حرمتلی ویبلاگخوانلر       ائریم اؤزبیکچه قؤشیمچه لر ایندیکسینی بو یرده جایلشتیریشدن مقصد، سیز عزیزلرنی مورفولوگییه(صرف) بؤئیچه بیلیمینگیزنی بائیتیش، چوقورلشتیریش؛ اؤزبیک تیلیده گی سؤز یسه لیشلری بیلن ته نیشتیریش؛ اؤزبیکچه سؤزلر باشقه تورکی تیللردن توبدن فرقلی اؤله راق اؤزیگه خاص معنا قتلملریگه ایگه ایکنلیگینی کؤرسه تیش؛ تیلیمیز انه شو قؤشیمچه لر آرقه لی تاباره معنا تاوله نیشلریگه ایگه بؤلیب، بائیب باریشینی کؤز-کؤز قیلیشدیر. شونینگدیک، سیز اؤزبیک تیلیده گی سؤزلر نینگ آلدی یاکی آرقه سیدن کیلگن افیکسلر قنده ی معنا و وظیفه لرده قؤلـله نیلگننیی منطقی توشینیب آله سیز. خلـّص، تیلشناسلیک علمی انه شونده ی قاعد-قانون و حساب- کتابلرگه عمل قیلیب، إیش توته دی. اوشبو کیچیک اثرده اؤزبیکچه قؤشیمچه لر تؤله -تؤکس اؤز عکسینی تاپگن دیب بؤلمه یدی. بو مساله بؤئیچه آلیب باریلگن علمی إیزله نیش و تدیقیقاتلردن البتته سیزنی خبردار قیله میز.

 تــوزووچـیلر:

 ن. محـــــکم اف

 الف. مـدعلی یف

 

اثر نامی:

                     اؤزبیک تیلیده گی ائریم قؤشیمچه لر تؤپلمی

  عرب یازوویگه ائلنتیریب نشرگه تیارلاووچی:

 ذ.إیشانچ                      

 

           سؤز یساووچی و شکل یساووچی قؤشیمچه لرنینگ ایضاحلی کؤرستکیچی

(a)- الف 

  1. سؤز یساووچی:1) آتلرگه قؤشیلیب، اساسدن انگله شیلگن توشونچه بیلن باغلیق حرکتنی  افاده لاوچی فعل یسه یدی: آشه ماق، تونه ماق، قانه ماق. بونده بعضی یسلمه لرنینگ اساسلری فونیتیک اؤزگریشگه اوچره یدی: اؤینه ماق> اؤین+ الف(ه)؛ یشه ماق> یاش+الف(ه)؛2) سنه ماق> سان+الف(ه)کبی؛ 2) صفتلردن اساس انگله تگن حالتگه اؤتیش معناسینی بیلدیروچی فعللر یسه یدی: قئنه ماق، بؤشه ماق؛3) تقلیدی سؤزلرگه قؤشیلیب، اؤشه آواز بیلن حرکتلنه دیگن حرکتنی انگله توچی فعل یسه یدی: جیلدیره ماق، شیلدیره ماق، قلتیره ماق؛ 4) فعللردن صفتلر یسه یدی: کؤتره(سودا)، قؤشه- قؤشه(اویلر)؛ 5) یککه یاکی تکرارلنگن تقلیدی سؤزلردن آت یسه یدی: جیزّه، دؤمبره؛ قهقه؛ شرشره؛6) تقلید سؤزلردن روش حاصل قیله دی: گوپپه-گوپپه، تپپه- تپپه، تققه(تؤخته دی)، شرته.

 

ادامه مطلب...

 

 

---

اؤزبیک تیلی                                           (۳۳)                                                صرف

---

   قیسقچه سؤزلیک

اوشبو کیچیک سؤزلیک،اؤزبیک تیلیشناسلیگیده کینگ قؤلّه نیب کیلینه یاتگن

اینگ ضروری اتمه وسؤزلرنی اؤز ایچیگه آله دی .

آ

آت -  نرسه نینگ ،واقعه- حادثه نینگ نامی ،اسمی.

آت کیسیم –جمله ده ایگه افاده قیله دیگن   ایش -حرکت.

آت باشقرو- ایکّی سؤزنینگ ایگه - تابعلیک اساسیده کیلیشی .

آت کمکچیلر- آتنینگ باشقه سؤزلرگه مناسبتینی افاده قیلیوچی یاردمچی سؤزلر.

آلینمه سؤز - باشقه تیللردن قبول قیلینگن سؤزلر.

آلماش -آت،سان ،صفت کیبی سؤز اؤزنیده  قوله نوچی مستقل  سؤز تورکومی .

آلد قؤشیمچه - سؤزنینگ آلدیگه قؤییلیب گرماتیک معنا حاصل قیلیشده قؤلّنه دیگن افیکس.

آرت قؤشیمچه- سؤزنینگ آخریده قؤلّه نوچی  افیکس.

آغزه کی نطق-  یازوده ایمس ، آغیزده ایتیله دیگن گپ. 

الف

اتمه – اصطلاح،  تیرمینالوژی

اتاقلی آت – ( اسم عام) بیر تورد ه گی نرسه لرنامیگه نسبتاً قؤلّه نوچی سؤز.

ادبی تیل -  بیر معیارگه سالینگن ،یازوده افاده لنگن نطق ، برقرار نطق شکلی.

ادبی معیار - ستندرد لشتیریلگن تیل.

اؤز سؤز – بیرار تیلدن  آلینمه گن سؤز.بیر تیلگه خاص سؤزلر.

اؤزلشمه سؤز- باشقه تیلدن آلینگن سؤز.

اؤزه ک- اینگ کیچیک معنا بیلدیروچی نطق بیرلیگی.

اؤلیک تیل- معامله دن چیقیب کیتگن ایشله تیلمیدیگن تیل.

اورغو- سؤز وگپنینگ  بیرار بؤله گینی علحیده اونداو – حس- هیجان افاده لاوچی سؤز.

اونداش- اؤپکه دن چیقه دیگن تاوشنینگ تؤسیقّه اوچره شی نتیجه سیده حاصل قیلینگن تاوّش.

ایگه – حرکتنی بجروچی شخص، نرسه – حادثه.

ب

باش سؤز- لغت مقا له لریده  ایضاحلنگن سؤز.

باغلاوچی -  سؤز و جمله نی بیر-بیریگه باغله دیگن سؤزلر.

باغلاوچی سوز- باغلاوچیلر .

باغلمه - سؤز وگپنی بیر- بیریگه باغلاوچی سؤز.

بیرینچی شخص- ایش- حرکتنینگ بجروچیسی(مین، سین، او).

بیریکمه – بیر دن آرتیق سؤزلرنیگ  اؤز ارا بیریکیشی.

بیرکتیرو – بیریکتیرش، قؤشیش.

بؤغیز تاوشی- بوغیز بؤشلیغیده حاصل بؤله دیگن تاوش. مثلاً، ح،ه

بویروق میل -  بویوریش یؤلی بیلن افاده لنگن فکر.

بؤغین – نطقده سؤزنینگ  علیحده اجره تیب تلفظ قیلینه دیگن اینگ کیچیک قسمی. 

بؤیاقلی سؤز- سوزنینگ لغوی معناسیگه قؤشیمچه

معنا ، حس- هیجان بیلدیروچی  سؤزلر.

پ

پیت روشی- ایش، حرکتنینگ پتینی بیلدیروچی سؤز. مثلا.: آدین، ایرته

 ،یازده ، کوزده  وباشقه لر.

پیچه –  تاوش حا صل قیلیشده قتنه شه دیگن نطق اعضالریدن بیری.

 ت

تاوش – تلفّظده سؤزنینگ اینگ کیچیک وساده  قسمی.

تنگلی تاوش- تنگلیده حاصل قیلینه دیگن تاوش ، ی (I).

تیزیم- سیستیم.

تیرمینلر- اصطلاح لر.

ترتیب سانلر- نرسه نینگ ترتیبینی بیلدیروچی سانلر.

تصویری سؤز - بدیعی قیلیب یازیگن سؤز.

تیل- فکر لش وعلاقه واسطه سی ،قورالی .

تیل آلدی تاوشلر – تیل آلدی بیلن ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا: ا، ی،

تیل آرقه تاوشلر- تیل آرقه سیده بیلن ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا.: ک.

تیل اؤرته – فعال تیل اؤرته سی بیلن ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا.: ای .

توشوم کیلیشیگی- کیمنی ؟نیمه نی؟ سؤراغیگه جواب بؤله دیگن کیلیشیک توری.

تورداش آت-( اسم عام) بیر تورده گی نرسه لرنینگ نامی.

تورغون – اؤزگرمس.

ج

جرنگلی- شاوقینگه آواز قؤشیلگن تاوش.

جرنگسیز- فقط شاوقیدن توزیلگن اونداش.

جؤنه لیش کیلیشگی- حرکت یونه لگن نقطه نی بیلدیروچی کیلیشیک توری.

چ

چقور تیل آرقه تاوش- چقور تیل ارقه سیده ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا.: غ ،ع .

ح

حرکت نامی- فعلنینگ آتگه یقینله شوی یاکی فعلنینگ آتگکه تامان سیلجیشینی

افاده قیلوچی سؤز. مثلا.: قیلیش، باریش، اؤقیش وباشقه لر.

خ

خلق ارا تیل- دنیا مقیاسیده ملتلر ارا قبول قیلینگن تیللر. مثلا.: انگلس، فرانسوی،

چینی،اسپن، روس وعرب تیللری خلق ارا تیللرگه کیره دی.

خلق ایتیمالوژیسی- بیرار سؤزنینگ کیلیب چیقیشینی علمی ایمس،

 تخمینی قیلیب ایتیش، توشونتیریش. 

خصوصی تیلشناسلیک- انیق بیراربیر تیلینی اؤرگنوچی تیل ساحه سی.

د

دیالیکت- عینا لهحه.

دانه سان- نرسه لرنی سنشده دانه لب افاده لنه یاتگن سانلر.

ر

روش- حرکتنیگ بیلگیسینی بیلدیروچی سؤز تورکومی

ژ

ژرگون- اؤز ازا مناسبتلرنی یشیریش مقصدیده تورلی طایفه آدملرآره سیده

 قؤللنیله یاتگن  سؤز یشرین تیل.

س

سان- نرسه لرنینگ مقدارینی بیلدیروچی،ترتیبلرنی انگله توچی سؤز.

سناق سان- نرسه لرنینگ سنا غینی بیلدیروچی ،مقدار سانلر.

ساده سان- بیرته سؤزدن بیلن افاده لنگن سان.

سؤز- کلمه ،لغوی معناگه ایگه بؤلگنن اینگ کیچیک نطق بیرلیگی.

سؤز بیریکمه سی- ایکّی سؤزنیگ اؤز ارا باغله نگن  بیردن آرتیق سؤز.

سونگ قوشیمچه- سؤز آخریده ایشله تیلوچی قؤشیمچه.

ش

شیوه-  لهجه

ص

صفت – نرسه ، واقعه –حادثه لر نینگ بیلگیسینی افا ده قیلوچی مستقل سؤز تورکومی.

صفتداش- صفتگه یقین توره دیگن سؤز.

ق

 قؤشیمچه – سؤزنینگ آلدی یاکی سؤنگیده ایشله   تیلوچی  اینگ کیچیک نطق بؤله گی.

قره تقیچ – بیرار نرسه نینگ کیمگه ، نیمه گه قره شلیلیگی .

قریداش تیلر- بیر تیل عایله سیگه منسوب تیللر.

قسقرتمه آت- سؤزلرنینگ مخففیدن توزیلگن آتلر.

قؤشمه سوز- ایکی واوندن آرتیق سؤزدن تشکیل تاپگن سؤزلر.

ک

کؤرسه تگیچ-  کؤرسه توچی او،بو،شو کبی سؤزلربیلن افاده قیلینوچی سؤز.  

کرچمه معنا- مجازی معنا. 

گ

گپ- (جمله) ایگه وکیسیمدن انگله شیلگن فکرنینگ یازوده گی افاده سی.

گمان آلماش- الّه کمکچی سی بیلن گمان بیلدیریب نرسه ،شخص، حادثه –واقعه

اؤرنیده قؤله نیله دیگن سؤز، آلماش توری.

ل

لب- لب اونداشلری- لب- یاردمیده ایتیله دیگن دیگن تاوشلر. او، ای،ی.

 لب- تیش تاوشلری- لب- تیش یاردمیده ایتیله دیگن دیگن تاوشلر. و، ف.

لب اونلیلری- لب بیلن تلفظ قیلینه دیگن اونلیلر.

لبنگن اونلیلر- لبلر اشتراکیده ایتیله دیگن اونلیلر

لبنمه گن اونلیلر- لبلر سیز ایتیله دیگن اونلیلر.

م

مقدار سان – نرسه لرنینگ مقدارینی بیلدیروچی سانلر.

موهوم آت- موهوم نرسه لرنینگ نامینی بیلدیروچی آتلر..مثلا.:جن،پری،فکر، خيال وباشقه لر.

ن

نطق- فکرنینگ سؤز وگپده افاده قیلینیشی.

نسبت- ایش- حرکت بیلن بحروچی آره سیده گی مناسبتنی کؤرسه ته دیگن فعل شکلی.

ی

یوکلمه- گپده قؤشیمچه معنا افاده لش اوچون قیله دیگن یاردمچی سؤز.

یسه مه سؤز- بیرار قؤشیمچه یاردمیده  حا صل قیلینگن سؤز.

 

                       فایده لنیلگن ادبیّاتلررویخطی

1. اؤزبیک تیل گراماتیکه سی . تاشکینت.،«فن»،  1975 .1- قسم.

2. اؤزبیک تیلی گراماتیکه سی . تاشکینت.،«فن»،  1976. 2- قسم.

3. تورسون اف،ع.،محموداف ج.،رحمت الله یف ش.حاضرگی

 اؤزبیک ادبی تیلی . تشکینت.،«اوقیتوچی» .1999 ییل.

4. کریم نظر اف.خوجن اوه. اؤزبیک تیلی . تاشکینت- 2003.

4. ایرس قو ل اف م. تیلشناسلیککه کیریش.«اوقیتوچی»  تاشکینت -1992.

5.غلام اف الف.،اسقروه  م.،حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی.

 «اوقیتوچی». تشکینت- 1978 ییل.

6. شاه عبدالرحمن اف  ش.،اسقروه م.،حاحیف ع.،رسول افای.، دانیار اف خ.

حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی.،«اوقیتوچی» .، تاشکینت- 1998 ییل.

7.میزا حکیم توختا میر زایف ، عبدالرزق رفیع یف.جمعه علی شبان اف.

 اؤزبیک تیلینی بیله سیز می؟  تاشکینت - 2004.

8. اؤزبیک تیلینینگ ایضاحلی لغتی . مسکوه « روس تیلی» نشریاتی.

 تاشکینت-1981 ییلی. 1- توم.

9. اؤزبیک تیلینینگ ایضاحلی لغتی. - توم.مسکوه « روس تیلی»

 نشریاتی. تاشکینت1981 ییلی.

