نوایی شعرلرینی توشینیش نیگه قیئین؟
(مقاله حرمتلی حسن جان تؤلقین نینگ بیرگن سؤراغی اساسیده یازیلدی)
4. شعرخوان نوایی بؤئیچه یازیلگن علمی إیشلر، یازیلگن مهم کتابلر، رساله، مقاله، قاله بیرسه قیلینگن غزللر شرحلرینی اؤقیگن بؤلیشی شرط. تورلی ادبی دستور و سلماقلی صحبتلرنی تینگلش و کؤریب باریش هم فایده دن خالی ایمس. نوایی شناسلر إیشلری بیلن ته نیش بؤلمه ی، نوایی اثرلرینینگ توبیگه شونغیب، اولر دن مقصد إینجولرینی قؤلگه کیلتیریب بؤلمه یدی.
05/01/2021
(نوایی توغیلرکونی نینگ 580 أیللیگیگه بغیشله نه دی)
1.نوایی سؤز و تفکّر بویوگی علیشیر نوایی إیسته لگن ساحه نینگ دهّاسی بؤله آلمه یدی، کینگ معناده او شعریت، ادبیات بویوگی سنله دی-اؤزبیک شعریتی بویوگی. اونینگ دهّالیگی شونده که، سؤز صنعتی نینگ اینگ یوقاری چوقّیلریده توریب ایجاد ایتگن شاعر، زبردست قلم ایگه سی. فکرنی یانیق سؤزلر و یارقین بؤیاقلرده بیان قیلگن. نوایی عادی فکرله مه گن، بلکه، سؤزلرنی شیره له تیب، معنالرگه تؤینتیریب، سیر مضمون بدیعی قیلیب باغله گن؛ سؤزگه جان عطا قیلگن دهّا. تورکی عالم ادبیاتیده بونگه تینگ کیله یاتگنی یؤق؛ هیچ قچان بونده ی قلم و تفکّر ایگه سی چیقمسه، تاپیلمسه کیره ک. اگر بیر قوم گر یوز، یؤقسه مینگدور، معّین تورک اولسی خود مینینگدور. -دیئدی بویوک شاعریمیز. نوایی نینگ دهّالیگی کلامی نینگ تیرنلیگی، سؤزلری و تفکّری نینگ یتوکلیگیده دیر. نوایی سؤزلری شونچه که، ائتیلگن گپلر ایمس. یوقاری پرده لرده ترنم ایتیلگن فکر، یورک تارینی چیرتیب-چیریت روحنی جنبش ساله دیگن شعریت. منه بو بیتلرگه قره نگ: رشتۀ جان بیرله نامه نگ باشینی چیرمر ایدیم، اول شرر تاری بیلن کویمسه ایردی مکتوب. یاکه شام إیله صبح ار سریغ آغریغ ایمسلر، بس نیدور، تون ساچین یائیب، قویاش أیرتیب یوزین، توتماق اعزا. یاخود بیر یوگوروک طفل ایرور کیپریکلریم إیچینده یاش، کیم، أیقیلیب ساچیلبتور هر طرفدین خار انگه. اجل قصرین حکیم صنع، بس، مشکل طلسم ایتمیش، که، هر کیم انده کیردی، بؤلمه دی اندین خبر پیدا. کؤز قراسین حل قیلیب، او آیغه یازغوم نامه یی، باری بو تذویر إیله کؤرگی کؤزوم رخسارینی. بونقه بیتلر سان-سناقسیز نوایی ده! بو بیتلرنینگ معنا و مضمونی چقور، سؤزلری تیرن، بدیعی یوکسک، لفظی و معنوی صنعتلرگه بیزه کلنگندیر. یوقاری پرده لرده یوره ک تار-تارینی چیرتیب، کیشی سیزیمیگه قؤزغلان سالگوچیدیر شعریتدیر. کلاسیک معناده شعر ذاتن شونده ی بؤلماغی کیره ک. فکرگه گؤزه ل نطق لباسینی کیئیدیریب، پیشیتیب، معنالرگه تؤیئنتیریلب، بلاغت إیله یوکسکلیک درجه سیگه چیقریب نظم قیلیش دیمکدیر.
