت، تعلیم و تربیه دن تارتیب، اقتصادگچه؛ قوریلیش، بنیادکارلیک، شعر و ادب، تیل شناسلیکدن توتیب، طبیعیت، فلسفه، اخلاقیاتگچه؛ دولتچیلیک و سیاستدن آلیب، یوزلدوز شناسلیک و فلکیاتگچه؛ تنقیدچیلیک و ادبیات شناسلیدن اوشلب، موسیقه، صنعت، مدنیت، تاریخ و جمعیت شناسلیک گچه؛ ایراتیزیم، تصوّفدن تارتیب دین و الهیاتگچه؛ انسانیت حیاتنی قمره ب آلگن اینگ کیچک نرسه لردن مرکّبلریگچه اؤز افاده سینی تاپگن. خلص، بیلگه نینگیزدیک، شاعر و ادیب نینگ کتابیلریده برچه-برچه موضوع و مسئاله لر تیلگه آلینه دی.

علیشیر 3-4 یاشیده شعر یاد آله دی. 5 یاشیده مکتبگه باره دی. 7-8 یاشلریده شعر یازیشنی مشق قیله باشله یدی. 12یاشیده شاعر بؤلیب نظرگه توشه دی. فریدالدین عطارنینگ« منطق الطیر»اثری و ینه یوز50000بیت دن آشیق شعرنی یاد آلگن. 18-20 یاشیده شاعرلیک بابیده دانگ تره تگن؛ اؤزینینگ اعتراف ایتیشیچه، نثری اثرلریدن تشقری بوتون حیاتی دوریده تخمین یوزمینگ بیت شعر بیتگن. نظـم و نـثریــم کاتــب ِ تخمــین شنــاس، یازسه یوزمینگ بیت بؤلر ایردی قیاس.« لسان الطیر» علیشیر نوایی نینگ اجتماعی، مدنی إیشلری بیر عالم بؤلیب، علیحده موضوع. خلص، بیر سؤز بیلن ائتسک، اولوغ متفکرنینگ بوتون اثرلری حجمن جوده کتته؛ مضونن یتوک؛ ایل- یورتگه خذمت قیلووچی، بای و توگلدیر.

اؤز تصدیغینی تاپگن ایجاد، سیما و سؤز

علیشیر نوایی حیاتی و ایجادی بوگونگینه اؤرگه نیله یاتگن موضوع ایمس؛ تخمین 550 أیلدن بویان بو مسئله لر:« ائتیب ساویمس ترانه، آلیب قوریمس خزانه»(1) بؤلیب کیلماقده. بویوک شاعرنینگ علمی، ادبی فعالیتی تیریکلیگیده یاق، تاریخچی، شاعر، بیتیکچی و تذکره نویس زمانداشلری اعتبارینی اؤزیگه تارته دی. نوایی حقیده عبدالرزاق سمرقندی نینگ« مطلع سعدین و مجمع بحرین»اثریده، میرخواندنینگ« روضت الصفا»، خواندمیرنینگ« حبیب السیر» تاریخیده، زین الدین واصفی نینگ« بدایع الوقایع»، دولتشاه سمرقندی نینگ« تذکرة الشعرا» سی، محمّد الزمچی الاسفزاری نینگ« روضة الجنّات»، تورکی شاعر و ادبیاتشناس شیخ احمد بن خدا داد( 14-عصرآخری-ماورالنهر-15-عصر بیرینچی یریمی)طرازی نینگ« فنون البلاغه »( اولوغبیککه اتب یازیلگن)سی، جامی نینگ« بهارستان»ی و ظهیرالدِن محمد بابرنینگ« بابر نامه»سیده و باشقه(نوایی نامه- نوایی نی اؤرگه نیش منبعلری)(2)تاریخی، ادبی منبعلرده قید قیلینه دی.

غربت توشونچه سی

بو سؤز عربچه بؤلیب، یورتیدن، کینتیدن، عایله سی، جان و جیگریدن ائرا توشماققه ائتیله دی. ذاتن، غریبلیک تارتیش قدیمی حادثه. انسان تورلی سببلرگه کؤره اؤز کیندیک قانی تامگن یردن هئده لیب، قوویلیب، سورگون قیلینیب، یاکه باشقه سببلر بیلن اؤز إیستک-خواهشگه کؤره وطن گدالیکّه یوزتوته دی، آغیر رنج و عقوبتلرنی ایلکه سیده آرتماقلب، جانینی هاوچلب، باله-چقه سینی آغزیده تیشلب، یورتمه- یورت کیزه دی. بو جریان یوزمینگ أیللردن بیری بشریت بیلن ایش و ابدیتگه قدر چؤزیلیشی ممکن؛ اوندن قاچیب قوتیلیش نینگ علاجی یؤق. شونده هم غریبلر اؤزیگه وطن تاپگی یاکه تاپمه گی؟ بوگونگی کونده هم انه شو غربت و مهاجرلیک انسانیت نینگ اینگ کتّه معمالریدن بیری دیسک مبالغه بؤلمس.

اگر نوایی غربت دردینی چیکمه گن بؤلسه، اونی اؤز تنه سیده تویب، حس قیلمه گن بؤلسه، اونده، بو تجربه دن اؤتگن حکمتلی و سیز مغیز رباعی یوره گی نینگ توب-توبیدن آتیلیب چیقرمه گن بؤلور ایدی.

غربتده غریب شادمان بؤلمس ایمیش،

ایل انگه شفیق و مهربان بؤلمس ایمش.