10 اؤزبیکستان مل اسکلاوپیدیه سی. 13توملیک.2000 تاشکینت- 200ییللر.

11. دکتر محمّد معین .فرهنگ معین . شش جلدی. تهران -1382.

12. پولت اف ع.مومینوه ت.،پولتوه ای. دنیاوی اوزبیک تیلی.

1- جلد. تاشکینت 2003 ییل.

14. حاجییف ع.تیلشناسلیک تیرمینلرینینگ ایضاحلی لغتی .تاشکینت-2002 .

  

 

---

اؤزبیک تیلی گرامری                          (۳۲)                                      صرف

---

 

                                           ییتینچی فصل

                                            یا ردمچی سؤزلر  

یاردمچی سؤزلر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمی، بلکی باشقه سؤز  ایریم گپلرآره سیده گی

مناسبتنی افاده لشگه خدمت قیله یدی. یعنی  یاردمچی سؤزلرسؤزو گپگه قؤشیمچه گراماتیک

 معناقؤشه دی. اولر معنا و وظیفه سیگه کؤره اوچ تورگه اجره تیله دی :  

 ۱.کومکچی

2.باغلاوچی

3. یوکلمه.

                                              کمکچیلر

    کمکچی سؤزلرواسطه،مقصد ،سبب،وقت اؤرین،پیت،بیرگه لیک،مکان وشو کبی

منا سبتلرنی افاده قیلیش اوچون قؤله نیله دیگن  سؤز تورکومیگه کیره دی. بیلن ،اوچون

 ،سینگری ، سیین ،کبی ،سری بولر اوز لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن.اما،بعضی 

 کمکچیلرمستقل سؤزتورکومیلریدن(آت، صفت ،روش وفعلدن) کمکچیگه اؤتگن.مثلا.:

تامان،آرقه لی،باشقه،سببلی،طفیلی،قره می،قره ب ،سؤنگ،تشقری،بیر،کؤره،چاغلی،

اؤزره کبیلر انه شونده ی خصوصیتگه ایگه. بوکمکچی سؤزلر ازگرؤمیدی، توسلنمیدی،

آتدن کیین کیله دی. وکیلیشیکلرنی باشقه ره دی. سینگری ،اوچون کمکچیلری کیلیشیکلرنی

باشقه روچی  سؤزلر دیر. کمکچیی آت و فعلدن کیلیب چیققن بؤلیشی ممکن. شونگه

 کؤره کمچیلر:

1) اصل کمکچی(بوتونلی معناسینی یوقاتگن)

 2) آت کمکچی (آت یاکی روشدن یسه لگن) ایلگری طرف ،آل،اوست،آرقه ،یوزه ،

اؤرنیده ،بورون ،ایچیده ،سؤنگ،کیین، تامان کب ی.

3) فعل کمکچیلر(فعلنینگ روشداش،صفتداش) شکللریدن حاصل قیلینگن بؤله دی. بؤیلب،

کؤره ،یره شه ،قره ب ، باشله ب،تارتیب ،قره گنده کبیلر. کمکچیلرکیلیشیکلرنی باشقه ریب

 کیله دی . اولر توسلنمیدی، تورلنه میدی. کمکچیلر گپ ایچیده ،هم یکّه ، جفت و تکرار  

   ایشله تیلیشی ممکن .

                                               باغلاوچی

        مستقل سؤزلر و ساده گپلرنی بیر- بریگه باغلش اوچون خدمت قیله دیگن سؤزلرگه

  باغلاوچیلر دییله دی. مثلا.: و ،هم ،اما ،بیراق ،یاکی ،شونینگ اوچون ،یاخود ، دم ،گاه ،

بعضاً ،خواه ،لیکین ،بیراق ،گویاکی ،مبادا ،اگر، گرچی،چونکی ،شونینگ اوچون ،یا ،

بعضا کبیلر.باغلاوچیلر وظیفه سیگه کؤره ،ایکّیکه بؤلینه دی.

الف) تینگ باغلاوچی.

گپ بؤلکلری وایریم ساده گپلر آره سیده گی منا سبتلرنی افاده لیدی. باغلاوچیلرمعنا

وگراماتیک خصوصیتیگه کؤره تؤرت گه بؤلینه دی:

 الف) بیریکتیروچی باغلاوچیلر :و،هم، همده؛

  ب) ایروچی باغلاوچیلر:یا،یاکی،یاخود،گاه،دم ،بعضا،خواه؛

  ج) ضد لاوچی باغلاوچیلر:اما،بیراق،بلکی، لیکین؛انکار باغلاوچیلر،نه. 

  د) انکار باغلاوچیلر: نه

                                              یوکلمه لر

ایریم سؤزوگپ مضمونیگه قؤشیمچه معنا یوکلاوچی  یاردمچی سؤزلرگه یوکلمه دییله دی .

یوکلمه لرسؤزوگپلرگه تاءکید،کوچیتیرو،سؤراق، چیگره لش معنا لرینی یوکلیدی.شونگه

کؤره  اولر قوییده گیلرگه بؤلینه دی.

  الف) سؤراق یوکلمه لری: - می، - چی،- ا،- چی،- یه.(سؤراق گپلرنی حاصل قیلیشده

 اشتراک ایته دی)؛ ب) تاءکید یوکلمه لری : - کو،- ده ،- یو،- آق؛

  ج) کوچیتیریش یوکلمه لری: - اخر ،- نا خواتکی ،- حتی؛

  چ) ایرو یوکلمه لری:- فقط،- فقط ،- گینه ؛

  ح) انیقلاو یوکلمه لری: - خودّی؛

  خ) گمان یوکلمه لری:دیر؛

 د) انکار یوکلمه لی: نه ؛

  یوکلمه لری توزیلیشیگه کؤره ایکْیگه بؤلینه دی:

1) سوز یوکلمه لری:  - اخر ،- نا خواتکی ،- حتا، خودّی؛

 2) قوشیمچه یوکلمه لری: می، - چی،- ا،- چی،- یه. بو یوکلمه لر آلدیدن چیزیقچه

«-» قؤییب یازیله دی.

                                            اونداو سوزلر

       حس- هیجان ،اونداو ، بیروق ،ایستک ،تبریک،چقیریق،هیداش،معنالرینی بیلدیروچی

 سؤزلرگه اونداو دییله دی: آه،وای، بی،  هی- هی،اوره، هی، بی.اونداو سؤزلر مستقل

سؤز تورکومیگه هم یاردمچی سؤز تورکومیگه هم کیرمیدی. اونداو سؤزلر اؤز معنا

خصوصیتیگه کؤره ایکّیگه بؤلینه دی:

 1)حس- هیجان اونداولری.قویده گی معنالرنی بیلدیره دی:

  الف) سیوینیش اونداولری:آه ،اهی،بی- بی؛

ب‌)               اؤکینیش و قیغوریش اونداولری:وایی،وای- وای،ای وای؛

ت‌)               چرچش افاده قبلبوچی اونداولر: اوف،هو،وایی؛

ث‌)               نفرتنی بیلدیروچی اونداولر: ای یه، تف،یی،فیی؛

ج‌)                 تعجب انگله تیوچی اونداولری: اوهو،اهه،اهو؛

ح‌)                 قیزغه نیش:آ ها،اوهو،های، هوی؛

خ‌)                 معقوللش رغبت:برکلله،یشنگ،هارمنگ. معنالرنی افاده لیدی.

   2)هیداش - چقیریش اونداولری، دیب،دیگن سوزلری بیلن  بیرگه قّلله نه دی.اونداونینگ

 بو توری اساساً حیوانلرو پرنده لرنی هیداش- چقیریش او چون قؤلْه نیله دی.تو- تو،

بیه- بیه،کوچ- کوچ ، مه- مه،ایخ- ایخ،پیشت ، کیشت و باشقه لر. اونداو سؤزلر گپده

 آتله شیب کیله دی و آت بجره یاتگن وظیفه نی بجره دی.اونداو سؤزلر یکّه ، جفت وتکرار

 ایشله تیله دی.

                                               تقلید سوزلر

      انسان حیوان،  قوش،طبیت حادثه لری تاوشیگه، اولرنینگ حرکت وحالتیگه قره ب 

 تقلید قیلیش بیلن  تقلید سؤزی حاصل قیلینه دی:پیر- پیر، شیرت - شیرت ،تق- تق، داو-داو،

تیک- تیک،گوسور- گوسور، گولدور- گولدور،قرس- قورس،گوپ- گوپ،شیر- شیر ،

زیر- زیر،چی- چی ، یلت- یلت، دوپ- دوپ، پق- پوق ، هنگ- منگ ، لپنگ- لپنگ ،

 لرس- لرس ، وقیر- وقیر، میلت- میلت ، دیرینگ، دیرینگ  وباشقه لر.

    تقلید سؤزلر جمله ده باشقه  مستقل سؤزلرگه اؤخشب ایگه (سالون ده غاور-غورلر

کوته ریلدی)، انیقلاوچی (دله دن غیر-غیر شباده ایسیب توره ردی) ، حال(یازده غرق

 پیشگن اوریکلر داو- داو توکیلدی)  ،کیسیم  (میدانلر پلچ- پلچ) وظیفه سیده کیله دی.

تقلید سؤزلر آتگه اؤخشب تورلنه دی، ایگه لیک قؤشیمچه لرنی قبول قیله دی.گپ ترکیبیده

 آتله شیب کیله دی. تقلید سؤزلربیلدیرگن معنا سیگه کؤره   ایکّیگه اجره تیله دی:

1. تاوشگه تقلید- جرنگ- جورینگ،چیر- چیر،تپ- تپ و باشقه لر. 

2. حرکت وحالتگه تقلید- لؤک- لؤک، قیمیر- قیمیر،لرس- لورس وباشقه لر.

تقلید سؤزلر یکّه ، جفت و تکرار قرلّه نیشی ممکن . شونینگ دیک تقلید سؤزلر

 قسقه پیت ودوامیلیکنی معنا لرینی انگلته دی.

                                       مدل سوزلر

  سؤزلاوچینینگ اؤزی افاده له یاتگن فکر گه؛ بارلیققه،ایشانچ،گمان،ایستک کبی تورلی

مناسبتنی انگله توچی  سؤزلرگه  مدل سؤزلر دییله دی .  بو تورکوم سؤزلر مدل معنا

 افاده لب، اولر گپده(جمله) ده کیریش سؤز ، گپ بؤله گی وظیفه سیده کیله دی.

مدل سؤزلر فکرنی انیقلیگی ،ناانیق لیگینی  قطعیلیگینی،گمان یاکی چمه لی ایکنینی

بیلدیریش اوچون خدمت قیله دی. البته، شبهه سیز، حقیقتا، احتمال ، طبعیی، چمه سی،

 شیکیللی، بار ، کؤپ، مادامیکی و باشقه لر. مدل سؤزلر قویده گی معنالرنی افاده لیدی:

-         ایشانچ وتصدیقنی (توغری،سؤزسیز، درواقع،حقیقتا هم، شکسیز)؛

-          شبهه وگماننی(احتمال، چمه سی ، شکیللی)؛

-          افسوس لنیش واچینیشنی(وا دریغ، ایسیز، اتتنگ ، افسوس، حسره تا)؛

-          قانیقیش و خورسند لیکنی(شکور ، خیریت )

- موجود لیک ، تصدیق و انکارنی(بار ، یو ق خوب، یخشی، درست، توزوک)؛

بیان ایتیلگن فکرنینگ اولگی فکر بیلن مناسبتی و ترتیبینی (خلص، عموماّ، دیمک،

 زیرا، بنابرین، بیرینچیدن و اوّلا).

 مدل سؤزلرجمله ده ، بیرار معنی ته شیمه سه هم  کیریش معناسیده قوله نه دی.

ایریم مدل سؤزلرگه گپ توزیب کؤره یلیک.

 مثلا:

 1.آلدیمده تورگن وجدانی بورچیمنی یوکسک درجه ده  بجره من ،البته.

2.حقیقتاً، پیشانه تیری توکیب نان تاپیش آسان ایمس.

3.ایگمبردی بای 60 یاشده ایدی، چمه سی،اوز سیوکلی کمپیریدن جدا بولدی.

4.آتمنینگ اچیغی چیقسه ،عموماً، آلدلریگه باریب بولمیدی.

5. خلص، بار گپنی ایتدیم،ایشانسنگ هم اوزینگ بیله سن، ایشانمه سنگ هم.

6. بیر نرسه نی قیلماقچی بولسنگ ، بیرینچیدن ، کوچلی اراده نگ ویخشی نیتینگ بولسین.

7. یازگنلریمنینگ همّه سیدن هم قانیقمیمن. بنابراین،حقیقی ایجادنینگ تاشی آ غیر بوله دی. 

8. بالم! بوگون بهالرینگ یخشی ایمس،دیمک،یخشی اوقیمبسن.

یؤلینگده کوزلریم تؤرت،خیریت، کیلیب قالدینگ جگریم.

10. قیله من دیب وعده بیردینگمی ،سوزسیز، بجریشینگ کیره ک.

  اگر مدل سؤز  گپ باشیده کیلسه اوندن کیین ویرگول قؤییله دی. شو سؤز گپ

 اؤرته سیده کیلسه  مدل سؤز نینگ ایکّی تامانیگه ، گپنینگ آخریده قؤلنسه مدل سؤزدن

آلدین ویر گول قؤییله دیی شونده ی قیلیب ،هربیرمدل سؤز یاردمیده ایسته

گنچه گپ توزیش ممکن.

 

 

 

          

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                         (۳۱)                                             صرف

---

                        

                                       ییتینچی فصل

                                      یا ردمچی سؤزلر

     یاردمچی سؤزلر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمیدی،بلکی، باشقه سؤزوایریم گپلر

 آره سیده گی مناسبتنی افاده لشگه خدمت قیله دی . یعنی،  یاردمچی سؤزلر سؤز

 وگپگه قؤشیمچه گراماتیک معناقؤشه دی . اولرمعنا و وظیفه سیگه کؤره اوچ تورگه

 اجره تیله دی :

1. کمکچی،

2) باغلاوچی،

3) یوکلمه.

                                          کمکچیلر

     کمکچی سؤزلرواسطه،مقصد،سبب،وقت اورین،پیت،بیرگه لیک ،مکان وشوکبی

معنا مناسبتلرینی افاده قیلیش اوچون قؤله نیله دیگن سؤزتورکومیگه کیره دی .بیلن،اوچون

،سینگری ،سیین،کبی،سری کمچیلری اوز لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن.اما،بعضی 

 کمکچیلرمستقل سؤزتورکومیلریدن(آت،صفت،روش وفعلدن)کمکچیگه اؤتگن.مثلا.:

تامان،آرقه لی،باشقه،سببلی،طفیلی،قره می،قره ب،سؤنگ،تشقری،بیر،کؤره،چاغلی،اؤزره

کبیلرانه شونده ی خصوصیتگه ایگه. بوکمکچی سؤزلر اؤزگرمیدی،توسلنمیدی و آتدن کیین

 کیله دی .وکیلیشیکلرنی باشقه ره دی . سینگری،اوچون کمکچیلری ایسه کیلیشیکلرنی باشقه

روچی  سؤزلر دیر.کمکچییلرآت و فعلدن کیلیب چیققن بؤلیشی ممکن. شونگه کؤره کمچیلر:

1) اصل کمکچی(بوتونلی معناسینی یوقاتگن)

 2) آت کمکچی (آت یاکی روشدن یسه لگن) ایلگری طرف ،آلد،اوست،آرقه،یوزه،اؤرنیده

،بورون ،ایچیده ،سؤنگ،کیین، تامان کبی .