2.نوایی حکمت بیتگن شاعر نوایی کلامی حکمتگه یوغوریلگن، حیات سیناولریدن اؤتگن، اؤرگه نیب عمل قیلنسه، حیات دستوری، فکر سلامتلیگی، جمعیت آسایشته لیگی و اجتماعی اخلاققه دایر بیر نظامنامه. بشریت تاریخده فلسفی، تربیه وی، اخلاقی، حیاتی حکمت لی شعرلر یازگن بویوکلر جوده کؤپ. بولر آره سیده نوایی اینگ کؤپ حکمت یازیب اؤزیدن دانگ چیقرگن ادیب و دانشمند سنه له دی. نوایی نینگ فلسفی سؤقیشی چؤنگ و تیرن، نوایی چه لیک کؤپ حکمت یازگن ایجادکار دهّا تاپیلمسه کیره ک . نوایی شونچه کؤپ حکمتلی، قناتلی سؤز، عبرتلی فکر تره تگن که، سانی مینگ-إیّکّی مینگدن آشیب کیته دی. اگر اولر بیر تؤپلمگه کیلتیریلسه، کتته گینه یؤل کؤرسه تووچی کتاب و برچه -برچه گه یؤلچی یولدوز، میاق بؤلیب خذمت قیلیشی ممکن. جوده کتته فیلسوف و دانشمندلردن بونچه لیک حککتنی اوچره تمه گن من.
3.نوایی إیکّی تیللی شاعر اگر سالیشتیریب باقسک، نوایی بیز بیلن یانداش(فارس) ادبیات نماینده لری إیچیده اؤز اؤرنیگه ایگه، فارس تیلیده یازگن شعرلری تاش باسه آله دی. تؤیقیس، بیزده بیتته نوایی بؤلسه، فارسلرده کمیده اؤنته نوایی سی بار. فارسی یازگن تورکی تیللی زور شاعرلرنی استثنی قیلمسک، فارسلرده فردوسی، عطار، سنایی، نظامی، خسرو دهلوی، جلالالدین رومی، سعدی، ناصر خسرو، خیام، حافظ و بیدیللری بار. نوایی سؤز و تفکّرده بولردن اؤتسه اؤته دی، اصلا قاله دیگن جایی یؤق. بیراق، نوایی نینگ بولردن اوستون توره دیگن بیر بیتته تامانی بار. اوهم بؤلسه بیرارته فارس شاعری یؤقکه، اؤزبیک تیلیده قایلـله تیب اثر یازگن بؤلسین، حتی بیر بیت شعر یازه آلگنلری یؤق. نوایینی کؤرینگ "رنگین و شرین معنالی شعرلردن قنادلیک و زرگرلیک رسته سین آچگن". نوایی اؤزبیکچه شعرلریده: گدالرغه اندین داغی عطا بیر، غنیلرغه انی داغی توتا بیر." فرهاد و شیرین" دیسه، " دیوان فانی"ده "زین دکانها هر گدا کالا کجا داند خرید؟، چونکه باشد اغنیا این کالاها را مشتری»- دیئیدی. دیمک نوایی نینگ اؤزبیکچه شعرلری بای، چیغای ته نیمی همّه اوچون یازیلگن شعر؛ امّا، فارسچه شعرلریدن ایسه فقط بایلر بهره مند بؤله دی ایکن. قیزیق ایمسمی؟
4.ائتیب ساویمس ترانه سین-سین نوایی اوچ تیلده(اؤزبیک، فارس و عرب(سبة الابحور-نویی گه نسبت بیریلگن سؤزلیک)) ایجاد قیلگن اولوغ شاعر و عالم. نوایی علم-فن، صنعت و مدنیت، آدم و عالم مساله لریگه باش سوققن، سؤز ائتگن شاعر. نوایی ده 15-16 عصر اجتماعی، سیاسی، فلسفی، علمی؛ کسب-هنر، حرب و باشقه کؤپلب موضوعلر بابیده کمیده بیر شینگیل فکر ائتیلگن. ائنیقسه، اؤشه دوری اؤزبیک خلقی حیاتیدن تنیق تصوّر بیره دی. بیر کون کیلیب برچه بویوکلر حقیده گی علمی إیزله نیش، تیکشیریش، گپ و فکر توگر احتمال؛ بیراق، نوایی حقیده گی تیکشیریش، بیلیش و اؤرگه نیش إیشلری سیره توگه مه یدی. اؤز تعبیری بیلن ائتگنده " آلیب قوریمس خزانه دور"بابامیز.
Ishonch To'ra 02/03/2021 کانادا، تورانتو