تیل و ادبیّات

اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.

منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .

:: آرشيو مطالب

:: پروفایل مدیر وبلاگ

:: پست الكترونيك

:: RSS

:: تیل

:: شعریت

:: نثر

Navoiynoma-انیق سؤزلرنینگ موهوم معنالری

انیق سؤزلرنینگ موهوم معنالری

>><<<<<<<<<<>>>>>>

إیکّینچی قسم

علیشیر نوایی نینگ« فواید الکبر»(« کیکسه لیک ثمره لری»)(2013م)دیوان نینگ علاوه قسمیده، اوشبو دیوانده اوچره گن ائریم سؤزلرنینگ معنالریگه ایضاح بیریلگن. بیریلگن ایضاحلر بیزنینگچه زوره کی بؤلیب، نوایی اوشبو سؤزلرنی ائریم نوایی شناسلر اؤیله گنلری معنالرده اصلا إیشله تمه گن. عکسینچه، شاعرنینگ دیوانده گی سؤزلر جانلی و قئناق حیات فینومینگه تیگشلی، انیق و تینیق معنالرگه ایگه. ایندی تورکوم مقاله لریمیزده انه شو سؤزلردن بعضیلرینی بیریب باره میز و اولرگه اؤز مناستیمیزنی هم بیلدیره میز. 1 چشم( کؤز) اشیالر( نرسه لر)ده حقنی مشاهده قیلیش. بو مشاهد کارلیک لیاقتی بصری صفت دیب تعبیر قیلینه دی. یعنی، سالک نظریدن بیران نرسه نی چیتده قالدیرمی دیگن فایده لی و ضررلی نرسه لرنی نظارت قیلیب تورووچی، اونینگ یخشی و یامان احوالیگه تعلقلی بصری صفتلر. نوایی یازه دی:

قاتل کؤزونگ که اؤلتورور ایلنی باقیب توروب،

باقمس منگه، کؤزوم نیچه کیم تورسه تیلموروب. (66، 1)«بدایع الوسط » به - به! قایل یی، بو گپنی توزگن نوایی شناسگه! مین-کو، هیچ نرسه توشینمه دیم؛ سیز عزیزلر چه؟ شونداق هم چوچمال جمله توزیلسین می؟ 2 کیلینگ بو تصوّفی فکرنینگ مغزینی چقیشگه کیریشه یلیک. یوقاریده گی متنده قید ایتیلگنیدیک، باشقه لر ایمس؛ عینن سالک( إیزداش)کؤزی حقنی( تنگری)کؤریش صفتیگه ایگه ایکن. بو جمله افاده لی قیلیب، قیامیگه یتکزیب توزیلمه گن. باردی، خدانی کؤریش(؟) کیره ک بؤلسه، بیرگینه سالک ایمس، پیر هم، مرشید هم عارف و صوفیلر برچه-برچه سی کؤرسینده!اعلاجی بؤلسه حضرتنی برچه جانلی و جان سیز ذاتلر بیرده ی کؤرسه یخشی ایمسمی؟ تؤغری، عرفان و تصوّفنینگ إیشی انه شونقه موهومات و ابسورد نرسه لر بیلن إیش کؤریشدیر. گپ نینگ دوامیگه دقّت قیلسنگیز فکر ینه -ده، چووه لیب، کله وه له شیب، قارانغی تارتگنینی کؤره میز. یعنی، سالک برچه نرسه لرنی کؤز آستیگه آلیب، نظارت قیلیب توره رکن. افسوسکه، بو گپده هم زیغیرچه معنا یؤق. 3 ایندی نوایی إیشله تگن« چشم»سؤزینینگ لغوی معنالرینی کؤریب چیقه یلیک. چشم سؤزی حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده جوده کم قؤلـله نه دی. « اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»ده: کؤز، آرزو- امید معنالریده إیشله تیلگن. نوایی اثرلریگه عاید سؤزلیکلرده هم شو معنالرنی افاده له یدی. فارسی منبعلر، جمله دن « دهخدا فرهنگی»ده ایسه: کؤریش سیزگی عضوی( انسان اناتومیه سی)، آرزو-امید، و ینه باشقه سؤزلر بیلن بیرکیب کیلگن حالتده 20گه یقین معنالری قید ایتیلگندیر. « چشم» کلیمه سی عرفان و تصوّف اتمه لریده: جمال، إیچکی سیزیم، إیچکی کؤریش، خدانینگ نگاهی کبی معنالرده کیلگن. بو قلم نینگ کوزه تیشیچه، نوایی نینگ شعری دیوانلریده شو معنالرده گی« چشم» سؤزی سیره اوچره مه یدی؛ بو سؤز شاعرنینگ دینی اثرلریده هم گمانیمچه تصوّفی معنالرگه ایگه ایمس. خوش، مدام که شونده ی ایکن، ادیب نینگ دیوانلریده گی سؤزلریگه زورمه - زوره کی تصوّفی معنا یوکلشگه نه حاجت؟ بونده ی اورینیشلر اؤز ماهیتیگه کؤره نوایینی حیاتدن اوزیب کؤرستیشده ی بیر گپ. اسلام و تصوّفگه بؤلگن شخصی چنقاقلیک و قیزیقیشنی نوایی گه یوکلش بیلن کؤز- کؤز قیلیشنی بیلدیرمیدیمی؟ 4 نوایی دن یوقاریده کیلتیریلگن بیتده چه؟ چیندن هم حقنی کؤرگووچی یالغیزگینه سالک / إیزداشنینگ کؤزی میکن؟ یخشی- یامانیگه قره می، سالک همّه نرسه نی نظارت آستیگه آلیب تور ه ر میکن؟ مذکور بیتده اصلا بو معنا یؤق-ده. قاتل کؤزونگ که اؤلتورور ایلنی باقیب توروب، باقمس منگه، کؤزوم نیچه کیم تورسه تیلموروب. شعرنینگ سؤزمه - سؤز معناسی: ( ای گؤزه لیم)سینینگ قاتل کؤزینگ( شونچه که قره ب ایمس) بلکه ایلنی اته ئین باقیب توریب( بارلب/نشانگه آلیب) اؤلدیره دی؛ بیراق، مینینگ کؤزیم قنچه لر تیلموریب تورمه سین، کؤزلرینگ باقمه یدی، نظرگه أیلمه یدی. « فواید الکبر» دیوانیده گی سؤزلرنی نیمه گه اساسله نیب، بونده ی معنا قیلدینگیز؟ دیه سؤره گیم کیله دی حرمتلی اؤزبیکستانلیک نوایی شناسلردن. مقاله لرنینگ دوامینی اؤقیب بارینگ.