آلتین قفس إیچره گر قیزیل گل بیتسه،

بلبلغه تیکاندیک آشان بؤلمس ایمش.

                                 « بدایع البدایه»

نوایی نینگ آیاغی تیکّن اؤلکه لر

بیر معناده، نوایی اؤز دوریده غربت نینگ اچّیق المینی یوتگن؛ تورلی سبب و مناسبت بیلن آوارلیک تارتیب، یورتمه-یورت، شهرمه- شهر، کیزیب یوریشنی باشدن کیچیرگن. قی گه بارمه سین یوره گی هراتگه قره ب تلپینه بیرگن، وطن ساغیچی تینچلیک بیرمه گن. توغیلیب اؤسگن اوی، قیشلاق؛ کوی و کؤچه؛ اؤین-کولگو بیلن آدیم آتگن مستانه باله لیک نینگ شوخ و شنگ لحظه لری شاعر یوره گینی ارمانگه تؤلدیریب یورگن. ینه، آنه توپراقدن اوزاق ائریلیق حسّی، اچّق-چوچوک خاطره لرنی قومسش کبی قدیمی ناستلژی و ساغینچ- نوایی نینگ کؤنگیل بایلیگی بؤلگن؛ شاعر شولرسیز یشه ی آلمه گنی انیق. بونی قوئیده گی اؤتلی بیتدن هم انگلب آلیش ممکن:

وطن ترکینی بیر نفس ائله مه،

ینه رنج غربت هوس ائله مه.                                                                                          « سد اسکندری»

نیمه دیر سبب بؤله دی که، آدم اؤز یورتیده سیغمی قاله دی. حیاتی خطرگه توشیب، شوم تقدیرگه دوچ کیلیب، اؤز جاییدن بدرغه بؤله دی، سورگونگه اوچره یدی، قوغین قیلینه دی. تؤغری، نوایی تیموریلر جولان اوریب، کتته کینگلیکلرده سلطنت قورگن زمانلرده یشب اؤتدی. شاعر بو حدودلردن تشقریگه چیقیب کیتگه نیچه یؤق. لیکن نوایی گه اؤخشه گن سیمالر شو قلمرو إیچیده اؤز بیری آره سیده هم سیغمی قالیشی ممکن-کو! شونده ی بیزاوته دملرده آدمزاد جان آلیب قاچیشی بار گپ ایمسمی؟ ائتینگ اونده ی بؤلمسه، منه بو بیتدن ینه قنده ی معنالرنی قیدیریب تاپیسه بؤله دی؟

قاچیب عدمغه باره ی عقل و فهم و دانشدین،

وطـن بارینـده بـو یات ایـل ارا نی بار مینگه. «بدایع البدایه»

کیلتیریلگن بیتده« وطن، سینی برکمال اؤستیرگن یورت یات، یاوز کیمسه لر قؤلیگه اؤتدی؛ بو عقل، فهم و دانش بیلن مینده باشقه یششگه امکان قالمه دی؛ ایندی عدم/ یؤقلیکّه یوز توتــی» دیماقده شاعر. نوایی قدم باسگن یورتلر خریطه سی توزیلمه گن ایسه-ده، او قی اؤلکه لرگه بارگنی تاریخی منبعلرده قید ایتیب کیتیلگندیر.

1. شاهرخ میرزا وفات( 1447) ایتیشی بیلن هراتده، تیمور شهزاده لر اؤرته سیده، تاج و تخت اوستیده اورش و نزاعلر باشله نیب کیتگنی تاریخدن معلوم. علیشیرنینگ آته سی غیاث الدین کیچکینه بهادر جان سقلش وجهیدن باله-چقه سی، عایله سی بیلن هراتدن عراققه کؤچیب کیتیشگ مجبور بؤله دی. شو پئت علیشیر اتیگی 6یاشیده بؤلگن. عراققه باره یاتیب، یؤلده تفت شهریده مشهور تاریخچی، امیرتیمورگه اتب یازیلگن« ظفرنامه» مولفی شرف الدین علی یزدی بیلن اوچره شه دی و اوندن إیلیق سؤزلر ایشیتیب، نظریگه إیلینه دی.(3) غیاث الدین کیچکینه تخمین 3أیلدن کیئین وضعیت بیرآز یومشب تینچیگچ، ینه هراتگه، اؤز آنه یورتیگه قئتیب کیله دی. بو واقعه نوایی اوچون بیرینچی بار اؤز مکانیدن أیراقله شیش ایدی. اولوغ شاعر کیئــــــــینچه لیک باله لیکده چیکّن غربتنی ایسلب منه بیتنی یازگن بؤلسه نی عجب:

اؤزگـه ملک، اؤزگه دیـار، اؤزگه دمن،

اؤزگه خلق، اؤزگه مکان، اؤزگه وطن.« سبعه سیار»

2. ابوالقاسم بابر زمانیده، شاهرخ اؤلیمیدن کیئین، آته سیدن اجره لگچ، علیشیر ینه بیر بار 15یاشیده هراتنی ترک قیلیب، حسین بایقرا بیلن بیرگه ابواقاسم بابر قناتی آستیده مشهد( 1457)گه باریب یششگه مجبور بؤله دی. اؤشنده ابوالقاسم بابر دوریده پایتخت هراتدن مشهدگه کؤچیریلگندی. بو ایسه نوایی اوچون یورتدن اوزاقله شیش نینگ کیئینگی اچّیق و مشقتلی تجربه سی ایدی.