3) فعل کمکچیلر(فعلنینگ روشداش،صفتداش) شکللریدن حاصل قیلینگن بؤله دی . بؤیلب،

کؤره ،یره شه ،قره ب ، باشله ب،تارتیب ،قره گنده کبیلر. کمکچیلرکیلیشیکلرنی   

 باشقه ریب کیله دی . اولر توسلنمیدی، تورلنه میدی . کمکچیلر گپ ایچیده ،هم یکّه ،

 جفت و تکرار  ایشله تیلیشی ممکن .

                                           باغلاوچی

        مستقل سؤزلر و ساده گپلرنی بیر- بریگه باغلش اوچون خدمت قیله دیگن سؤزلرگه

  باغلاوچیلر دییله دی . مثلا.:

 و،هم ،اما،بیراق،یاکی،شونینگ اوچون ،یاخود،دم،گاه،بعضاً،خواه،لیکین،بیراق،گویاکی،

مبادا ،اگر،گرچی،چونکی ،شونینگ اوچون ،یا ،بعضا کبیلر. باغلاوچیلروظیفه سیگه

کؤره  ایکّیکه بؤلینه دی .

الف) تینگ باغلاوچی.

گپ بؤلکلری وایریم ساده گپلرآره سیده گی مناسبتلرنی افاده لیدی . باغلاوچیلرمعناو

گراماتیک خصوصیتیگه کؤره تؤرت گه بؤلینه دی :

 الف) بیریکتیروچی باغلاوچیلر : و،هم، همده؛

  ب) ایروچی باغلاوچیلر: یا،یاکی،یاخود،گاه،دم ،بعضا،خواه؛

  ج) ضد لاوچی باغلاوچیلر: اما،بیراق،بلکی، لیکین؛انکار باغلاوچیلر،نه. 

  د) انکار باغلاوچیلر: نه

                                        یوکلمه لر

    ایریم سؤزوگپ مضمونیگه قؤشیمچه معنا یوکلاوچی یاردمچی سؤزلرگه یوکلمه دییله دی.

 یوکلمه لرسؤزوگپلرگه تاءکید،کوچیتیرو،سؤراق، چیگره لش معنا لرینی یوکلیدی. شونگه

کؤره، اولر قوییده گیلرگه بؤلینه دی .

  الف)سؤراق یوکلمه لری:- می،- چی،- ا،- چی،- یه(سؤراق گپلرنی حاصل قیلیشده

اشتراک ایته دی)؛

  ب) تاءکید یوکلمه لری : - کو،- ده ،- یو،- آق؛

  ج) کوچیتیریش یوکلمه لری : - اخر،- نا خواتکی ،-حتی؛

  چ) ایرو یوکلمه لری:- فقط،- فقط ،- گینه ؛

  ح) انیقلاو یوکلمه لری : - خودّی؛

  خ) گمان یوکلمه لری : دیر؛

 د) انکار یوکلمه لری : نه ؛

  یوکلمه لری توزیلیشیگه کؤره ایکْیگه بؤلینه دی :

1) سؤز یوکلمه لری : - اخر،- نا خواتکی ،- حتا، خودّی؛

 2) قؤشیمچه یوکلمه لری : - می،-چی،-ا،-چی،-یه. بو یوکلمه لر آلدیدن چیزیقچه «-»

قؤییب یازیله دی .

                                        اونداو سوزلر

       حس- هیجان ،اونداو ،بیروق،ایستک،تبریک،چقیریق،هیداش،معنالرینی بیلدیروچی

سؤزلرگه اونداو دییله دی : آه،وای، بی،  هی- هی،اوره، هی، بی.اونداو سؤزلر مستقل سؤز

 تورکومیگه هم یاردمچی سؤز تورکومیگه هم کیرمیدی . اونداو سؤزلراؤز معنا خصوصیتیگه

 کؤره  ایکّیگه بؤلینه دی :

 1)حس- هیجان اونداولری. قوییده گی معنالرنی بیلدیره دی:

  الف) سیوینیش اونداولری: آه ،اهی،بی- بی؛

ب‌)               اؤکینیش و قیغوریش اونداولری: وایی،وای- وای،ای وای؛

ت‌)               چرچش افاده قبلبوچی اونداولر: اوف،هو،وایی؛

ث‌)               نفرتنی بیلدیروچی اونداولر: ای یه، تف،یی،فیی؛

ج‌)                 تعجب انگله تیوچی اونداولری : اوهو،اهه،اهو؛

ح‌)                 قیزغه نیش : آ ها،اوهو،های، هوی؛

خ‌)                 معقوللش رغبت: برکلله،یشنگ،هارمنگ. معنالرنی افاده لیدی .

   2)هیداش - چقیریش اونداولری، دیب،دیگن سوزلری بیلن  بیرگه قّلله نه دی.اونداونینگ ب

و توری اساساً حیوانلرو پرنده لرنی هیداش- چقیریش او چون قؤلْه نیله دی.تو- تو،بیه- بیه،

کوچ- کوچ ، مه- مه،ایخ- ایخ،پیشت ، کیشت و باشقه لر. اونداو سؤزلر گپده آتله شیب کیله دی

 و آت بجره یاتگن وظیفه نی بجره دی.اونداو سؤزلر یکّه ، جفت وتکرار ایشله تیله دی .

                                          تقلید سوزلر

      انسان حیوان،  قوش،طبعیت حادثه لری تاوّشیگه، اولرنینگ حرکت وحالتیگه قره ب تقلید

 قیلیش بیلن  تقلید سؤزی حاصل قیلینه دی : پیر- پیر، شیرت - شیرت ،تق- تق، داو- داو، 

تیک- تیک،گوسور- گوسور، گولدور- گولدور،قرس- قورس،گوپ- گوپ،شیر- شیر ،    

 زیر- زیر،چی- چی ، یلت- یلت، دوپ- دوپ، پق- پوق ، هنگ- منگ ، لپنگ- لپنگ ،   

 لرس- لرس ، وقیر- وقیر، میلت- میلت ، دیرینگ، دیرینگ  وباشقه لر.

     تقلید سؤزلر جمله ده باشقه  مستقل سؤزلرگه اؤخشب ایگه (سالون ده غاور-غورلر

 کوته ریلدی)، انیقلاوچی (دله دن غیر-غیر شبّاده ایسیب توره ردی) ، حال(یازده غرق

 پیشگن اوریکلر داو- داو توکیلدی)  ،کیسیم  (میدانلر پلچ- پلچ) وظیفه سیده کیله دی .

تقلید سؤزلرآتگه اؤخشب تورلنه دی،ایگه لیک قؤشیمچه لرنی قبول قیله دی . گپ ترکیبیده

 آتله شیب     کیله دی . تقلید سؤزلربیلدیرگن معنا سیگه کؤره ایکّیگه اجره تیله دی :

1.         تاوّشگه تقلید- جرنگ- جورینگ،چیر- چیر،تپ- تپ و باشقه لر. 

2.         حرکت وحالتگه تقلید- لؤک- لؤک، قیمیر- قیمیر،لرس- لورس وباشقه لر.

 تقلید سؤزلر یکّه ، جفت و تکرار قرلّه نیشی ممکن . شونینگ دیک، تقلید سؤزلر   

    قسقه پیت ودوامیلیکنی معنا لرینی ا نگلته دی .

                                         مدل سوزلر

      سؤزلاوچی نینگ اؤزی افاده له یاتگن فکرگه؛ بارلیققه، ایشانچ،گمان،ایستک کبی تورلی

مناسبتنی انگله توچی  سؤزلرگه  مدل سؤزلردییله دی . بو تورکوم سؤزلرمدل معنا افاده لب،

اولرگپده(جمله)ده کیریش سؤز،گپ بؤله گی وظیفه سیده کیله دی. مدل سؤزلرفکرنی

انیقلیگی ،ناانیق لیگینی  قطعیلیگینی،گمان یاکی چمه لی ایکنینی بیلدیریش اوچون خدمت 

    قیله دی. البته، شبهه سیز، حقیقتاً، احتمال،طبعیی،چمه سی، شیکیللی،بار،کؤپ،

مادامیکی و باشقه لر. مدل سؤزلر قویده گی معنالرنی افاده لیدی:

-         ایشانچ وتصدیقنی (تؤغری،سؤزسیز، درواقع،حقیقتا هم، شکسیز)؛

-          شبهه وگماننی(احتمال، چمه سی ، شکیللی)؛

-          افسوس لنیش واچینیشنی(وا دریغ، ایسیز، اتتنگ ، افسوس، حسره تا)؛

-          قانیقیش و خورسند لیکنی(شکور،خیریت)

- موجود لیک ، تصدیق و انکارنی(بار، یؤ ق خوب، یخشی، درست، توزوک)؛

    بیان ایتیلگن فکرنینگ اولگی فکر بیلن مناسبتی و ترتیبینی (خلص،عموماّ، دیمک،زیرا،

بنابرین، بیرینچیدن و اوّلا)

 مدل سؤزلرجمله ده،بیرار معنا ته شیمه سه هم  کیریش معناسیده قؤله نه دی.

ایریم مدل سؤزلرگه گپ توزیب کؤره یلیک .

  مثلا: 1

1.آلدیمده تورگن وجدانی بورچیمنی یوکسک درجه ده  بجره من ،البته.

2.حقیقتاً، پیشانه تیری تؤکیب نان تاپیش آسان ایمس.

3.ایگمبردی بای 60 یاشده ایدی، چمه سی،اوز سیوکلی کمپیریدن جدا بؤلدی .

4.آتمنینگ اچیغی چیقسه ،عموماً، آلدلریگه باریب بؤلمیدی.

5. خلص، بار گپنی ایتدیم،ایشانسنگ هم اؤزینگ بیله سن، ایشانمه سنگ هم.

6. بیر نرسه نی قیلماقچی بؤلسنگ ، بیرینچیدن ، کوچلی اراده نگ ویخشی نیتینگ بؤلسین.

7. یازگنلریمنینگ همّه سیدن هم قانیقمیمن. بنابراین،حقیقی ایجادنینگ تاشی آغیر بؤله دی. 

8. بالم! بوگون بهالرینگ یخشی ایمس،دیمک،یخشی اوقیمبسن.

9. یؤلینگده کوزلریم تؤرت،خیریت، کیلیب قالدینگ جگریم.

10. قیله من دیب وعده بیردینگمی ،سوزسیز، بجریشینگ کیره ک.

  اگر مدل سؤز  گپ باشیده کیلسه اوندن کیین ویرگول قؤییله دی. شو سؤز گپ

اؤرته سیده کیلسه  مدل سؤز نینگ ایکّی تامانیگه ، گپنینگ آخریده قؤلنسه مدل سؤزدن

آلدین ویر گول قؤییله دی.شونده ی قیلیب ،  هر بیر مدل سؤز یاردمیده ایسته گنچه

 گپ توزیش ممکن .

 

 

 

         

---

اؤزبیک تیلی پرامری                                         (۳۱)                                                  صرف 

---

            

                                   روش

       روش حرکت نینگ بیلگسینی بیلدیروچی مستقل سؤزتورکومیدیر. روش ایش

حرکتنینگ صادر بولیشی بیلن باغلیق وضعیت ،پیت، سبب،مقصد،درجه- مقدار واورین

معنالرینی بیلدیره دی یاکی،حرکت وحالتنینگ بیلگیسینی،شونینگدیک،بیلگنینگ بیلگیسینی

بیلدیره دی.  روش فعل افاده لگن حرکتنینگ بیلگیسینی،صفت افاده له گن بیلگی نینگ

 بیلگیسینی انگله ته دی .سیرتدن قره گنده روش صفتگه اؤخشب کیته دی ، او عادی،

 قیاسی وآرتیرمه درجه گه ایگه بؤلیشیگه قره می  صفتدن بوتونلی فرق قیله دی .

مثلاً.: گؤزه ل قیز  بیریکمه سیده گؤزه ل سؤزی صفتدیر، چونکی،اوقیزنینگ بیلگیسینی

 بیلدیره یپدی . سیکین یور بیریکمه سیده سیکین سؤزی روشدیر، چونکی،اوحرکت یعنی،

یورماق نینگ بیلگیسی سنله دی . دیمک، صفت آت- نرسه نینگ بیلگیسینی،روش حرکت

 نینگ بیلگیسینی انگله ته دی .روش مستقل سؤز تورکومی صفتیده قوییده گی مورفولوژیک

 خصوصیتلری بیلن اجرلیب توره دی :

1. روش هم درجه کتگوریه سیگه ایگه : سیکین،مؤل(عادی درجه)،کؤپراق،چقانراق

 (قیاسی درجه) ،اینگ کؤپ، جوده تیز(آرتیرمه درجه)کبی؛

2. روش اؤزگرمس بؤلیب،کؤپینچه فعللرگه باغله نیب کیله دی : کؤرگزمه ده تورکستان

 نینگ قالینلری قت- قن، اوستمه- اوست تؤشه لگن؛

3.روش ایریم پیتلرده  صفتگه، آتگه باغله نیب  کیله دی : بونده ی پیتده روش بیلگی نینگ

بیلگیسینی ایمس ، بلکی، اؤزی باغله نیب کیلگن یاخود آتدن انگله شیلگن  حرکت وحالتنینگ

بیگیسینی بیلدیره دی : حاضر - کؤچه  تؤله آدم .

4. روش علیحده یسه وچی قؤشیمچه گه ایگه ایمس. روش یساوچی قؤشیمچه لرآت، صفت،

آلماش قؤشیلیب کؤپینپه ، حالت روشی یسه یدی :

 لب،لرچه ،چه، آنه کبیلر . بوقؤشیمچه  بیلن باشقه سؤز تورکوملری هم یسه لدی.

5. آتلشگن سؤزلرنی مثتثنا قیلگنده روشلر توسلنمید، تورلنمیدی .

