کیلینگ تؤغری یازه یلیک

(۸)

 اؤزبیکچه سؤزلر اؤز طبعیتیگه کؤره یسه لیش خصوصیتیگه ایگه. اؤزبیک سؤزلری  خیلمه- خیل قؤشیمچه لرگه بای. بیر اؤزه ک آرتیدن بیر نیچیته افیکس کیتمه- کیت کیله بیریشی ممکن. مثلن، إیش+چی+لر+ی+میز+نینگ(إیشچیلریمیزنینگ) کبی. قاعده بؤئیچه قؤشیمچه لر اؤزه ککه تیرکب(بیر سؤز شکلیده) یازیله دی. بیراق، عرب یازووی بوقاعده گه (یازیلگن تقدیرده هم قؤپال کؤرینه دی) بؤئین بیرمه یدی. شونگه کؤره، قؤشیمچه لر قنده ی تورگه(ایگه لیک، کیلیشیک، شخص- سان؛سؤز یساووچی، شکل یساووچی، سؤز اؤزگرتیوچی) بؤلینیشیدن قطع نظر إیخچم، سادّه راق کؤرینیشگه ایگه بؤلماغی درست.

    افیکسلرنی عرب یازوویده افاده لش اوچون معیّن بیر قاعده نی توصیه قیلیب  بؤلمه یدی. یازووچیلریمیز قؤشیمچه لرنی یازه یاتگنده فقظ سؤز شکلی چؤزیلیب کیتمسلیگیگه اهمیت قره تسه لر عین مدّعا بؤلور ایدی. شونده هم بیر و إیککی بؤغینلی سؤزلرنی البتته قؤشیمچه لری بیلن بیرگه یازیش کیره ک. مثلن، بیرگینه(بیر+ گینه)، بیلباغدن(بیل+باغ+دن) کبیلر. اگر بونده ی سؤزلرنی بیر گینه، بیلباغ دن قیلیب یازیش تؤغری ایمس.

   یوقاریده تاکیدله گنیمیزدیک، قؤشیمچه لرنی یازیش مساله سیده سؤز شکلی چؤزیلیب کیتمسلیگی اهمیتگه ایگه. «ه» بؤغیز تاووشی بیلن توگه گن سؤزلر اؤزیدن کیئینگی قؤشیمچه لرنی قبول قیلمه یدی. مثلن، تاشبقهلرنینگ،کوچهدن، بالهسی، دلهلرنینگ کبی.

-        قؤش اونداشلی تاووشلرنی هم تشدید قؤیمسدن إیککی حرف بیلن افاده لش لازم. مثلن، بیلله شماق، قؤلـله شماق، تیلـله شماق و باشقه لر.

-         کیلیشیکلرنی ائری-ائری یازیش تؤغری ایمس. مثلن، قلم نی، مکتب دن، إیش نینگ، تاغ ده، تشقری گه کبی.

-         «لر» کؤپلیک قؤشیمچه سینی هم علیحده یازیش درست ایمس. کتاب لر، باغ لر، إیشچی لر کبی.

    عمومی قیلیب ائتگنده، عرب یازووینی بیر قدر سادّه لشتیریش ممکن. بیراق، بو. یازوو اؤز طبعیتیگه کؤره اصلاحاتنی قبول قیلمه یدی.

 اؤزی، باشدن بو یازوو تیلبه تیسکری، بی مقصد یره تیلگنیگه شبهه قیلیب بؤلمه یدی. عرب یازووی نه فقط تورکی تیللر اوچون، بلکی هیچ بیر تیل اوچون هم ماس ایمس. حتـــا عرب سؤزلری اوچون ته لیگینه قیئینچیلیک توغدره دی. فقط آته- بابالریدن میراث قالگنیی اوچون گینه بو مزخرف یازوو عربلر اوچون مقدّس سنه له دی. افسوسکی، عرب بؤلمه مللتلرنینگ هم بؤنیگه طوق لعنت بؤلیب توریبتدی.

   خلصُ عرب یازووی بؤئچه ائتماقی بؤلگن فکر و ملاحظه لریمیز حاضرچه انه شولر. کیله جکده بو فکرنی ینه ده کینگیتیریب، بیر دستور اؤله راق تؤپلم قیلیش نیتیمیز هم یؤق ایمس. عرب یازووینی همّه بیز کؤرستگن شکلده یازسین دیگن فکردن أیراقمیز. مقصدیمیز خطا و ناقص توزیلگن املاگه مناسبتده بؤلیش و  الترناتیفینی کؤرسه تیشدیر.  

دوامی بار