3. حسین بایقرا حکمرانلیک دعواسی بیلن شهرمه-شهر( اؤن أیلچه- خوارزم، استراباد، جرجان، مازدران، خراسان) یوریش قیلیب یورگن کیزلری سلطان ابو سعید 1459-أیلی هراتنی قؤلگه کیریته دی. پایتختده ظلم، عدالت سیزلیک و ناتینچلیک حکم سوره باره دی. خلق ناراضیلیک بیلدیریب، اونگه قرشی بیر نیچه بار قؤزغلان کؤتریشه دی. بو قؤزغلانلرده علیشیر بیک نینگ تاغه لری میر سید کابلی و محمد علی غریبیلر هم قنتشگندی. بو وضعیتدن خوف سیره گن سلطان ابو سعید« ایندی علیشیربیک هراتده قلمسلیگی کیره ک»، دیگن خلاصه گه باره دی(4).

نهایت علیشیر نوایی 20یاشیده، حسین بایقراگه کؤکلداش، مکتبداش، یقین دوست و همکار بؤلگنی اوچون سلطان ابوسعید فتنه سی بیلن هراتدن« اخراج»( بابرنینگ تأکیدله شیچه) قیلینه دی. نوایی باریب او یرده بیش أیلگه یقین یشه یدی. هلی بیری حسین بایقرادن خبر یؤق. شو مدتده علیشیربیک قئین کونلرنی باشدن کیچیره دی؛ شونگه قره می سمرقند مدرسه لریدن بیریده تحصیل آلیشگه کیریشه دی.

تنیقلی شاعر سلطان ابوسعیدگه تیگیزیب، نفرت روحیده بیر نیچه شعرلر هم یازگن. شوندن سؤنگ، علیشیر بیک بادغیس، مرغاب، میمنه، اندخوی، شبرغان، بلخ و آمودریا آرقه لی اوزاق یؤل یوریب سمرقندگه یؤل آله دی. هراتدن چیقیش سببلرینی گپیره رکن؛ علیشیر نوایی اؤز مثنویلریدن بیریده بو واقعه گه عاید اوچ سببنی سنب کؤرسه ته دی. بیری هراتده یشب ایجاد قیلیشگه امکانیت قالمه گنی بؤلسه؛ إیکّینچیسی سمرقندگه باریب تحصیل آلیش قولی و مراقلی ایدی دیئدی شاعر. چونکه، او زمانده سمرقند علم-فن، ادبیات، فلکیات( یولدوزشناسلیک)، موسیقه، صنعتّ، کلام، الهیات و معمارچیلیک... بؤیئچه گورکیره ب رواجلنگندی. شونینگدیک، سمرقند مدرسه لریده یقین-اوزاق اؤلکه لردن جوده کوچلی عالم و دانشمد، ذکا استاذلر تؤپله نیشگندی. عالم و دانشمد، مدرس و طلبه لرنینگ احتیاجینی قاندیریشگه یترلی کتبخانه هم موجود بؤلگن. علیشیر نوایی قیئنچیلیکلر تارتیب، آخری سمرقندگه یتیب آله دی. جوده حدّدن آرتیق غربت و یؤل عذابی، آچلیک، یالانغاچلیک تارتگه نی کیئین چه لیک اثرلریده اؤز عکسینی تاپه دی، بتفصیل تصویرلب بیره دی. اوچینی سبب قیلیب(5) منه بولرنی کؤرسه ته دی( اصلیده بو شعری مکتوبنی شاعر آته سیدیک محترم بؤلگن استاذی سید حسن اردشیرگه یازگن ایدی):

منگه نیچه نوع اؤلدی بیچاره لیغ،

که، آلیمغه توشدی بو آواره لیغ.

ینه بیر بوکیم، ظاهر اؤلمیش منگا،

که، چیقمیش خراسان ایلیدین وفا...

وفا یریده ظاهر اؤلمیش نفاق،

سخا اؤرنیده بخل توشمیش وثاق...

هم ایل منزلین کتکدیک بوزوب،

تاووغ اؤرنیگه چغد اؤلتورغوزوب.

ایلیده کیشیلیکدین آثار یؤق،

شرارتدین اؤزگه پدیدار یؤق...

نی بیر حجره کیم، کام تاپقی کؤنگول،

دمی انده آرام تاپقی کؤنگول.

نی، بیر شوخ وصلیغه اول مایه دست،

که، عزمیم ایاغیغه بیرگی دست.

نی یاری که، رنجیمنی قیلغی قبول،

نی زاری که، هجریمدین اؤلغی ملول.

( بو مثنوی همّه سی بؤلیب 147بیت). « غرایب الصغر»، 528-531بیتلر.

حسین بایقرا حاکمیتی دوریده ینه علیشیربیک (1487-88) أیللری سلطان نظریدن چیتده، اؤزی إیسته مه گن بؤلسه هم استرآباده ده قؤنیم تاپه دی. بو یرده حاکم بؤلیب تعینله نیشیگه قره می، دایم هراتنی قومسب یشه یدی.

شونینگدیک، نوایی تورلی سببلرگه کؤره مرو، سبزوار( آته سی حاکملیک پئتیده)، بلخ( اوکه سی درویش علی حاکملیک زمانیده) کبی بیر نیچه شهرلرگه بارگنی هم معلوم. نوایی بو یورتلرده هم سیر و سیاحت اوچون باش اورگنی یؤق. علیشیربیک عمری نینگ کتته قسمی آته-اؤغیل، اکه-اوکه شاه و شهزاده لر اؤرته سیده گی ضدیت، اوروش و ماجرالرنی بر طرف قیلیش بیلن اؤتدی. بو وقتده گی واقعه لر شاعر و ادیب نینگ اثرلریده چقور افاده سینی تاپگن.