روش ،اساساً، قنده ای؟ قنده ای قیلیب؟ کیمده ای؟ قنچه؟ قی طرزده؟ کبی سؤراقرگه جواب

 بؤله دی . مثلا.: تیز(یوگیر ماق)،سیکین(گپیرماق)،بیردن( سکره ماق) ،توستدن(کیلماق)،

 کؤپ(یوگریماق)،آز(اوخله ماق)،تصادفاً،(اوچره شماق)،قهرمانلرچه(جنگ قیلماق)،ایرته

(بارماق)،یشیرینچه(کیلیشماق)،بوتونلی(اونیتماق) خاملیگیچه(ییماق) سیرتدن (قره ماق)،

دوستانه(اوچره شماق)،تاغده(قار یاغماق)،یشیرین(بیتیم توزماق)،اتیلب(قیلماق)  

،مجبوراًً(ایشله ماق)،تؤختاوسیز(یازماق)،یخشیلب (اؤقیماق)،اوزبیکچه(سؤزلشماق)،   

 بوتونله ین(توگتماق) وباشقه لر روش سنه له دی . یؤقاریده تاءکید لنیمیزدیک،

بیرقره گنده،روشلرعادی،قیاسی وآرتیرمه درجه لرگه ایگه بولیشی بیلن

 صفتگه اؤخشب کیته دی . تو شو نیش کیره کی، صفت نرسه واقعه- حادثه لرنینگ

بیلگیسینی بیلدیرسه،روش فعلنینگ بیلگیسینی بیلدیلره دی.مثلا.:

 اوچقیر آت ، تیز اوچر طیاره بیریکمه سینی آلیب قره سک بیرینچی عباره ده اوچقیر

سؤزی آتنینگ صفتیدیر . ایکنچی عباره ده ایسه  تیز سؤزی روشدیر. چونکی،او فعلنینگ

بیلگیسینی یعنی اوچماقنینگ  درجه سینی بیلدیره دی ،صفتدن روشنی فرقلش کیره ک .

روش فعلگه(بیردن اویغنماق)، ،صفتگه (اؤزبیکا نه اودوملر)بعضی پیتلرده آتگه  باغله نیب

 کیله دی.روشلر  آت وفعلرگه اؤخشب تورلنمیدی، توسلنمیدی .  روشلر قؤییده گی

 قؤشیمچه لر یاردمیده یسه لدی.

-         ان  (اساساً، طبیتاً)

-         سیز (چیکسیز،  اوزلیکسیز)

-         لب  (ایرته لب)

-         چه  (اؤزبکچه )

-         لرچه  (قهرمانلرچه)

-         اینچه  (کوپینچه)

-          لیگیچه  (چله لیگیچه)

-          انه  (مردانه)

-           دی  (تیمیر دی)

-          لی  (بوتونلی)

-          لیین (بوتون لیین)

 روشلر توزیلیشیگه کؤره اوچ تورگه اجره تیله دی :

1.ساده روش

ساده روشلر توب(آز،کوپ،تیز)ویسمه(ایسکیچه،مردانه،ساده گینه)سؤزدن توزیلگن بؤله دی.

2.قؤشمه روش

قؤشمه روشلر ایکّی مستقل سؤزلر دن تشکیل تاپگن بؤله دی : او یاقده ، بوکیچه،الّه قچان،

 قی کونی . یسه مه روشلر توب روشلرگه قؤشیمجه قؤشیلیشی آرقه لی حاصل قیلینه دی:

دوستانه ،یشیرینچه،مجبوراً،چیکسیز،آن،اؤشه کونی،هیچ وقت،بیر پیت،بیرمونچه،الّه قچان

 ،هرسفر و باشقه لر.

3.جفت روش

جفت روشلر بیر- بیریگه یقین ضد و تکراری  سؤزلردن توزیله دی : سل- پل،

کیتمه- کیت،یانمه- یان،کم- کم . ایرته- کیچ،سیکین-استه،آچیق-آیدین،آز- ماز،

توله- تؤکیس،قیشین- یازین، کیچه- کوندوز.

 

اؤزبیک تیلیده روش معنا تورلریگه قره ب  قؤییده گی لرگه بؤلینه دی :

 1.حالت روشی

ایش- حرکتنینگ قی طرزده،قی اصولده بجریلیشینی بیلدیره ی : سیکین،آهسته،توستدن،

 کورگنده ای،بیردنگه،مرد لرچه،درّو،بیرمه- بیر،یاپه سیگه ،جیم ایلدم،پیاده، یه یاو ،آتلیق،

اره وده تصادفاً،تیز،مردانه و باشقه لر.حالت روشلر قنده ای؟ قنده ی قیلیب؟ کیمدا ی؟ نیمه دا

ی؟ قی طرزده ؟ سؤراقلریدن بیریگه جواب بیره دی . حالت روش گپده حال وظیفه سیده

کیله دی . قوییداگی  مثاللرده  حالت روشی بؤیچه  گپ توزیلگن:

1. تؤستدن یوره گیم سنچدی،

2. اؤ- شه نرسه درّو ایسیگه کیلدی،

3. بیز تصادفاً اوچره شدیک،

4. تیز بوریب ییتیب آلدیک،

5. اؤغیلچه ام جیمگینه اوخله دی،

6. آدملر بیر جایگه بایشلری اوچون ،آتلیق ، یه یاو وعرابده  ده  سفر قیلله دیلر.

7. منزلگه ییته ی دیسنگ ایلدم یور.

8.   قؤیلرینگنی بیرمه - بیر سنب چیق.

9.   سکین- استه(آهسته) ایشینگنی قیله ویر.

10. 40 ییل اؤتگن بؤلسه هم کؤر گند ای تانیدیم.

2. پیت روشی

ایش- حرکتنینگ بجریلیش پیتینی بیلدیره دی .  بایه، کیچه ،آلدین ،ایرته لب،هلی بیری،کیین

 ،ایلگری،حاضر،آنده - سانده،بورون،سؤنگ وباشقه لر. پیت روش  قچاندن

بیری؟قچانگچه؟قچاندن بویان؟ قی طرزده ؟ قنچه ؟ کبی سؤراقلرگه جواب بؤله دی. 

۳.اورین روشی

ایش- حرکتنینگ بجریلیش اؤرنینی بیلدیره دی . پستده ،یوقاریده، آلدینده ،نریده ، بیریده ،

تؤغریگه ، اونده – بونده،ایلگریگه ،اله قنده ی، قویی،ایچکری،تشقری ،اله قی ییرده،اله قی

ییرلرگه کبیلر.اؤرین روش قی ییرگه ؟ قی ییرده ؟ قی ییردن ؟ قی ییرگچه ؟ کبی

سؤراقلردن بیریگه جواب بیره دی .

4.درجه- مقدار روشی

ایش- حرکتنینگ مقداری ،درجه سینی ، بیلگینینگ درجه سینی بیلدیره دی . کؤپ، آز،

جوده، نهایتده ،بیر آز،بیر مونچه ،هر قنچه ،سیره ، اصلا ،سهل ،غایت پیت روشلر 

 قنچه ؟قی درجه ده؟ کبی سؤراقلرگه جواب بیره دی .

5.سبب روشی

ایش- حرکتنیگ بجریلیش سببینی بیلدیره دی ناچار،ناعلاج،ناعلاجلیکدن ،چاره سیز لیکدن،

قصدن،  اته یلب ، بیلمسدن کبیلر. سبب روش نیمه سببدن ؟ نیمه اوچون کبی سؤراقلردن

بیریگه جواب بؤله دی.

    6. مقصد روشی

ایش- حرکتنینی قیسی مقصده بجریلیشینی بیلدیره دی . اته ین ،جورته که ،اته یلب،بیلمسدن،

قصدن وباشقه لر. مقصد روش او نیمه اوچون؟ ، نیمه سببدن؟ نیمه مقصده کبی سؤراقلردن

 بیریگه جواب بیره دی .

                                         روشلرده درجه

      صفتلرده بؤلگنی کبی،روشلرده هم درجه بار. روش درجه لری حرکتنینگ

بیلگیسینی،مقدارینی وکم ، آرتیقلیگینی درجه لب کؤرسه تدی . تیز،سهل ،بؤشراق جوده

سیکین وها کذا لر. صفتده درجه قنده ی افاده لنسه ،روشده هم خودّی شوندای افاده لنه دی.

 حالت،پیت ومقدار روشلرده درجه اوچره میدی. اؤزبیک تیلیده

 روش درجه لرنیگ قوییده گی تورلری فرقلنه دی:

.1 عادی درجه

  روشنینگ بو درجه سیده مخصوص گراماتیک کورستگیچی- یؤق. او حرکتنینگ

 بیلگیسینی  عادی بیلکی ایکنینی بیلدیره دی. آهسته(یورماق) ،سیکین (کؤتریلماق)، یؤقاری،

 قویی ،بلند ،ایلدم.

2.قیاسی درجه

حرکتنینگ بیلگیسینی قیاس لب ،کورسه تدی . بو درجه، (– راق) قؤشیمچه سی بیلن

افاده لنه دی:ایرته راق ، کیچراق ، آلدینراق .

3.آرتیرمه درجه

بیلگی نینگ معیاریدن آرتیق  درجه ده ایکنینی افاده لیدی . اؤزبیک تیلیده بو درجه  اینگ

 ،جوده،انچه غایت ،نهایتده ،اؤته ،کبی سؤزلر یاردمیده افاده لندی . جوده خورسند ،اؤته

بیلیمدان،نهایتده تیز ،غایت مهم .

                                فعلنینگ خاصلنگن شکلی

       فعللر اؤز وظیفه سیدن تشقری صفت ، روش وآتلرگه هم یقینله شیشی ممکن. اؤزبیک

 تیلیده بیر تورکومده گی سؤزلرباشقه تورکوم سؤزلرگه ایله نیب، اؤشه سؤز وظیفه سینی 

   بجره دی . بونده ی فعللر شکلی فعلنینگ وظیفه داش یاکی  خاصلنگن شکللری دییله دی.

اولر قویده گیلردن عبارتدیر:1.صفتداش2. روشداش 3. حرکت نامی  

صفتداش

نرسه نینگ بیلگیسی بؤلگن ایش- حرکتنی انگله ته دی . صفتداش فعلنینگ صفتگه تامان

سیلجیشینی  بیلدیره دی . او عیناً، صفت ایمس، چونکی، اونده هم بیلگی هم حرکت 

 معنالری بار. فعللرده هم فعللیک همده صفتلیک بیلگیلری بؤله دی . صفتداش گپده آتگه

باغله نیب کیله دی وانیقلاوچی وظیفه سینی بجره دی . صفتداشده هم حرکت هم بیلگی

معنالری بار. صفداش قنده ی؟ قیسی ؟ سؤراقلریدن کبی سؤراغلردن  بیریگه جواب بیره دی.

 یخشی باله،اوخله یاتگن باله . بیرینچی بیریکمه ده یخشی سؤزی صفت ، باله نینگ صفتی

،ایکینچی بیریکمه ده اوخله یاتگن سؤزی صفت ، او بیلگیدن تشقری حرکتنی هم بیلدیریب 

 کیله یپدی. یاکی منه بو مقالده : ایتگن جایگه ایرینمه، ایتمه گن جایگه کؤرینمه. «ایتگن»

 سؤزی قنده ای جایگه (صفت) «ایت» نیمه قیل؟(فعل) بؤلیشیگه قره می، او صفداش

سنه له دی.  صفتداشلر قویده گی قؤشیمچه لر یاردمیده یسه له دی.

-         گن (اؤقیگن ، کیله یاتگن ، موزله گن

-         دیگن (گپره دیگن ،کوله دیگن ،اؤیلیدیگن)

-         یاتگن (تینگله یاتگن ،سیره یاتگن ،اینتیله یاتگن)

-         وچی (کوره شوچی، حرکله نوچی)

-         ار (بارارجاینگ، اؤتر کؤچنگ ،قیتر دنیا)     

-         جک (بؤله جک ،باره جک ،کیله جک)

-          اوچی  (اوچوچی ،کؤروچی ،اؤتگوچی)

-         اسی  (کیله سی ،بؤله سی ،ایله نسی،ایتگیسی)

-         گوسی  (کیلگوسی ،قالگوسی،بؤلگوسی)

-         گولیک  (کؤرگولیک،ییگولیک ،کؤرستگولیک)

-         غیلیک  (قیلغیلیک)

-         گلیک  (کؤرگیلیک)

-         میش  (قیلمیش- قیدیرمیش،بؤلمیش)

کبی قؤشیمچه لری بیلن یسه له دی . صفتداشلر هم فعللر کبی شخص- سانلر ده توسله نه دی.

شونینگدیک، صفتداش آت اؤرنیده قؤله نیب ،آت وظیفه سید ه ایشله تیلیشی ممکن. مثلا.:

 یینکی گنگه اوتین ،  قنقی گنگه خاتین.

صفتداشلرده فعللرگه اؤخشب زمان موجود.صفداشلرآتلشگنده،آتلرگه خاس وظیفه نی بجره دی.

                                          روشداش

     ایش- حرکتنینگ بیلگیسینی، اونینگ مقصدی، پیتینی بیلدیره دی . روشداش فعلنینگ

 روشگه یقن شکلی بؤلیب، اونده هم روش همده فعللیک خصوصیتلری مو جودیر. باره - باره،

کیلگچ. تیرمولیب قالدی، قره ی کیتدی. گپلریده، باره ،تیرملیب، قره ی سوزلری هم فعلیلیک 

همده  روشلیک خصوصیتیگه  ایگه.

آت کؤرمه گن چاپه- چاپه اولدیرار...(مقال) چاپه – چاپه روشداشی  اؤزیدن کیینگی فعلنینگ

 بیلگیسینی بیلدیریب کیله یپدی .روشلر قوییده گی قؤشیمچه لر یار دمیده یسه لدی.

-         اب  (بیر قره ب قؤینگ )

-         یب  (کیلیب  کیتینگ)

-         گچ 

 حسنی آرتر یوزده زلفین عنبر افشان ایله گچ،

 شمع روشنراق بولور ،تارین پریشان ایله گچ.  

                                         (نوایی)                                                                       

-         ا   (اؤله – اؤلگونچه )

-         ی  (یا سیز کیلینگ یا مین باره ی)

-         گنی (حضرتیم آچلیکدن اؤلدیم ییگنی نان بیر مینگه.

                                                   (گلخنی)

-          گونچه (بارنینگ رایی توتگونچه ، یوقنینگ جانی چیقه دی) (مقال)

-         کونچه (ایکّونچه )

-          قونچه (چیققونچه)

-         گودیک (ایشله گودیک)

-         راق    (کولیمسیره براق قرب قویدی)

-         گنیچه (میدن ایسته گنیچه  دولت السین- ده! )

                                            حرکت نامی

      فعل شکللریدن بیری، او بیواسطه شخص زمان معناسینی بیلدیرمی،آت کبی

تورله نه دی وایگه لیک قؤشیمچه سینی آله دی . شو سببدن بو فعل شکلیگه حرکت نامی

 دییله دی . یعنی فعل آتگه یقین توره دی . اوحرکتنینگ نامینیگینه بیلدیره دی. آتگه خاص

وظیفه نی بجره دی . حرکت نامی توسلنمیدی ، آتگه اؤخشب تورلنه دی، ایگه لیک، کؤپلیک

قؤ شیمچه لرینی آله دی : ایشلریم زور ،اؤقیشگه باره من . حرکت نامی  فعلنینگ

بؤلیشسیزلیک(- مه) قؤشیمچه سینی قبول قیلمیدی حرکت نامی قوییده گی قؤشیمچه لر بیلن

 یسه لدی :

-         ایش (اؤقیش، اؤرگنیش،کیتیش)

-         ماق (قیلماق، جؤنه ماق،آلماق)

-         او   (تیکو،اؤقو،کیلیشیو، اوچره شیو)

-         ار  (بارار، کیلر)

 

 

 

                       

---

اوؤزبیک تیلی گرامری                       (۳۰)                                   صرف

---

                                          تؤلیقسیز فعل

     تؤلیقسیزفعل اؤزی نینگ لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن یعنی، ایش- حرکتی معنالریگه

 ایگه ایمس . فقط گراماتیک  معنالرنی افاده لشگه خدمت قیله دی . بوفعل باشقه مستقل سؤز

تورکوملریگه  قؤشیلیب،تورلی معنا تشیدی .(-ایدی) ،(-ایکن)،(-ایمیش) ،(-ایسه)،     

(-ایرور)،(-ایمس) سوزلری  تؤلیقسیز فعلگه کیره دی . بو سؤزلر اصلیده

«ایماق» (بؤلماق) سؤزیدن یسه لگن . تیلشناسلرنینگ . تولیقسز فعل یکّه حالده ایشله

تیلمیدی،باشقه فعل شکللربیلن بیرگه لیکده بریکیب،گراماتیک معنا وظیفه سیده کیله دی .