ارسال در تاريخ 2019/11/21 توسط ایشانج

انیق سؤزلرنینگ « موهوم» معنالری

انیق سؤزلرنینگ« موهوم» معنالری

Birinchi qism

علیشیر نوایی ایجادی، علمی و ادبی میراثی تورلی دور و زمانلرده بیش یوز أیلدن بویان اوزلوکسیز روشده اؤرگه نیب کیلینماقده. نوایی اثرلریده توشینیشی قیئین بؤلگن سؤزلرنینگ شرح و ایضاحی اوچون اؤنلب لغتلر وجودگه کیلدی. اونینگ فکرلرینی آچیش اوچون مینگلب مقاله یازیلدی، یوزلب اثرلر دنیا یوزینی کؤردی، قطار علمی إیش و منوگرافه لر یره تیلدی. بو ساحه بؤئیچه چیت ایل و اؤزبیکستانده دوکتورلر، اکادیمک نوایی شناسلر یتیشیب چیقدی. خلص، چؤنگ نوایی شناسلیک مکتبی وجودگه کیلدی. بوندن کیئین هم نوایی بؤئیچه علمی إیزله نیش و تیکشیرولر دوام ایتیب باره بیره دی. نوایی منگولیکّه یوز توتگن متفکر! یوقاریده گی تاکیدله گنلریمیز نتیجه سی اؤله راق؛ نوایی علمی و ادبی میراثی بؤئیچه إیکّی خیل یؤنه لیش شکللندی: 1.نوایی یؤقسیللر طبقه سینی یؤقله گن کمونیست دهری شاعر؛2. نوایی صوفی، مطلقا الهییات کویچیسی یعنی اسلام شاعری. بو آره ده ترازونی تؤغری اوشلب، حقّانی بها بیرگن عالملر هم بؤلدی. بیرینچی قره ش طرفدارلری ساویت تیزیمی دوریده سویگی قاتگنلر بؤلسه؛ إیکّینچی قره شنی یؤقلاووچیلر کؤپراق اؤزبیکستان مستقللیگینی قؤلگن کیریتگن دوردن کیئین شکلندی. ائنیقسه شو کیچه کوندوزلری بابامیزنینگ حتی:« کیلمه دی»،« قرا کؤزوم»،« ائله گچ» و ینه مینگلب غزللرینی بوزیب؛، « بولرده نوایی الهی عشقنی نظرده توتگن» دیه جر سالیب، تلقین قیلووچیلر افسوسکه اورچیب بار ماقده. ابراهیم حق قول و سیف الدّین رفیع الدّین کبی نوایی شناسلر نوایینی یردن اؤزیب آلیب، عرب میتالولوگیه سی منبریگه آلیب چیقیب قؤئیشماقده لر. اولرگه کؤره گویاکه، نوایی سیزگیسی، حس و هیجانی یؤق، جان و قان، یت و سویگی، عشق و محبّتی بؤلمه گن مخلوق. بوندن هم یامانی، ینه شولرنینگ نظریدن نوایی قؤلـله گن سؤزلر تریک انسانگه خاص بؤلگن نرسه لردن مطلقا بؤش، موهوماتگه یوغیریلگن توشونچه لر ایمش. اصلیده بیز اساسن انه شو ادّعالر تیوره گیده سؤز یوریتماقچی میز. مقاله نی یازیشدن هم مقصد شو. باشقه تاماندن علیشیر نوایی ایجادی سینچیکلب اؤرگه نیلسه، هر إیکله قره ش هم باطل ایکنی معلوم بؤله دی. نوایی علمی، ادبی میراثی نهایتده اولکن. اوندن شاه هم چیغای/ گداهم بارینگ که، جمعیت نینگ هر قنده ی صنفیگه علاقه سی بار انسان اؤزیگه کیره گینی تاپیب آله دی:

بو دُرلرکیم کؤزینمی آندین آچدینگ،

مینینگ ایلگیم بیله عالمغه ساچدینگ.

گدالرغه داغی اندین عطا بیر ،

غنیلرغه انی داغی توتا بیر.

شه آلسه داغی قیلسون تاج تارک،

قُل آلسه هم انگه بؤلسین مبار ک.

انگه عشق اهلینی قیل آرزومند،

انینگ بیرله الرنی هم برومند.

«فرهاد وشیرین» نوایی ایجادی زمان، مکان، وآدم بیلمس بایلیک ایمس میکن...؟ ینه بیر مهم جایی شونده که، علیشیر نوایی اؤز علمی، ادبی میراثینی بؤلیب - بؤۀیب، اولر آره سیده چیزیق و چیگره تارتگن. شاعرنینگ خمسه و لیریکه سیده جؤشقین محبّت و دنیاویلیک کویله نگن بؤلسه؛ « نسایم المحبت»، « لسان الطیر»، « نظم الجواهر»، « سراج امسلمین»،« اربعین»،« مناجات»، « تاریخ انبیا و حکما» اثرلری دینی یؤنه لیشده یازیلگن. نوایی گه خاص ینه بیر عمومی حالت شوکه، دها شاعر اؤز طرفه فکرلرینی بابا دهقان خودّی بوغدای ایکّن کبی، اؤز دُردانه اؤی- فکرلرینی برچه اثرلریده ساچیب یوبار گن. بیر سؤز بیلن ائته دیگن بؤلسک نوایی مسلمان و الله گه سیغینووچی عالم، شاعر و ادیبدیر. اونی دهری توتیب یاکه باشیگه عرب چیتارینی قؤنیریش کیره ک ایمس. ینه بی فکرگه کیلیب، علیشیر نوایی ده بل که، پره دوکس حالت حکمران دیکس تؤغری راق بؤلر.« اونیسی هم، بونیسی، باشقه سی هم إیچیده یاکه تیسکری»دیئش بیزنینگچه نوایی کبی دهالرگه خاص نرسه. نوبتده گی مقاله لریمیزده« فواید الکبر»(« کیکسه لیک ثمره سی») دیوانیده اؤزبیکستانلیک نوایی شناسلر تامانیدن بیریلگن سؤزلرنینگ معناسیگه قره تیله دی. بیتیکلریمیز، بو دیوانده اوچره یدیگن سؤزلرنی اؤزبیکستان نوایی شناسلری قنده ی معنا قیلگنی و اولرگه کمینه نینگ تنقیدی مناسبتی عکس ایته دی.

ارسال در تاريخ 2019/11/15 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

اسلایدر