خراساندین کؤنگلی ملول نوایی

61 یاشنی قرشیله گن، ایل-یورت آره سیده مشهور شاعر و عالم بؤلیب یتیشگن نوایی عمری نینگ تورلی فصل و بابیده مملکتی خراساندن رنجیده ایکنینی کوینچک لیک بیلن یازه دی:

ای مغنی، توت«عراق» آهنگی-یو، کؤرگوز « حجاز»،

کیم نوایی خاطری بؤلمیش خراساندین ملول.« فواید الکبر»

یاکه، کشوردن کؤنگلی خفه لیگینی منه بو بیتده ائتیب کیتگن:

بؤیله کیم، تعریف ایتیب غربتنی بسیار، ای گؤنگول،

شهر و کشوردین ملالت ائلب اظهار، ای کؤنگول.« فواید الکبر»

یاخود، خراساندن کیتماغی سببینی قویئده گیچ توشونتیره دی:

نه گلگون باده یی ممکن، نه گلرخ ساقیی موجود،

جهت بودور، نوایی گر تیلر کیتمک خراساندین.« بدایع البدایه»

علیشیر نوایی خراسانده اؤز بیریدن، یات و اؤزگه لردن سیره یخشی لیک کؤرمه یدی. او یشه گن محیطده ریا، حسد، کینه، نفاق، بوزغونچی لیک اوجیگه چیققن. شعرلریدن بیریده مغنّی گه: ایندی هراتده محبت ایگه لری نظردن توشگن؛ یخشیلرنی هیچ کیم تن آلمه یدی. ایزگولیککه یؤل یؤق.« کیل ای چالغووچی، « عراق» و« حجاز» ناملی کوینگنی چه لگین، خراسان اوضاعی بوزوق» دیدی شاعر:

ای نوایی، قیل«عراق» آهنگی-یو عزم ایت« حجاز»،

کیم مجبّت زمره سین اهل ِ خراسان تانیمس.« فواید الکبر»

یاکه:

راستلرنینگ چون خراسان إیچره یؤقتور حرمتی،

وقت ایرور قیلسنگ، نوایی، ایمدی آهنگی حجاز.« فواید الکبر»

نوایی ایمدی قیلورمین حجاز آهنگی،

ساغینمه غیل ینه عازم ِ خراسان مین.« فواید الکبر»

خراساندن باش آلیب کیتگووچی نوایی عراق، حجاز سری یؤلگه چیقماقنی افضل کؤره دی. قیزیق جایی شونده که، اولوغ شاعر نه فقط خراسان بلکه، بوتون اسلام عالمیدن هم کؤنگلی تؤلمه یدی. بو مکانلرده یاووزلیک، قهر و غضبدن اؤزگه نرسه یؤق. ایندی یوره گیم افرنج( فرانسه/ اروپا) و طرطوس( مدیترانه)گه بارماق إیسته یدی:

چو یؤق بو کشور ِاسلام ارا وفا بیله مهر،

خوشا نواحی افرنج و خطّۀ طرطوس.« فواید الکبر» دیماقده.

اوشبو مقاله ده قؤلدن کیلگنچه، علیشیر نوایی چیکّن غربت موضوعسینی یاریتیشه حرکت قیلدیک. وقت تیغیز بؤلگنی باعث مسئله گه چوقورراق کریب، کؤپراق مثاللر تاپیب گیلتیریششگه امکان بؤلمه دی. نوایی بو باره ده کؤپ نرسه لرنی گپیرگن. بیز ایسه، دینگیزدن بیر تامچی دیگندیک، حاضرچه شو مثاللر بیلن کفایه لنه میز.

ادبیاتلر:

1. ائتیب ساویمس ترانه سین- سین، آلیب قوریمس خزانه سین- سین.« سد اسکندری»؛

Ishonch.Blogfa.com. 2 .

3.مولفلر... اؤزبیک ادبیاتی تاریخی-2.جلد؛

4.اؤزبیکستان ملی انسکیلاپیدیه سی. 1-جلد.

5.دلنواز یوسوف اوه، علیشیر نوایی حیاتی و ایجادی؛

6.عزت سلطان. نوایی نینگ قلب دفتری.

7.ذ.إیشانچ، ع. کؤهکن، اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.