 سؤزلگن ایدی، ایشلر ایکن،قیلرایمیش،گپیرگن ایمیش،سین ایسه بیریکمه لریده کؤریب

تورگنینگیزدیک،  تؤلیقسیز فعل گراماتیک معنا  وظیفه سیده کیله یپدی . شو بیریکمه لرسیز

 اولر هیچ قنده ی معنا انگلتمیدی . تؤلیقسیزفعل باشقه قاعده لی فعللر گه اؤخشب، بیراؤزی

 توسلنمیدی. بیراق،اؤزیدن آلدینگی سؤزبیلن قؤشیلیب کیلگنده،فعللرگه اؤخشب توسله دی و

اؤشه سؤز بیلدیر گن معنا بیلن باغلنه دی.  ایگه لیک شخص- سان قؤشیمچه لرینی قبول

قیلگنده هم شونده ی بؤله دی . شونینگدیک،تؤلیقسشزفعل یکّه حالده زمان،نسبت،میل،

اؤتیملی-اؤتیمسیز کتگوریه لریگه کیر میدی .او ،دایما، اؤزیدن آلدینگی سؤز بیلن بیرگه

لیکده معنا افاده لمیدی . تؤلیقسیزفعل آت(اؤقتیوچی ایدیم)،صفتداش(ایشله گن ایسه) و

روشداشلر(یوگوریب ایدیم) بیلن بیریکیب کیله دی. تؤلیقسیزفعل صفداش بیلن کیلکنده

بؤلیشلیلک- بؤلیشسیزلیک شکللرینی اؤزیگه آله دی. مثلا، اؤزاق اؤتگن زمان معنا سیده  :

بارگن ایدیم ،بارگن ایمس من.

                               فعللر نینگ یسه لیشی 

    اؤزبیک تیلیده فعللرباشقه سؤز تورکوملریدن هم حاصل قیلینه دی. آت ، آلماش ،روش

 وصفتدن هم فعل یسه لیشی ممکن . فعللر هم آت و صفت کبی مارفو لوگیک و سینتکتیک

اصولده حا صل قیلینه دی .

مارفولوژیک اصول

بو اصولده سؤزنینیگ نیگیزیگه قؤشیمچه لرقؤشیله دی وینگی سؤز یسه له دی .

قؤییده گی قؤشیمچه لر یاردمیده فعللر یسه لگن دیر:

-         له (سؤزله، توشله، بیلله)

-         ا  (سنه،بوره ، اؤره ،سکره)

-         ای  (ساغه ای ،کوچه ای،کیچره ی)

-         سه  (قومسه،سوسه )

-         ر   (قیز، بؤزر،کؤکر)

-         ایک  (کیچیک ، بیریک ، اؤچیک)

-         یق  (یرلیق ،آشیق)

-         ی  (تینچی،سیمری،یاری)

-         الن   (باغلن ، اولن ،سیلن)

سینتکتیک  اصول(سؤزلرنی بیر – بیریگه قؤشیش)

بواؤصول بیلن جفت وقؤشمه فعللر حا صل   قیلینه دی .

 

                                          

 

        

---

اؤزبیک تیلی گرامری                      (۲۹)                                       صرف    

---

                               

                                        فعل زمانلری

 حرکت نینگ نطق پیتیگه مناسبتی فعل زمانلری آرقه لی افاده لنه دی یاکی، فعلدن انگلشیلگن

ایش-حرکتینینگ نطق پیتیگه مناسبتینی بیلدیره دیگن شکلگه زمان دییله دی.

سؤزله شه یاتگنیمیزده یِاکی،بیرار- بیرفکرنی یازه یاتگنیمیزده معلوم بیرزمان آره لیغیده اوچ

زماندن بیریده (اؤتگن، حاضرگی وکیله سی زمانده) شو حرکتیمیز بجریلگن بؤله دی . بولر

نطق پیتیگه باغلیق بؤله دی . ایش- حرکت قیسی زمانده بجریلگنینی  تیل قاعده لریدن

انیقلب آله میز. اؤزبیک تیلیده اوچ زمان فرقلنه دی :

1.حاضرگی زمان ،2. کیله سی زمان، 3. اؤتگن زمان.

1.حاضرگی زمان    

حرکت نینک نطق پیتیده بجریلیشی،دوام ایتیشیگه حاضرگی زمان شکلی دییله دی . مثلا.:

ایشله یپمن،قیله یاتیر بجرماقده کبیلر فعلنینگ حاضرگی زمان شکلیدیر. فعلنینگ حاضرگی

 زمان شکلی (– یپ)، (- ماقده)، (- یاتیر)  قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی.

حاضرگی زمان فعلی نینگ ایکّی توری فرقلنه دی.

الف)حاضرگی زمان دوام فعلی

حاضرگی زمان دوام فعلی نطق سؤزله نیب تورگن بیر پیتده، انیق  دوام ایتیب تورگنی  

افاده لنه دی . بوزمان (- یپ)،(- ماقده)،(- یاتیر) قؤشیمچه لری آرقه لی یسه له دی .

 باره یپمن، کیلماقده سن، اؤیله یاتیر. باشقه تاماندن(- یپ)قؤشیمچه سی،کیله سی اؤتگن

زمان معنالرینی هم انگله ته دی :

مین سرویسده کابلگه جونب کیته یپگن ایدیم .

ب) حاضرگی – کیله سی زمان فعلی

نطق سؤزله ب تورگن پیتده ،اوندن کیین هم یوز بیره دیگن ایش حرکتینی بیلدیره دی .

 بو زمان شکلی (- ا / A) ، (ی/ I -) قؤشیمچه لری آرقه لی  یسه له دی :

ایشله یمنishlayman

یازه من/yozaman

حاضرگی کیله سی زمان فعلینیگ شخص- سانلرده توسله نیشی :

- ا) –a ) قؤشیمچه سی بیلن قیتماق فعلینینگ شخص- سانده توسله نیشی :

شخص- سان        بیرلیک              کؤپلیک

1- شخص            قیته من              قیته میز

2- شخص            قیته سن              قیته سیز

3- شخص            قیته دی              قیته دیلر

- ی(i)قؤشیمچه سی بیلن قیتماق فعلی نینگ شخص سانده توسله نیشی:

شخص  سان        بیرلیک             کؤپلیک

1- شخص           اؤقیمن              اؤقیمیز

2- شخص           اؤقیسن             اؤقیسیز

3- شخص           اؤقیدی              اؤقیدیلر

اؤتگن زمان  

ایش- حرکت نینگ نطق پیتیدن آلدین بجریلیشینی یاکی، بجریلمه گنینی بیلدیره دی .

ا ؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان  فعلی نینگ بیشته توری بار:

 الف) اوزاق اؤتگن زمان

اوزاق اؤتگن زمان فعلی ایش حرکتنینگ نطق سؤزله ب تورگن پیتدن آلدین بجریلگنی یاکی

بجریلمه گنینی بیلدیره دی .اوزاق اؤتگن زمان صفتداشنینگ –گن،- کن،- قن قؤشیمچه لری

 بیلن یسه له دی .اؤتگن زمان فعلی نیگ شخص-سانلرده توسلنیشی: 

شخص- سان         بیرلیک           کؤپلیک 

1- شخص            اؤقیگنمن          اؤقیگنمیز

2- شخص            اؤقیگنسن         اؤقیگنسیز

3- شخص            اؤقیگن            اؤقیگنلر    

ب) یقین اؤتگن زمان

یقین اؤتگن زمان فعلی سؤزلب تورگن پیتدن بیر آز آلدینراق  سؤزلاوچی نینگ کؤز اؤنگیده 

 بجریلیشی یاکی، بجریلمسلیگنی بیلدیره دی . یقین اؤتگن زمان

 (- دی)  قؤشیمچه سی بیلن یسه له دی .

یقین اؤتگن زمان فعلی نینگ شخص – سانده توسله نیشی :

شخص- سان          بیرلیک     کؤپلیک 

 1- شخص            ایتدیم        ایتدیک

  2- شخص            ایدینگ     ایتدینگیز     

  3- شخص            ایتدی       ایتدیلر

ج).اؤتگن زمان دوام فعلی

اؤتگن زمان دوام فعلی  گپلب تورگن پیتدن اوّل بجریلگنی یاکی بجریلمه گنینی بیلدیریب

 صفتداش نینگ –ر(-ار)  قؤشیمچه شینی آله دی وتؤلیقسیز فعلی نینگ (- یدی) فعلی

 کیلتیریله دی .

اؤتگن زمان دوام فعلی نینگ شخص – سانده توسله نیشی:

کیتماق فعلی

شخص- سان    بیرلیک         کؤپلیک 

1- شخص       کیتر ایدیم       کیتیر ایدیک       

2- شخص       کیترایدینگ     کیتراینگیز

3- شخص       کیترایدی        کیترایدیلر

چ).اؤتگن زمان حکایه فعلی

 اؤتگن زمان حکایه  فعلی، کوتیلمه گنده قیسقه وقت آره سیده نطق سؤزله نیب تورگن پیتدن

آلدین بجریلگنی یاکی بجریلمه گنینی بیلدیره دی . اؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان حکایه فعلی   

(– ب)،(- یب) قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی . اؤتگن زمان حکایه فعلی نینگ

شخص-سانلرده توسله نیشی.

 قیتماق فعلی              

شخص- سان            بیرلیک     کؤپلیک 

بیرینچی  شخص       قیتیبمن      قیتیبمیز 

ایکینچی  شخص       قیتیبسن      قیتیبسیز   

اوچینچی شخص        قیتیبدی      قیتیبدیلر

ح)اؤتگن زمان مقصد فعلی

اؤتگن زمان مقصد فعلی نطق سؤزله نیب تورگن پیتدن آلدین بجیریلگنینی یاکی،

بجریلمه گنینی  مقصد قیلیب قؤیه دی .

اؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان مقصد فعلی (– ماقچی)،(-دیگن)،قؤشیمچه لری

 واسیطه سیده یسه له دی .

اؤتگن زمان مقصد فعلی نینگ  شخص- سانلرده توسله نیشی.

  قیلماق فعلی              

 شخص- سان   بیرلیک       کؤپلیک

1- شخص       قیلماقچیمن     قیلماقچیمیز

2- شخص       قیلماقچیسن    قیلماقچیسیز

3- شخص       قیلماقچی       قیلماقچیلر

 (-دیگن)   قؤشیمچه سی بیلن کؤرماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی:

شخص- سان    بیرلیک            کؤپلیک  

1- شخص       کؤره دیگنمن      کؤره دیگنمیز

 2- شخص      کؤره دیگنسن      کؤره دیگنسیز           

3- شخص       کؤره دیگن         کؤره دیگنلر

 2.کیله سی زمان

ایش- حرکتنینگ نطق پیتیدن سؤنگ بجریلیشی یاکی بجریلمسلیگینی گمان،تخمین یؤلی بیلن

 افاده لیدی . کیله سی زمان فعلی نیگ ایکّی توری موجود:

الف)  کیله سی زمان مقصد فعلی

بوزمان توریده ایش- حرکت نطق سؤله نیب تورگن پیتدن سؤنگ بجریلگن یاکی

 بجریلمه گنی مقصد قیلیب قؤیلگن بؤله دی .

اؤزبیک تیلیده کیله سی زمان مقصد فعلی   (– ماقچی) (-دیگن) قؤشیمچه سینی قؤشیش

 بیلن یسه له دی.  کیله سی زمان مقصد فعلی نینگ شخص- سانده  توسله نیشی .

(- ماقچی) قؤشیمچه سی بیلن اؤتماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی.

شخص- سان    بیرلیک         کؤپلیک

1- شخص      اؤتماقچیمن     اؤتماقچمیز            

2- شخص      اؤتماقچیسن     اؤتماقچسیز          

3- شخص      اؤتماقچی ایدی اؤتماقچی ایدیلر

(- دیگن) قؤشیمچه سی بیلن ایشیتماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی : 

شخص- سان   بیرلیک                کؤپلیک

1- شخص       ایشیته دیگن ایدیم    ایشیته دیگن ایدیک

  2- شخص     ایشیته دیگنسن       ایشته دیگن ایدینگیز

  3- شخص     ایشیته دیگن           ایشیته دیگن ایدیلر

زمان کتگوریه سی تورلی ادبیّاتلر تورلیچه بیریلگن . ایریم منبعلرده زمان فعل نینگ میل

کتگوریه سی ایچیده بیریلگندیر. بیز ایسه تعریفگه بناً، فعلنینگ زمان گتگوریه سینی میلدن

 تشقری علیحده بیردیک . مقصد، میل وزمانن کتگوریه لرینی بیر- بیریدن فرقلشدیر.

جدولده فعللر نینگ زمانلرده توس له نیشی

 

 

 

---

اؤزبیک تیلی گرماتیکه سی                                 (۲۸)                                             صرف 

---

 

                                          فعل مَیللری

      حرکتنینگ واقعیلیکّه بؤلگن مناستینی سؤزلاوچی نقطه ی نظریدن بیلگیلاوچی فعل

شکللری یاکی فعل کتگوریه سیگه  مَیل دییله دی . دیمک،فعل میللریده  سؤزلاوچینینگ

ایش-حرکتگه مناسبتی افاده لنه دی . فعل میللری ایش- حرکتنینگ بجریلیشی یاکی

بجریلمسلیگی یاکی، شو حرکتنی بجریشگه دعوت،ایستک،التماس،بویروق کبی معنالرافاده

قیلینه دی . باشقچه ایتگنده، فعل نینگ  مَیل گراماتیک خصوصیتیده معلوم ایش- حرکتنینگ

 یوزه گه چیقیشی اوچون بجریلیشی شرط بؤلگن ایکّنچی بیر ایش- حرکت انگله شیله دی .

 شونده ی قیلیب،میل کتگوریه سیده فعلدن انگلشیلگن ایش- حرکتنینگ

خصوصیتی، امکانیتی افاده   قیلینه دی .مثلا.:

ؤقیدیم،فعلی ایش- حرکت ،حقیقتا،ً بجریلگنلیگی؛اؤقیسنگ ایش- حرکتنی بجریش حقیده

شرط – ایستک ؛ اؤقی فعلیده ایسه، ایش- حرکتنینگ بجرییش حقیده بویروقنی بیلدیره دی.

 شؤنگه کؤره، اؤزبیک تیلیده مَیلنینگ اوچته توری فرقلنه دی :

 1.اجرا(انیق) میلی 2. بویروق - ایستک میلی3. شرط میلی .

اجرا میلی

ایش- حرکتنیگ اوچ زماندن(اؤتگن،حاضرگی وکیله سی)بیریده انیق بجریلیشی یاکی

بجریلمسلیگینی انگلته دی . اجرامَیلی ایش - حرکت نینگ بجریلیشی،بجریلمسلیگی بیلن

 باغلیق معنا نی افاده لیدی . بومَیلنینگ مخصوص یسه وچیسی   بؤلمه ی، اوفعلنینگ زمان

 وشخص- سان شکللری آرقه لی یوزه گه کیله دی . ایشله دی،ایشله یپدی،ایشلیدی فعللری

 اجرامَیلیده هراوچله زمان معنالرینی انگله ته دی .

 شرط میلی  

بیرارایش- حرکتنینگ یوزه گه چیقیشی اوچون اوندن آلدین بجریلیشی شرط بؤلگن   

ایش- حرکتنی بیلدیره دی و قطعی بؤلمه گن ایستک،فرض،مصلحت چقیریش،بویوریش،

 التماس معنی لرینی افاده لیدی . شرط مَیلی بیرینچی شخص بیرلیکده :

-«سه» قؤشیمچه سی یاردمیده یسله دی .ایشله سه، اؤقیسه،بجرسه - ده کبیلر.

 شرط مَیلی ایکّینچی شخص بیرلیکده :

اؤقیسینگ، ایشله سنگ،   بجرسنگ کبی .

بیروق- ایستک میلی

بیروق-ایستک مَیلیده گی فعللرایش- حرکتنی بجریش- بجرمسلیک حقیده گی بویوریش،

اونده اش،ایستک،مصلحت،التماس،دعوت کبی معنا لرنی انگله ته دی .بیروق-ایستک مَیلی،

اساسا،ً (-ی)،(-این)،(-ای)،(-گین)،(- سین)،(-  لیک)قؤشیمچه لری،آرقه لی یسه له دی . 

بومَیلده حرکت هراوچه شخصگه قره تیلگن بؤله دی .  مثلاً.:

 بارای،باره یلیک،بارگین،بارسین،بارسینلر. هر اوچه مَیل هم بؤلیشلی،بؤلیشسیز،اؤتیملی،

اؤتیمسیز شکللریگه ایگه بؤله  دی .

                           فعل میللرینینگ جدولده گی کؤرینیشی                           

 

 

---

---

اؤزبیک تیلی گراماتیکه سی                              (۲۷)                                          صرف 

---

 

 

 

                          فعللرده بؤلیشلی وبؤلیشسیزلیک

بؤلیشلی فعللر

ایش- حرکتنینگ بجریلگنی،عملگه آشگنینی افاده لیدی .کیم؟،نیمه؟ نی بجرگنی حقیده درک

بیره دی . بؤلیشلیلیک فعلینینگ مخصوص گرامتیک کؤرستگیچی یؤق . مثلا.:

 کیلدی،اؤقیگن ایدی، باشله ماقچی،باشقره یپتدی،ایشله دی وایلندی . بابرکتاب اؤقیدی .

 جمله سیده فعل بجریلگنینی کؤره میز یعنی کیم نیمه قیلگنی حقیده  معلومات تاپه میز.

 بؤلیشسیزلیک

ایش-حرکتنینگ بجریلمه گننینی، عملگه آشمه گنینی افاده لاوچی فعللرگه ایتیله دی .

 فعلنینگ بو کتگوریه سی- مه   قؤشیمچه سی آرقه لی یسله دی . مثلا.:

 کیلمه دی، قره مه دی، اؤقیمه دی، بارمه دی، اؤیله مه دی، سیله مه دی و باشقه لر.

آته بیک  کابلگه بارمیدی .- گپیده ایسه کیم نیمه نی بجرمه گنی باره سیده تصورگه ایگه

بؤله میز. کؤریب تورگه نینگیزدیک بؤلیشلیلیکده ایش-حرکتنینگ عملگه آشگه نی

 تصدیقلنسه،بؤلیشسیزلیک فعلیده  ایسه ایش- حرکت نینگ بجریلمگنلیگینی افاده ایتیله دی. اؤزبیک  

   تیلیده بؤلیشسیزلیک فعللری حاصل قیلیوچی قؤشیمچه لر:

 - (- مه)  تورغون ایشله مه دی.

- (- نه ) مین نه باردیم ، نه کؤردیم .

- (- ایمس) 

                آسان ایر مس بو میدان ایچرا تورماک،

                 نظامی   پنجه   سیغه  ،  پنجه اورکاک .

- (- مس)

                غربتدا غریب شادمان بؤلمس ایمش ،

                 ایل انگا شفیق و مهربان بؤلمس ایمش.

                 آلتین قفس ایچرا گرقیزیل گل بیتسه  ،

                 بلبل گا تیکاندیک آشیان بؤلمس ایمیش.

                                                  نوایی

- (- یوق)او بیراوگه یامانلیک قیلگنی یؤق . نطق پیتیده  ایش- حرکتی بجریلگنلیگینی

 تصدیقلش معنا سیده  فعلّر آلدیگه آرتیگه  ایکّی انکار قؤشیمچه سینی قولّه لش حادثه سی

تیز- تیز اوچره ب توره دی . لیکن،بو ناتؤغری دیر. نه بارمه دیم ،نه اوقیمه دی کبی

بیریکمه لرترکیبیده ایکّته انکار قؤشیمچه : «نه»و«مه» اشتراک ایته یپدی. منطق، ریاضی

و تیلده هم ایکّی منفی بیر مثبتگه تینگ بؤله دی . ایکّی انکار بیر تصدیقنی بیلدیره دی .  

 نه بارمه دی(باردی) ، نه کیلمه دی(کیلدی) بیریکمه لری اصلیده ایش حرکت

 بجریلگنینی بیلدیره دی .بولردن تشقری بؤلیشسیز فعللری بیرسؤزنی تکرارلش واونگه

 یوکلمه   قؤشیش آرقه لی هم حاصل قیلینه دی .مثال:اوقیمن–ا!،یازه من-!،قیله من– ه!

یوکلمه لی فعللری  بیراوگه ایش بویوریلگنده ،اؤشه شخص تامانیدن قیلمسلیگینی

 بیلدیریش معناسیده  یؤ قاریده گی یوکلمه لی فعللرنی قؤلّه یدی .

اؤتیملی و اؤتیمسیز فعللر

اؤزبیک تیلیده ایریم فعللر بارکی اولر آت یاکی آتلشگن سؤزلرگه بیواسطه اؤته دی . 

شونده ای فعللر هم بارکی، اولر آت یاکی آتلشگن سؤزلرگه اؤتمیدی .  شونگه کؤره 

فعللر ایکّیگه بؤلینه دی:

اؤتیملی فعللر

حرکتنی بیرار نرسه و حادثه گه اؤتگنینی بیلدیروچی فعلگه اؤتیملی فعل دییله دی . یاکی،

حرکتنینگ توشوم کیلیشیگیده آت،آتلشگن فعلگه اؤتیشینی انگله ته دی.اؤتیملی فعللرکیمنی؟ 

،کیملرنی؟، نیمه نی؟، نیمه لرنی؟ کبی سؤراقلردن بیریگه جواب بیره دی . اؤتیملی فعللر ،

دایما، توشیم کیلیشیگی بیلن قؤللنه دی . مثلا.:

کتابنی آلدیم . گللرنی تیردیم. قولنی اوزه تدیم .- ساده جمله لرده آتلرنی(کتاب، گل وقول)

 آلدیم، تیردیم،اوزه تدیم فعللری نی  توشیم کیلیشیگی آرقه لی باشقه ریب کیله یپتدی.

 یعنی فعل(ایش- حرکت) تاثیری نرسه گه یاکی،آتگه توشیم کیلیشیگی آرقه لی اؤته یپتدی .

مثلا.:قوییده گی فعللر اؤتیملی فعللر دن سنله دی : اؤقیماق ،آلماق ،تیرماق ،سنه ماق ،

اوشله ماق، اوزه تماق،کؤرماق،کییماق،ایتماق،بجرماق،سیوماق وباشقه لر.

 چونکی،بوفعللرنینگ تاثیری بیرار نرسه یاکی حادثه گه اؤتیشی اوچون توشیم کیلیشیگی

 کیره ک بؤله دی .اؤزبیک تیلیده گی همّه فعللر هم اؤتیملی یاکی،اؤتیمیسز بؤله ویرمیدی.

فعلی اؤتیملی بؤلیش اوچ توشوم گکیلیشیگینی آلیب کیله دی .

اؤتیمسیز فعللر

ایش-حرکت نینگ تاثیری بیرار- بیرنرسه وحادثه گه اؤتمه گنینی بیلدروچی فعللر گه

اؤتیمسیز فعللر دییله دی . مثلا.:

 یوردی،اوخله دی،توردی،باردی،کیله یپتدی،خورسند بؤلماق،کولدی،ایغله دی،ایشانگن

 ایدی ،قوانه یپتدی ، اویغاندی ، سیسکنماق ،سویندی ، ته یندی ،اییقیلدی و باشقه لر.

 یؤقاریده گی فعللرده حرکتنینگ تاثیری کیم یاکی نرسه نینگ اوزیده قاله یپتدی.

اؤتیملی فعللر اؤتیمسیزگه ، اؤتیمسیزفعللر ایسه اؤتیملیگه اییله نیشی ممکن .

بوجریانگه بیواسطه نسبت یساوچی قؤشیمچه لراشتراک ایته دی. اوتیملی فعلنینیگ

اوتیمسیزگه ایله نیشی : کییدی (نیمه نی- اؤتیملی) ،کییندی( کیم- اؤتیمسیز)،

آلدی(نیمه نی - اوتیملی)،آلیندی(نیمه-اؤتیمسیز) بعضی اؤتیسمز فعللر اؤتیملیگه هم

ایله نیشی ممکن. مثلاً.:

 کیله یپتدی(اؤتیمسیز)– کیلتیره یپدی (اؤتیملی)،کولدی (اوتیمسیز)- کولدیردی(اوتیملی)

 ایغله دی (اؤتیمسز)-ییغله تدی(اؤتیملی)،ایشانگن ایدی(اؤتیمسیز)-ایشانتیردی(اؤتیمسیز)

قوانه یپتدی(اؤتیمسیز)،قوانتیره یپدی(اؤتیملی)،سیوینماق (اؤتیمسیز) سیوینتیرماق (اؤتیملی)

بیرارفعلنینگ اؤتیملی یاکی اؤتیمسیز نی فرقلش اوچون ایسته لگن فعل دن سؤنگ توشوم

کیلیشیگی«نی» قؤشیمچه سینی قؤیب کؤریش کیره ک. اگر اؤشه فعل توشوم کیلیشیگینی

 قبول قیلسه ، دیمک، شوفعل اؤتیملی حسابانه دی. یؤق ایسه  اؤتیملی سنه لمیدی.

 

                                          فعل نسبتلری

    فعل نسبتی ایش- حرکت بیلن بجروچی اؤرته سیده گی (فعل+فاعل) مناسبتنی

 کؤرسته دیگن فعل شکللریدیر.دیمک،ایش- حرکت بیرارشخص تامانیدن بیراربیرنرسه،

جای یاکی، حادثه اوستیده عملگه آشیریله دی . حرکت ،عادتاً، کیشی نینگ اؤزی

تامانیدن،اؤزگه  بیرشخص، کؤپچیلیک، یاکی شخصی ناانیق کیشی آرقه لی بجریله دی .

 تیلده انه شو مناسبتلرنی افاده لیدیگن  فعلننیگ گراماتیک شکللری بار. مثلاًً.:

یاپما ق فعلینی یؤقاریده گی مناسبتلر نقطه ی نظریدن آلیب کؤریلیک.- یاپیلدی فعلی

حرکتنینگ بجروچیسی نا انیق ایکنینی بیلدیریله یپدی (مجهول نسبت)،یاپدی-حرکت ایگه

تامانیدن بحریله یاتگنی افاده لنماقده (انیق نسبت) یاپتیردی- حرکتنینگ بجروچیسی باشقه

بیرشخص ایکنینی بیلدیریب توریپدی (آرتیرمه نسبت)،- یاپیندی بوفعل شکلیده حرکتنینگ

بجریوچیسی  شخص نینگ اؤزی ایکنی افاده لنه یپدی(اؤزلیک نسبت).شونگه کؤره،

اؤزبیک تیلیده فعل نسبتلری  بیشگه اجره تیله دی: 1. باش نسبت 2. اوزلیک نسبتی

3. آرتیرمه نسبت ۴. مجهول نسبت 5. بیرگه لیک نسبتی .

 باش نسبت    

فعلنینگ باش(انیق) نسبتیده حرکت ایگه تامانیدن بجریلگن لیگی انگله نه دی .بونسبت نینگ

مخصوص گراماتیک بیلگیسی یاکی مخصوص کؤرستگیچی یؤق .مثلا، گؤزه ل اوکه سیگه

قره دی، باتیر درس اؤقیدی ، تورسون اوی وظیفه سینی بجره یپدی. گپلرده فعلنینگ بو

 شکللریده حرکت ایگه تامانیدن بجریلگنی افاد لنماقده .هراوچله گپ (جمله) ده هم حرکت

ایگه یعنی (گوزه ل،باتیر وتورسون) تامانیدن عملگه آشیریلگنی انیقدیر. فعلنینگ انه شو

 شکلینی باش نسبت دییمیز.

اؤزلیک نسبتی  

فعلنینگ بونسبتیده حرکت بیرار نرسه گه اؤتمی،بیواسطه ایگه نینگ اؤزیده قاله دی یعنی

        حرکت فاعلنینگ اؤزی  اوزاوستدیده عملگه آشیرگنینی بیلدیره دی . اؤزلیک نسبتی

فعل نیگیزیگه – ن (این) ،- ل( ایل)،-لن  قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن یسله دی .اگرفعللر

     اونلی بیلن توگه گن بؤلسه «ن»،«ل» ، اونداش بیلن توگه گن بولسه «ان»، «ایل»

قؤشیمچه لرینی  قؤشیب،اؤزلیک نسبتی یسه له دی . مثلا.:

فاطمه تؤیده یسندی(اؤزی یسندی)،احمد آتدن ایقلدی(اؤزی ایقیلدی). بؤری بای ایشگه آتلندی

(اؤزی آتلندی) هراوچله مثال ده هم حرکت بیواسطه ایگه (سیور،احمد وبوری بای) ده

 قاله یپدی . اؤزبیک تیلی نینگ اؤزبیکستان ورینتیده ش(-ایش) قؤشیمچه لری بیلن هم

 اؤزلیک نسبتی یسه له دی . مثلاً.:

نصیبه آهسته گینه سوره شدی . (کریم نظراف.اوزبیک تیلی 155 بیت) ،امّا، اوزلیک

نسبتنی یساوچی بوندای قؤشیمچه افغانستان اؤزبیکلری اوچون اونیملی ایمس.وهم افغانستان

اؤزبیکلری آره سیده نثر ترقّی قیلمه گنیدن دلالت قیلسه کیره ک .