تؤره إیشانچ کانادا. تورانتو/01/27/2020

قلم نینگ دردی بار؛ نانی یؤق

مقاله گه شونده ی دیب نام بیریشیم بی سبب ایمس. افغانستاندیک قالاق یورتده، قلم آرقه سیده نان تاپیب، باله-چقه باققن قلمکش، شاعر یؤق دیسم مبالغه بؤلمه یدی. قلم توتماقچی بؤلیب تورگن برماقلر، دَیدی اؤقلر پیشقیریغیدن تیتره ب زیرقیره ماقده. شاعرنینگ کؤزی ایمس یوره گی أیغله یدی. چیندنم، مینگته شعرینگنی بیتّه نانگه آلمه یدیلر؛ شور پیشانه! تقدیر دیگنی شو بؤلسه کیره ک-ده. شونی بیله توریب، اؤلیم سلطنت قوریب آلگن بو یورتده قلمکشلر آچ قالسه هم جانینی تیشیده قیسیب، قلمنی محکم اوشلب، « تیلیم، ایلیم، یورتیم!»- دیب، یوره ک کویدیریب، قؤللریدن کیلگنچه ایجاد قیلیب کیله دیلر. ایزگولیکنی ترغیب قیلیب، یاووزلیکّه قرشی کؤکره ک کیرگنلر هم شولردیر. اؤزلیگیدن ائریلیب، اؤزگه لرگه ایم بؤلیشدن هم شولر کؤپراق هَدیک سیره یدی. قلمی خوار مملکت نینگ ایرته سی یؤق، پیشانه سی یاریمه یدی. نه چاره، شاعرلر شونده ی قسمتگه مبتلا بؤلسه لر. شاعرلردن یازگن اثرلری چاپ یوزینی کؤرمَی اؤتگنلری کیم قنچه دیئسیز! کیئنگی اؤن أیللکنی حسابگه آلمه سک، بیر معناده اتاقلی اؤزبیک شاعری استاد متین اندخویی انه شونده ی ایجادکارلرسیره سیگه کیره دی. کمینه یقیندن بیلر ایدیم. دامله متین نینگ پیاشنه سی یاریمی کیتدی، کابل نینگ زخ اؤتاقلریده توننی کونگه اولب عمر کیچیردی. « بؤدنه نینگ جایی یؤق، قی گه بارسه پیت پیلیق» دیگن مقال عینن دربدر شاعرگه اتب ائتیلگن و بیتیلگنده ی. استاذ تاپگنی اوی کیره دن آرتمی، کسل-بیمارلیک عذابی إیله حیاتی نینگ کتّه قسمینی خوارلیکده اؤتکزیشگه مجبور بؤلدی. بی ثمر اوروشلردن سویکلی فرزندینی آمان آلیب قالیشگه تیش- تیرناغی بیلن کوره شگه نیگه اؤزیم شاهد بؤلگنمن. او بیر سؤز بیلن ائتگنده متانتلیک، أراده سی میتین ادیب ایدی. یالبریب-ایگیلیب یششدن کؤره کتابلر چنگینی یوتیب عمر گذرانلیک قیلیشنی افضل تاپدی استاد. تؤغری، داملا متین یاشی نینگ آخریده بیرآز اعتبارگه آلیندی، ایلکه سیگه شمال تیکّنده ی بؤلدی. ائریم اثرلری چاپ یوزینی کؤردی، مکافاتلندی هم. خلقی، دوستلری، شاگردلر-یو، - مخلصلری نینگ عزت- حرمتینی قازاندی. وقتینچه بؤلسه ساغلیگینی هم بیرآز تیکلب آلدی. بیراق، قریلیک رنج و عذابی استادنی توشکده میخله گن کیزلر سخاوت، یاردم قؤللری سَلقی تارتدی، اقچه لر قه پی گن چؤتنکلرده بیقیب کیتدی. کؤمک و اعتبار ایشیکلری تقه-تق یاپیلدی. اگر قؤللب-قوتلاولر بؤلگنده ایدی میتن اندخویی نی یشه تیب قالسه بؤلردی. بوعزیزانسانی حقی ادا قیلینمه دی افسوس! همیشه گیدیک« اؤلگنگه کؤپراق حرمت»- دیگن بی معنی عادت و عنعنه اوستون کیلدی، قیناق حیات اوزره اؤرتوک( یاپینچیق) یائیب، حرمتلی شاعریمیز اندخویلیک متین نینگ کؤزلرینی اؤرتوکله دی، ابدیتگه تاپشیردی.