 مجهول نسبت

فعلنینگ مجهول نسبتیده ایش-حرکتنینگ بجروچیسی ناانیقدیر.یعنی کیم تامانیدن

بجریلگنلیگی نامعلوم بؤله دی . مجهول نسبت – ل (ایل)، - ن (این) -  ش (ایش)

 قؤشیمچه لری بیلن یسله دی . مثلا.:

انجمنده نوایی شعرلری اوقیلدی. تویدن آلدین تماشا باشلندی. قوشنیمیزنی اؤز یورتید

ن کوچیریشدی . ساده گپلریده حرکت کیم یاکی کیملرتامانیدن بجریلگنی معلوم ایمس.کؤریب

 تورگنینگیز دیک، اؤزلیک نسبتی ده هم عین قؤشیمچه لرقتنشماقده .بیراق،اؤزلیک نسبتی

 بیلن مجهول نسبتینی فرق لماق کیره ک. اولرنینگ فرقی شونده کی، اؤزلیک نسبتده

 بجروچی یعنی ایگه انیق، مجهول نسبتده ایسه حرکتنینگ بجروچیسی نا معلوم دیر.

انیقراق بؤلسین اوچون، بو ایکًی نسبت فرقینی قؤییده گی مثاللرده  قره ب  چیقسک :

یؤلداش یوکسک مرتبه لرگه کوتریلدی . (اؤزلیک نسبت) کوچه لرده بیردن شوقین

کوتریلدی. (مجهول نسبت) بیرینچی گپده، یؤلداش بلند منصبگه کؤتریگنی، ایکًینچی

 گپده ایسه شاوقین کیم یاکی کیملر تامانیدن کؤتریلگنی نا انیق دیر.

بیرگه لیک نسبت

بونسبتده ایش- حرکت بیرنیچه شخص تامانیدن بیرکه لیگده بجریله دی .بیرگه لیک نسبتیده

 فعل نیگیزیگه -ش(ایش)،-لش،قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن یسله دی . هنرمندلرکویلشدی

 (بیرگه لیکده)، سپورتچیلر یوگریشدی(بیرگه لیده). بو اؤرینده حرکت بیر نیچه شخص

 تامانیدن بجریلگنی افاده قیلینگن. بیرگه لیک نسبتیده حرکت کوپ چیلیک تامانیدن بیرشخص

اوستیده هم  بجریلیشی ممکن .مثال : جوره نی باله لرکلتکلشدی ( بیر کیشینی کؤپچیلیک

دوپّاسلشدی) ینه بیرگه لیک نسبتیده کؤپچیلیک کؤپچیلیک بیلن

(گروه- گروه بؤلیب تارتیشدیک بیر کیشی یالغیز بیر کیشی بیلن ایش- حرکتینی

 بجریشی هم  ممکن (مین واو سؤزله شدیک).صنفداشلر اوستادلری بیلن اوچره شیشدی .

 اوچره شیشدی(فاعل ایکّی گروه )،ایکّی (کومیش وآته بیک) سیویشگن آخردیدارلشدی

(فاعل ایکّی شخص) بیرگه لیک نسبتی یسه شده دقت قیلماق کیره ک .

 چونکی،فعللر حرکت نامی بیلدیریوچی 

 «ایش» قؤشیمچه سینی آلگنده  ینه بیر «ایش»قوشیمچه سی طلب قیلینه دی . مثال :

کوره شدی(انیق نسبت) ، کؤره شیشدی (بیرگه لیک نسبت) یسه له دی.

 آرتیرمه نسبت  

فعلنینگ آرتیرمه نسبتیده ،بجروچی اؤز حرکتینی باشقه بیر بجروچی گه بویوریش و تاثیر

 قیلیش آرقه لی عملگه آشیره دی . بو نسبتده فعلنینگ نیگیزیگه – ت،-دیر،-تیر،-گز-کز،

 - قز ، -گیز،-کیز،-قیز،-غیز،- ار،-ایر،- ایز قؤشیمچه لری قؤشیش بیلن ایش- حرکت

 یوزه گه کیله دی.  مثلا.:

- باله نی اؤقیشگه اؤرگت.

-         تیمور ساعتینی کؤرستدی.

-         تؤخته مرادنی  مکتبگه یازدیر.

-         بار گپنی، چین سؤزنی اوکنگه ایتتیر.

-         همتینگنی عبرت اوچون برچه گه کؤرگز.

-         توردی قؤیلرینی  قؤتنگه کیرگزدی.

-         ییقیلگننی اورنیدن تورغیز.

-         بیر یشر باله نی اتک- چیچک قیله یورغزدی.

-         بیگنظر وقتینی بیکارکه کیتگیزدی.

-         همراه قل  کوچتلرنی ییرگه اوتگیزدی .

-         یولداش قلمینی دوستیگه توتقیزدی .

-         ادشگننی یولیدن قیتر.

-         طاهرقوشلرنی ایکینزاردن اوچیردی.

-         قولداش  کوزیگه داری تامیزدی.  

     اؤزبیک تیلیده  بیر فعلنینگ اؤزیگه  بیریوله  نیچه  نسبت  قؤشیمچه لری کیتمه- کیت قؤشیلیشی  هم  ممکن . مثلا.:

 آدملرنی تؤیگه ایتتیرگیزدی . کؤریب تورگنینگیزدیک، یوقاریده گی مثاللرده  فعلنینگ

 نیگیزیگه تورلی قؤشیمچه لرنی قؤشیب،آرتیرمه نسبت حاصل قیلینماقده.

               

                     فعل نسبتلری آلگن قؤشیمچه لرنینگ جدولده کؤرینی                         

 

 

 

 

                                              

                                     فعل

    حرکت وحالت معنالرینی بیلدیروچی سؤزلرگه فعل دییله دی . قیلماق،چاپماق، ایشله ماق،

 سؤزله ماق،سکره ماق،اؤیله ماق،ییگیلماق،اؤقیماق،تؤخته ماق،قره ماق،کؤرماق فعللری،

عموماًً،ایش- حرکتی،حالت وحادثه معنالرینی بیلدیریب،شخص- سانده توسلنه دیگن سؤز

تورکومیدیر. انسانینگ هر بیر حرکتی معلوم بیر فعل آرقه لی نمایان بؤله دی .

شونینگدیک، فعللرصفتداش،روشداش و حرکت نامی کبی شکللرگه هم  ایگه  دیر.

 بونگه فعلنینگ خاصلنگن شکلی  دیب یوریتیله دی .

فعللر قنده ی دیر حرکت وحالت  آرتیدن یوزه گه کیله دی . فعللرگپده ،اساسا،ً کیسیم وظیفه

 سیده کیله دی . مثلاً، ایخان درسلرینی اؤقیدی . بو ییرده حرکت نینگ خبری اؤقیماقدیر . 

 فعللرلغتلرده حرکت نامینینگ «ماق» شکلیده بیریله دی .

فعللرفعلنینگ خاصلنگن شکلی آرقه لی(صفتداش،روشداش وحرکت نامی)گپده تولدیروچی

 وایگه بولیب کیله دی . فعل بحثی تیلشاسلیکده انچه مرکب مسله لر سیره سیگه کیره دی .

فعلنینگ اینگ مهم خصوصیتلریدن بیری،عمومیلیکنی بیلدیروچی کتگوریه لرگه

 ایگه لیگیدیردیر.

 اؤزبیک تیلیده فعلنینگ زمان، میل،نسبت، بؤلیشلی- بؤلیشسیز، اؤتیملی- اؤتیمسیز

 کبی   کتگوریه  لری بار.

                              اؤزبیک تیلیده حرکت سیز فعللر 

همه فعل هم حرکت آرقه لی نمایان بؤله ویرمیدی،شونینگ اوچون هم فعلنی تعریف قیلگنده

فعلگه ،نسبتا،ً حرکت وحالتنی بیلدیروچی سؤز عباره سینی قؤلّه دیک . شوسببدن،بو تور

فعللربیلن ته نیشماق فایده دن خالی بؤلمیدی .ایندی موضوعنی دوام ایتتیرسک،تیلیمیزده

 شونده ی سؤزلر بارکی اولرنی افاده قیلگنده حرکت نظرده توتیلمیدی .اوفعللراؤزحالیچه

طبعیتده موجود بؤله دی .بوفعللر باشقه فعللرگه اؤخشب معلوم بیرمعناوتوشونچه نی

 بیلدیریب کیله دی. مثلا،ایماق(بودن- بولماق)، یشه ماق،اؤلماق،تورماق(استقامت قیلیش)

،سیزماق،یلتیره ماق،قالماق کبی فعللرده کؤزگه تشلنمه یدی، یعنی اونده حرکت کؤزگه

تشلنمیدی .شونینگ اوچون بوتورفعللرنی حرکت سیز فعللر دیب ناملش انچه مقصدگه 

مواق کیله دی .اؤزبیک تیلیده بونده ی فعللردن نیچیته بارلیگی وقنده ی خصوصیتگه ایگه

ایکنی اؤرگنیلمه گن.یاخود بومساله،تیلده معمّا صفتیده کؤتریلمه گن.اولرنینگ سیمنتیک(معنا)

میدانی انیقلنمه گن . یؤقاریده کیلتیریگن فعللر(«ایماق») دن تشقری بیرخیل توسله نیش،میل

نسبت،ایگه لیک، شخص- سان ،بؤلیشلی ، بؤلیشسیزلیک خصوصیتیگه ایگه. بیراق،بو

فعللر آره سیده فقط گینه سیزماق فعلی اؤتیملی فعل حسابلنه دی . قالگنلری ایسه اؤتیمسیز

فعللردیر.اؤزبیک تیلیده بیرته گینه «ایماق» فعلی قاعده سیز فعل سنله دی ؛عمومی قاعده گه

بؤیین ایگمیدی یعنی،او  یالغیز حالده توسلنمیدی،ایگه لیک ، شخص- سان قؤشیمچه لرینی 

 قبول قیلمیدی . فارس- دری تیلیده بونده ی فعللر انچه گینه. انگلیس تیلیده 100دن آشیق

 فرانسوس تیلیده ایسه 300  اطرافیده انه

شونده ی قاعده سیز فعللر بار.  شوجهتی بیلن عموم تورکی جمله دن اؤزبیک تیلینی

دنیاده گی اینگ قاعده لی تیل قطاریگه کیریتیله دیر.

                           فعللرنینگ توزیلیشیگه کؤره

                               تورلری

فعللر توزیلیشیگه کؤره اوچ تورگه بؤلینه دی : ساده ، قؤشمه و جفت فعللر.

ساده فعل

ساده فعللربیراؤزگدن تشکیل تاپگن بؤله دی. بوفعللراؤزنوبتیده توب ویسمه

 فعللردن توزیلگنیر.     

1. ساده توب فعللر : بونده ی فعللرده یساوچی قؤشیمچه لر قتنشمیدی.

مثلاً.: تور، کور،یاز،اؤقی،بیروباشقه لر. 

2.  ساده یسمه فعللر:بونده ی فعللر یسه وچی قؤشیمچه لرآرقه لی حاصل قیلینه دی :

- ا(بؤشه، تونه ، آشه، اوچره ، ایشله ،باغله)

- ر (ار) (کؤکر، ایسکیر، قیسقر)

- سه  (سوسه)  

- سیره ( سنسیره، گمانسیره، سوسیره)

- ی  ( تینچی ، ییری،چنگی)

- ایله ( چیرقیلله، چیریلله)

- له  (آقله، سیله،بیله)

- لن  (عجبلن ، باغلن)

- لش ( اولش ، گپلش)

 قؤشمه فعللر  

بونده ی فعللرتورلی معنالی ایکّی اؤزه ک بیریکویدن توزیله دی. یاکی ایککی فعل

بیر- بیریگه قؤشیلیب، ینگی لغوی معنا گه ایگه بؤلگن باشقه بیرسؤزنی یسه یدی .

قؤشمه فعللر،اساساً، فعل و فعل بؤلمه گن سؤزلردن یسه لدی . اولر:

 الف)فعلوفعل بؤلمه گن سؤزلرنینگ قؤشیلیشیدن حاصل بؤله دی(آت+فعل)کؤرینیشیده

بؤله دی:تعظیم+قیلماق>تعظیم قیلماق،سلام +بیرماق>سلام بیرماق،قول+اوشله ماق>

 قؤل اوشله ماق  وباشقه لر.

ب) فعل وفعلدن حاصل بؤلگن قؤشمه فعللر (فعل+فعل) کؤرینیشیده : آلدی + بیردی>

آلدی بیردی(سودا)،کیلیب+کیتماق>کیلیب کیتماق(اوچره شو)، ساتیب+ آلماق>ساتیب آلماق

(خرید)،آشیب+توشدی(آرتیقلیک)،کیلیب+قالماق>کیلیب قالماق(پیدا بؤلیش)،قؤل+اوردی>

 قؤل اوردی(اقدام قیلماق)،کؤریب+قالدی> کؤریب قالدی(تؤستدن)، قیلیب +قؤیدی>

 قیلیب قؤیدی(بیلمسدن بیر ایش قیلیش) .

جفت فعللر

جفت فعللرزمان وشخص جهتیدن بیرخیل شکلگه ایگه بؤلگن فعلرنینگ قؤشیلیشیدن یسه لدی.

اولریتکچی وکؤمکچی فعللردن توزیله دی و ینگی معنا انگله ته دی . مثلا، آلدی- قاچدی،

کیلدی- کیتدی ،باره دی- کیله دی،ایتدی- قؤیدی، یاپدی-آلدی و باشقه لر. جفت فعللر آره سیده

،دایما،چیزیقچه قؤله نیله دی .اگر،جفت فعللریوکلمه لربیلن قؤله نیلگن بؤلسه،اونده چیزیقچه

بیرینچی فعل بیلن یوکلمه آره سیده ایشله تیله دی . ایتدی- یو قویدی، کؤردی- یو کیتدی،

تولدی - یو  قالدی کبیلر .

                      فعللرنینگ معنا وگرامری خصوصیتیگه

                                 کؤره تورلری

 مستقل فعللر

باشقه مستقل سؤزتورکملریگه اؤخشب اؤزمعناسیگه ایگه بؤله دی. یعنی،ایش-حرکتی،حالت

معنالرینی مستقل روشده افاده لیدی ولغوی معناانگله تدی .مثلا،یوگورماق، تؤخته ماق،سکره

ماق،تاپماق،اؤقیماق،قیزغنماق،سیوماق، گپیرماق، اؤیله ماق و باشقه لر.