استاد متنینی ایسلب

شیرین تگاب. « ظهیر فاریابی» آتلیق لیسه نینگ 7-صنفیده اؤقووچیمن. میمنه ده« فاریاب» آتلیق گزیته باسمه دن چیقه دی و بیزنینگ مکتبگه هم آلیب کیلینردی شولردن. « فاریاب» نشریگه عضو بؤلیش اوچون هر أیلی پول أیغیشه ردی. مین بؤلسم پولی یؤقلردن... مکتبیمیزگه باغلم-باغلم روزنامه کیلتیریشردی. « فاریاب» نشریگه پول تؤله مه گن بؤلسم-ده، صنفیمیزگه کیلگن گزیته لرنی اوزلوکسیز اؤقیب باره من. کؤپراق کونده لیکده گی نظم، شعریت دقتیمینی اؤزیگه تارته دی. اشعار ستونیگه کؤزیم إیلینردی. شاعرلرنینگ شعرلرینی قیزیقیش بیلن اؤقیر ایدیم. گزیته نی قؤلیمگه توتیب، مین هم شولرگه اؤخشب شعر و مقاله لر یازسم دیگن تویغو إیچی-إیچیمدن اؤتر ایدی. استاد متین اندخویینی إیلک بار انه اؤشنده اوچره تگنمن. شونگه هم اش-پش دیگونچه منه 46 أیل بؤلیبتدی. شعرنی یخشی توشونمسم-ده، نیگه دیر شاعرلر کؤزیمگه عادّی آدملردن فرق قیلووچی انسانلر بؤلیب کؤرینه دی. اولر خودّی غیبدن ساو( خبر) کیلتیرگووچی ده ی ایدی نظریمده. استاد متین بهانه اؤشه کونلرنی ایسله دیم؛ اؤیله سم باله لیک هوسلریم اوستیمگه نوره ب، اواقلنگن وجودیمنی غیژده لب، تریقده ی پرچه لب تشلبدی ایکن. منه اومه نچیم( آرزو-امید) اؤکینچگه ائلنگن کونلرنی باشدن کیچیرماقده من. کوئیب کیتدی-کو، بو بی حاصل عمر. مکتبیمیز بناسی گؤزه ل قیلیب قوریلگن، بوتون افغانستانده تینگی یؤق بیر مکتبخانه ایدی. اونی کؤمکؤک درختلر چولغب آلگن دیمی سیزمی؟ تعریفدن آرتیق کؤرکم! قیشین-یازین آق دریانینگ شرقیراق سولری قیه لر، تیپه لیکلر آشه سَرو سیمان آغاچلرنی سیراب قیلیب توره دی. ایشیتیشیمچه اوشبو گؤزه ل مکتبدن اوچوقنی هم قالمه بتدی. قاره کوچلر تاشینی کوکونگه ائلنتیریب، کولینی کؤکّه ساوریبتدی. آه! بو کول و کوکونلر آستیده نی-نی استعداد و شخصیتلر کؤمیلیب یؤق بؤلیتدی! مین اخلاص قؤئیلگن شاعر متین اندخویی مکتبیمیزگه کیلبتدی دیئیشدی. مکتب نینگ میدانچه سیده طرفه گللربؤی چؤزیب توره ر، قیئغاس آچیلگن چیچکلر إیپار تره تیب توریب دماغلرنی قیتیقلر ایدی. گللر آره سیده خوش بیچیم، مله راقدن کیلگن قیزیل یوزلی، اؤرته بؤیلی، کؤزلریگه عینک تقیب آلگن، ایگنیده زمانوی، آزاده کیئیم، قؤلیده قلم-دفتر توتگن بیر انسان صولت تؤکیب توریبتدی. باله لر غوژغان تؤپله نیشیب آلگن باله لر تیگره سیده سیده، کپلک سینگری ائله نیشر،« استاذ شاعر متین اندخویی»کیلیبتدی دیئشه یاتیر ایدی. اؤقووچیلر سلامله شیب، بیر- بیرین یازگن شعرلرینی کؤریب بیریشی اوچون توتقه زه یاتگندی. متین اندخویی بیتیلگن شعرلرنی تؤغریلب، اؤقووچیلرگه سؤز صنعتی و شعر حقیده معلوماتله شر، شعرنینگ قاعد-قانولری بؤیئچه توشونچه بیرماقده ایدی. مین هم کیلیله سالیب سلاملشدیم. قؤل بیریب سؤره شدیک شیکللی-انیق بیلمیمن. اؤشه زماندن ایسیمگه قالگنلری انه شولر. کابل. آره دن تخمین 10أیل اؤتیب، تقدیر مینی کابلگه یتکله دی. هلی بیتیکلریم پیشیب، قلمیم نینگ سویگی قاتگن ایمس. کون کیچیریش اوچون باشکینتده اؤزیمگه بیر إیش-یوموش تاپیشیم کیره ک ایدی. 22 یاشلی أیگیتچه بؤلیشیمگه قره می، إیچیمده اولکن إستک- ارمانلر باش کؤترگوده ی بؤلیب توره دی. حاضر هم شونده ی! کابلده اؤزبیک تیلیده « یولدوز»جریده سی إیشلب تورگه نیدن خبردارمن. سؤره ی - سؤره ی قیدیریب تاپدیم. میکروریانده إیش یوریتر ایکن بو نشریه. خلص، آخری، مینی إیشگه آلینگیز، دیه « یولدوز»جریده سیگه باش سوقدیم. بارگه نیمده ی إیشگه آلیشمه دی... امیدسیزله نیب، آرقه مگه تیسه ریلیب دهلیزگه چیقدیم. قره سم، نی بخت که، اؤشه مین کؤرگن متین اندخویی زینه دن پستگه توشیب کیله یپتدی. اؤزیمنی یقین آلیب، سلام استاذ دیدیم. مینی ته نیمه سدی؛ کونده کؤریب یورگنده ی قیزیق- پیشیق معامله قیلدی. « اؤزبیگیم باله سی»دیگنده ی قیلیب، بغریگه آلیب، قؤل بیریب قویوق سؤره شدی. قی یرلرده سیز استاد؟ دیه سؤره دیم دامله دن. تیپه گه باش إیرغیب،« انیس»گزیته سیده إیشلب تورگه نینی بیلدیردی مینگه. گوده سیگه کؤز سالیب، یخشیلب تیکیلدیم، کؤزلریمگه إیشانمه دیم، اوچره تگنیم انقلابدن آلدینگی مین کؤرگن شاعر میتن اندخویی ایمس؛ انچه یئن سؤلغین، یوزلریگه اجین یوگیرگن، دلی ویران، اؤزینی انچه آلدیریبتدی. کیئیم باشی هم مین کؤرگن آنلردن فرق قیله دی. اوی سیزلیک، تیریکچیلیک غمی، اورش، مسافرچیلیک، قارین و روزغار تشویشلری وجودینی سیم تیکنده ی اؤره ب آلگنی شونده ی کؤرینیب توریبتدی. میمنه دن عسکرلیکنی بیتیریب کیلدیم، دیه باشدن کیچیرگنلریمنی ائتدیم. استاذگه یوره ک دردیمنی تؤکیب سالدیم. او کیشی خوش قرشیله دی، محبت بیلدیریب یوره گیمنی کؤتردی. سؤنگ مینی إیشگه آلیشمه یپتدی دیدیم. استاد متین نینگ دلالتی و ینه بیر کیشی سبب« یولدوز»جریده سیگه إیشگه کیردیم. مین إیکّینچی قبتده، استاد ایسه اوچینچی قبتده. هر کون یانلریگه باریب دردلشه من، سوینچیغیم بؤلیب قالدی. گاهده یازگنلریمنی تیکشیریب بیرینگ، استاد، دیب مراجعت قیله من. بیتگن شعرلریم خام-ختله، اؤزبیکچه م هم هلی پیشمه گن. یازگن غزللریمنی علاجی باریچه صاف اؤزبیکچه سؤزلردن توزه من. کونلردن بیر کونی دومبول( خام) بیر شعریمنی کؤرستدیم، تؤغریلب بیردی استاذ. اؤشنده: « فارسی- دری سؤزلرنی إیشله تسنگ، شعرینگ شیرین کیله دی»-دیدی مینگه دامله. بیلگه نیچه اوگیت قیلدی، ادبی صحبتلرینی جان قولاغی إیله ایشیتیب یوردیم. یقین درد داشگه إیله ندیک. یاشی اولوغ بؤلگنیگه قره می، مینینگ درجه مگه توشیب، کمینه بیلن بی ملال سؤزلشردی استاد. اؤزبیک کلاسیکلریدن بیلگنلرینی ائتیب بیره ردی.

چومه لیده ی زحمتکش شاعر

متین اندخویی زمانه سی نینگ عنعنه وی بیلملرینی ایگلله دی. إیکّی تیلده تینمسدن پیاشنه تیری تؤکیب شعر یازدی، تحقیقی إیشلرگه هم قؤل اوردی. تاریخ قعریدن مهم معلوماتلرنی آلیب چیقیب، عامه اختیاریگه قؤئدی. اؤزبیک ادبیّاتیگه جان کویدیریب قلم تیبره تدی. داملا متین اؤز کوچیدن آرتیق قوّت صرفلب ایجاد قیلدی. اجتماعی عقوبتلرگه چیده ب، یاروغلیک و ینگی لیکّه بغرینی آچیب، دنیاویلیک کویچی سی بؤلیب یشه دی. استاد متین جمعیتمیزگه فایده سی تیکّوده ی درجه ده ایجاد قیلدی؛ یاش اولاد بی منت کلامیدن بهره آلیشدی. غربت دیاریده اوزاق مدتدن بویان یشب کیله یاتگه نیم باعث، داملا متین نینگ بیر قطار تدقیقاتلری و شعریتیدن ائرا توشدیم. اوشبو مقاله ده استاد متین نینگ معنوی میراثیگه بهاریشدن تیئیندیم. او کیشی نینگ ایجادی، ادبی فعالیتی تؤغریسیده گی فکرلریمنی کیله جککه قالدیردیم.

ایزگو خصلترگه آراسته استاذ

ایزگو خصلتلرگه بای ایدی استاد داملا متین اؤته کم سوقیم، کمترین، مهربان انسان ایدی. ایزگو صفتلرگه آراسته بو آدم بیر معناده کلاسیک شاعرلریمزنی ایسله تردی. بو عزیز انسان 15-عصردن زمانه میزگه آتیلگنده ی گویا. او نوایی، لطفی، گدایی، امیری، سکاکی، آتایی، خوارزمیلرده گی یخشی صفتلرنی دوریمیزده کؤتریب یورگنده ی ایدی. اولر بیلن زمانداش بؤلمسه- ده، کلاسیکلر نفسی بیلن یشه دی. ممتاز ادبیاتیمیز شعریتیگه اخلاصی بلندی ایدی. نوایی، فضولی و بیدلگه کؤنگیل قؤئیگن، شعرلریگه مخمس باغلب، زمانداشلرینی فکرلریگه آشنا قیلیب کیلدی. استادنینگ یادی قلبیمیزده ابدی قالسین دیه تیلک بیلدیره من. داملا متین نینگ خاطرلش تدبیرلریده باش- قاش بؤلگن عزیزلرگه هارمنگیز، تالمه نگیز، چرچه مه نگیز دیه خیرلشه من. حرمت إیله کانادادن إیشانچ تؤره

قدیمگی تورکی شعریت ژانرلری

2- قسم تورکی

خلقلر ادبیاتی نینگ تاریخی جوده قدیمی بؤلیب، اسلامگچه و اوندن کیئینگی دورلرنی هم اؤز إیچیگه قمره ب آله دی. بو اولکن ادبیات اؤزیگه یره شه رنگمه - رنگ ادبی ژانر و پویتیک شکللرگه هم ایگه بؤلگن. اؤتمیشده ایسکی خلق آغزه کی ایجادی و پویتیکه میز شعری ژانرلر بیلن بیرگه اؤزیگه خاص شعری وزن/ اؤلچاولرنی- ده، عکس ایتّریگن. عربلر استلاسیدن کیئن تورکی شعری ژنرلر اورنینی غزل، قصیده، رباعی، فرد، قطعه، مخمس، مستزاد...شعری کبی شکللر ایگلله دی. شونگه قره می، ائریم: تویوق، قؤشیق، تؤرتلیک، إیکّی لیک، سبزوان و باشقه شعری فورملر ادبیاتیمیزده سقله نیب قالدی و شو قالیبده هم انچه گینه بدیعی تفکّر ایجاد ایتیب کیلیندی. ادبیاتشناسلیده شعری شکل و ژانرلرنی اؤرگه نیش، انه شو قطار ادبی ژانرلردن استفاده قیلیش فایده دن خالی ایمس. ایندی شو ادبی ژانرنینگ ماهیتی و تورکی اتمه لری بیلن ته نیشیب آله یلیک.

БИЛИГ/BILIG – بیلیگ

اؤز دوریده بیلیگ سؤزی« بیلیم»،« حکمت»، « دانش»، « عقل» معنالرینی انگلتگن. « بیلیک»دن یسه لگن « بیلگه» اتمه سی ایسه حکمت ائتووچی، حکمت شناس، عاقل، دانا، عقللی عالم کیشیگه نسبتن قؤلـله نیلگن. بیلیگ - حکمت معلوم معناده حاضرگی اؤزبیک تیلی سؤز بالیگیده گی مقال مضمونینی افاده له یدی. اسلام دوری ادبیاتیمیز بیلگ اؤرنینی حکمت ژانری ایگلله دی. شونی تاکیدلب اؤتیش کیره ک که، احمد یسوی، قول عبیدالله خان اؤزبیک کبی ادیبلر حکمت ژانریده فعال ایاد قیلیشگن. حکمت یازیش اؤزبیک ادبیاتیده اؤزیگه خاص ژانر صفتیده سقله نیب قالدی. ایندی بؤلسه بیلیگ ائتگن بیلگه لر تیلیدن منه بو نمونه لرنی کیلتیریب اؤته میز. منه بولر ایسه محمود کاشغری نینگ« دیوان اللغات الترک» اثریده قید ایتیلگن. اغیز یسه، کؤز اویه لور- آغیز یسه، کؤز اویه لور. ایتلی تیرنق لی ایزیرمس- ایت تیرناقدن ائریلمس. قرغه قـَـزغه اؤتکونسه بوتی سینور- قرغه اوچیشده غازگه تقلید قیلسه بوتی سینر. قؤش قیلیچ قینغه سیغمس- إیکّی قیلیچ بیر قینگه سیغمَس. اومه کیلسه قوت کیلر- مهمان کیلسه قوت کیلر. الیمچی- ارسلان- بیریمچی- سیچغـَـن- آلووچی ارسلان، قرضنی بیرووچی - سیچقان. ( محمود کاشغری)

ЎТЛУК/O’tluk- اؤتلوک

پند، اؤگیت/اؤؤت روحیده گی قدیمگی شعریتیمیزگه اؤتلوک دیئیلگن. اؤتلوکلر تربیه موضوعسیده گی بیر نیچه بندلی اؤگیت و نصحیت شعرلرینی افاده ایته دی. محمود کاشغری نینگ دیوانیده قافیه له نیش تیزیمیگه کؤره اؤتلوک ژنریگه خاص إیکّیته گینه شعر سقله نیب قالگن: 1-اؤتلوک قؤشنی- قؤنوق اغیشقه قیلغیل انغر اغیرلیق ارتوت الیب انونغیل ایزگو تـَـور اؤغورلوق مضمونی: قؤنی- قؤشنی قرینداش، کؤرسین سیندن یخشیلیک. نی-نی ساوغه قیلیشگه، یخشیراغین قیل آرتیق. قولسه قه لی اورغه ئین، بیرگیل تقی ازوقلوق. قرغیش قیلور اومه لر، یونچیغ کؤروب قؤنوقلوق. بوگونگی تیلده: کیلسه بیراو یؤقله شیب، بیرگیل یخشی آزوق نان. قرغب کیتر مهمانلر، کوتر بؤلسنگ گر یامان. کیلسه اومه توشیرگیل، تینسین انینگ اروقلوق. ارپه سَمن یه غوت غیل، بؤلسین اتی یروقلوق. بوگونگی تیلده: مهمان کیلسه اؤتکزگیل، هاردیق آلیب تیچ بؤلسین، آتی هم یاروغلوقده، ارپه سامانگه تؤلسین. 2. اؤتلوک کولسه کیشی یوزینگه، کؤرکلوک یوزین کؤرینگیل. یولیق کوزه ز تیلینگنی، ایزگو سه ویق تیلنگیل. بوگونگی تیلده: کولسه کیشی یوزینگگه، کؤرکلیک بؤلیب کؤرینگیل. شیرین، آچیق سؤز سؤئیله، یاقماق اوچون اورین گیل. اونلب اولوغ ته بَرو، تـَــوره ب کیلیب یورگیزگیل. قوره ق أیلین بوزون کؤر، قنده توشر قودی أیل. بوگونگی تیلده: بؤلسه آغیر إیشلرینگ، اؤزگه لرگه بویورمه. اؤزینگنی آچ قالدیریب، باشقه گه آزیق بیرمه. کیلسه کـَه لی قه تیغ لیق، ایرتر تیو سیرینگیل. اؤزلوک إیشین بیلیب تور، انچه انگر تیره نلگیل. بوگونگی تیلده: کیلسه قنچه قتیقلیق، اؤتیب کیتر، صبر ایتگیل. دنیا إیشین بیلیب تور، اؤزینگنی بیغم توتگیل. بؤلمیش نیگیر سیور سین، ارقون انگر سینوگیل. بیرمیش نی نیک سَقینمه، ازره ق انگر اؤکونگیل. بوگونگی تیلده: بارلیق ملک ینگ سیورسین، اونگه کمراق سیوینگیل. کیتگن مالگه اچینمه، اونگه آزراق اؤکینگیل. منبع: تورکی ادبیات نینگ قدیمی قتلملر - عبدالرشید عبدالرحمن اف - « دیوان اللغات الترک» محمود کاشغری. - بلاگفا ویب صجیفه سی، إیشانچ تؤره. دوامی بار...