 کمکچی فعللر

بونده ی فعللر یکّه حالتده بیرار-بیر لغوی معناگه ایگه بؤلمیدی. بوفعللر یاردمچی وظیفه سیده

باشقه مستقل معنالی فعللرگه بیریکیب کیله دی .تورلی قؤشیمچه معنالرافاده لش اوچون

 خذمت قیله دی . یعنی، اولرفعللرنی یسشده قتنه شه دی .مثلایل،ایله،ایت،بول،قال،یات،

چق،یوبار(قبول قیل،بارایله،رخصت ایت،کیتیب قال،یخشی بؤل،ییب یات،اؤقیب چیق،ایتیب

یوباروبا شقه لر) یوقاریده گی فعلر اؤزحالیچه هیچ قنده ی لغوی معنا ته شمیدی .بیرارگپ

 بؤله گی وظیفه سیده هم کیلمیدی.تیلشناسلرنینگ انیقله شیچه اؤزبیک تیلیده 30 ته

اطرافیده یاردمچی فعل بار. ایندی انه شو فعللرنینگ ساننینی کیلتیره میز.

                                         کمکچی فعللررویخطی

      گراماتیک ومدل معنا انگله تیوچی سؤزلر، یاردمچی فعللردن توزیلگن بؤله دی .

اؤزبیک تیلیده 30 گه یقین کؤمچی فعللر بار:

1.         بؤلماق   (باریب بؤلیب سن )

2.         بیرماق   (ایتیب  بیردی)

3.         بارماق   (ایشلب   باردی)

4.         کیلماق   ( اؤقیب کیلدی)

5.         کیتماق   (ایشگه توشیب کیتدی)

6.         ییتماق    (گپنینگ ته گیگه  ییتدی)

7.         کورماق  (آلمه نی تیشلب کؤردی)

8.         چیقماق   (کتابنی اؤقیب  چیقدی)

9.         چیقرماق (اچیغیم   چیقدی)

10.آلماق    (گپمنی  یوره گیگه  آلدی)

11.قویماق  (تیرجه  یب ، کولیب  قؤیدی )

12. یورماق (سن – سنله ب یوره ویردی!)

13. تورماق (بیزره  یب  توردی )

14. یاتماق   ( تینمَی یامغیر یاغیب یاتیبدی)

15. بیتماق   ( هوا   بیتدی)

16. قالماق   (کوچه دن اؤتیب  قالدی)

17. باشله ماق ( او ایشله ی  باشله دی )

18.اؤتیرماق   (اؤر تاغی بیلن گپریب اؤتیردی)

19. یوباراق (بیچاره خورلیگیدن ییغله ب یوباردی)

20. تشله ماق  (او شعر لر بیتیب  تشله دی)

21.سالماق   (دوستیم بار حسرتینی تؤکیب  سالدی)

22. توشماق (اویگه کیلین  توشوردیک)

23.اؤلماق    (اوایشلب  اؤلدی)

24.اؤتماق(صحبتیمیزده بو حقده تؤخته لیب اؤتدیک)

25.قره ماق (گپیرکنده آغزینگه  قره!)

26. باقماق   (شو گپنی اؤقتیوچینگه   ایتیب باق)

27. یازماق  (مین ایشیمنی توگه ته یازدیم)

28. بیلماق  (اؤرتاغیم کمپیوتیردن فایده لنه بیلدی)

 بو فعلر اوزیچه معنا بیلدیرمی،مستقل فعللرگه بیریکیب کیله دی . یاردمچی وظیفه سیده

قؤلّه نیب قؤشمه فعل حاصل قیله دی . مثلا.:

 مهمان ایتماق، اجازه ت  قیلماق، تماشا ایتماق، ایتیب یوبار، قیلیب قوی ، ییب  یات،

یوقاتیب قؤیدی کبی .

فعللراؤزیگه خاص مرکب کتگوریه لر(عمومیلیک) تیزیمگه ایگه دیر. اؤزبیک تیلیده

فعللرنینگ قؤیده گی کتگوریلری بار:

1.نسبت کتگوریه سی 2. بؤلیشلی- بؤلیشسیزلیک کتگوریه سی3.اوتیملیلی واوتیمسیزلیک

 کتگوریه سی 4. میل کتگوریه سی5. زمان کتگوریه سی و 6.شخص- سان کتگوریه سی.  

 

 

---

اؤزبیک تیلی پراماتیکه سی                                      (۲۵)                                           صرف        

---

           

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                 (۲۴)                                                  صرف

---

                                                                             سان

 

      نرسه نینگ مقداری، سناغی وترتیبینی بیلدیروچی سؤزلرگه سان دییله دی .سانلر

 

  نیچه؟ ،قنچه؟،نیچنچی؟ کبی سؤراغلردن بیریگه جواب بؤله دی .  سان باشقه سؤز

 

 تورکوملریدن یسه لمیدی . سانلر گپده ،اساساً، صفتلاوچی (کینگش- مصلحت ایکّی

 

 تامانینگ  آغیرینی اینگیل قیله دی)  بؤلیب کیله دی .

 

 سانلرآت بیلن (بیش باله)،فعل(توقیز آتر)،روش(تورته لب) کبی سؤزتورکوملری بیلن

 

 بیرگه کیله دی .سانلرهم صفت کبی آتله شه دی( بیرنیکی مینگّه، مینگنیکی عالمگه).

 

 شونینگدیک،سانلر گپده کیسیم وظیفه سیده هم کیله دی(ایشلر- بیش).سانلررقم وحرفلر

 

 بیلن یازیله دی . اؤزبیک تیلیده 23- ته توب سان بار.(صفر،بیر،ایکّی،اوچ،تؤرت،

 

 بیش ،آلتی ، ییتی ،سککیز، تؤقیز،اؤن ،ییگیرمه ،اؤتیز، قیرق،ایلیک ،آلتمیش،

 

 ییتمیش،سکسان،تؤقسان یوز،میلون،ملیارد وترلیون) .سانلرعرب (1.3.2008)

 

و روم رقملری ( xx - باب ) بیلن  یازیله دی .

 

اؤرته عصرلرده سانلردن تشقری علیحده اؤلچاو بیرلیگی هم بؤلگن،سالیشتیریش

 

اوچون اولرنی هم کیلتیریب اؤتیش فایده دن خالی بؤلمس.اوشبواؤلچاو بیرلیگینی بابر

 

قوییده گی بیتلرده جوده  گؤزه ل افده له گندیر :

 

تؤرت  مینگدور  قدم بیله بیر  میل،

بیر کروه دیر انی هند   ایلی  بیل.

دیدیلر بیر  یریم   قری  بیر  قدم،

هر قری بیلکی، باردیرآلتی توتم.

هرتوتم تؤرت ایلیک،ینه بیرایلیک،

آلتی جو عرضی بؤلدی بیل بو بیلیک.

                                                  «بابرنامه»- 423-بیت .

 

سانلرنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلری

 

1. توب (ساده) سانلر

 

 قؤشیمچه سیز سانلرگه توب سان دییله دی .صفر،بیر،ایکی...ؤقیزگه چه بؤلگن

 

 سانلرنی توب سان دیب اتیمیز.

 

2 . یسمه  (مرکب) سانلر

 

بؤ سانلر ایکّی سان نینگ قؤشیلیشدن حاصل بوله دی.مثلا:.

 

 اؤن ایکّی ، ییگیرمه بیش، تؤقسان تؤققیزوباشقه لر.

 

1.    جفت سانلر

ایکیته بیرخیل یاکی هرخیل سان نینگ کیتمه- کیت کیلیشیدن توزیله دی . مثلا:.

 

 بیر- ایکی، تورت- بیش،اوچته- اوچته.

 

بابر نینگ« بابر نامه» سیده قوییده گی تاریخی شخصلرگه یوباریلگن بیرخطده،جفت

 

سانلر اؤرته عصرلرده هم  قؤلّه نیلگنینی کؤره میز:

   

شیخ   و ملا شهاب  و   خواند   امیر،

کیلین اوچ-اوچ،ایککی-ایککی،بیر- بیر.          «بابرنامه»   44-بیت

 

 سانلرنینگ معنا تورلریگه کؤره توزیلیشی

 

معنا توریگه کؤره سانلر دستلب ایکّیگه  بؤلینه دی: الف) سناق سان.ب) ترتیب سان.

 

1. سناق سان

سناق سانلرنرسه نینگ سناغی ومقدارینی بیلدیره دی.سناق سانلراؤزنوبتیده قؤیده گی

 

تورلرگه اجره تیله دی :

 

1. دانه سان

نرسه نینگ مقدارینی دانه لب کؤرسه تیوچی مقدار سانلرگه ایتیله دی.مثلا:.اوچته،

 

 یوزته، بیشته، اؤنته وباشفه لر.

2. چمه سان

 

 چمه سان دیب مقداری انیق بؤلمه گن سانلرگه ایتیله دی. بوسانلرلرچه،-لب،-ته چه،

 

 - ته لب قوشیمچه سی یاردمیده یسه لدی. ،مینگلرچه ، بیشته لب ،بیرته لب،

 

ییگیر مه ته چه.

 

3. تقسیم سان

نرسه نینگ تقسیملنیش مقدارینی بیلدیره دی.او پلر(-ته،-دن)قوشیمچه لرینی آلیش

 

آرقه لی یسه لدی .  مثلا.:

 

25 نی بیشگه بؤلسک بیش  ته دن  ییته دی .

 

3. جملاوچی سان

نرسه نی ییغیب،تؤپله ب کؤرسه ته دیگن سانلرگه جملاوچی سانلر دییله دی.بو تورسانلر

 

 ایکّی دن سکیز گچه بؤلگن سانلر نینگ  آخرییگه – آو،- ته لاو،- اله ،آولان

 

قؤشیمچه لری قؤشیله دی . مثلا.:

 

 تورتاولان ،آلتاو ،ایکّله ، بیش آولان .

 

4. کسر سان

نرسه نینگ قسمینی بیلدیروچیی یاکی بوتون نینگ  بؤله گینی کؤرسه تیوچی سانلرگه

 

 ایتیله دی. بو سانلر چیقیش کیلیشیگی یار دمیده بیریکه دی . مثلا.:

 

 تؤرتدن بیر، سکّیزدن بیر،اوچدن ایکی، بیشدن اوچ کبی

 

5. اره لش سان

بو تون وکسر سان نینگ  قؤشیلیشیدن حا صل بؤله دی .  مثلا.:

 

ییتی یریم(7.5)،اوچ بوتون اؤندن بیر(۳.1)،اؤن بیش بوتون یوزدن

 

 ییگیرمه بیش (15.25) 

 

6. ترتیب سان

نرسه لرنینگ جایله شیش اؤرنی سه ناق جهتیدن گل مه- گلیگینی،سنا قده گی اؤرنینی

 

،ترتیبینی افاده لیدی .بوتورسانلر-ینچی،-لمچی قؤشیمچه سی یاردمیده یسه له دی.مثلا.:

 

بیرینچی،اونینچی یوزینچی.ایکیلمچی وباشقه لر.نطق ومعامله ده سانلربوتون،کسر،اره

 

 لش شکلیده ایشه تیله دی .

 

 سناق سانلر آره سیده« بیر»سؤزی اؤزبیک تیلیده سانلیک معنا سیدن تشقری

 

 قؤششده گی معنالرده   قولّنه دی :

 

-         نا انیقلیکنی بیلدیره دی(بیر قؤش اوچدی)،

 

-         بیر خیللیکنی (بری بیر)

 

-         کوچیتیریش  (خرسندلیکدن بیر کولیب قویدی)

 

-         مؤلجلنگلیکنی (شوسایه ده بیر دم آلسم)

 

-         نوبتمه - نوبتلیکنی (بیر تؤخته ب  ، بیر چاپدی)  بیلدیره دی.

 

 

 

 

 

---

اؤزبیک تیلی گرامری                             (۲۳)                                               صرف

---

                                

                                 صفتلر نینگ آتله شیوی

 

صفتلرنینگ آتله شیشی ممکن،یعنی اولرآتگه ایله نه دی . یخشینی(آت)کؤرماق

 

صواب(مقال)،یاماندن(آت) خدا بیزار.(مقال) گوزه لیک(آت)اوتکینچی نرسه دیر.

 

اؤزبیک تیلیده  آتگه ایلنگن صفتلر ایگه لیک(گوزه لیم)،  کوپلیک(یخشیلر)،

 

کیشیلیک(کیچیکنی،کتّه نینگ،اولوغگه،سیمیزدن،اوزونده)قؤشیمچه لرینی قبول قیله دی.

 

 شونینگدیک ،آتله شگن صفتلر آتگه اؤخشب تورلنه دی 

 

 (شیرینیم ،اکه نگ، سیمیزی،یامانلری ،یخشیلریمیز،بایلرینگز،گؤزه للری کؤپ)

 

آتلشگن صفتلرگپده ،اساساً، ایگه وظیفه سیده کیله دی . کتته گه حرمت،

 

کیچیکّه عزت(مقال)     

                             صفتلر نینگ یسه لیشی

    اؤزبیک تیلیده صفتلر نینگ یسه لیشی انچه اونیملیدیر. صفتلر توزیلیشیگه

 

 کؤره ساده، قؤشمه ویسه مه بؤله دی .

 

1.ساده صفتلر

 

ساده صفتلر: توب سؤزیساوچی قؤشیمچه سی بؤلمیدی  (قیزیل، یشیل، قیرمیزی)

 

ویسه مه: صفت یساوچی قؤشیمچه لر یاردمیده حاصل قیلینه دی. (اؤیچن،ایشچی،  

 

 ملاحضه کار،تینیمسیز) بؤله دی .

 

2.قوشمه صفتلر

 

بیردن آرتیق مستقل معنا بیلدیروچی سؤزلردن توزیلگن بؤله دی : تیز یورار،  

 

ملتسیور، ایش یاقمس،تدبیر کار،اولوغ ایام ،عسل آیی.

 

3.جفت صفتلر

 

ایکّی ساده اؤزه کلی صفتلرنینگ تینگ باغله نیشیدن حاصل قیلینه دی :کتّه- کیچیک،

 

 یخشی- یامان.

 

4.تکراری صفتلر

 

صفت بیلدیروچی بیر خیل سؤزلرنینگ تکرار قؤله نیش دن حاصل بؤله دیگن

 

 سؤزلرگه ایتیله دی. بوندی صفتلرمعنا تاءکیدلش ومعنا کوچیتیریش خدمت قیله دی .

 

مثلاً.: کتّه- کتّه،

 

اوزون- اوزون، پست- پست،کیچیک- کیچیک کبیلر.

 

اؤزبیک تیلیده صفتلر، قویده گی قؤشیمچه لر آرقه لی یسه له دی .

 

 

 آتدن صفت یسه وچی قؤشیمچه لر:

 

- لی (شهرلی )

 

- سیز (قؤلسیز)

 

- چن (ایشچن)

 

- چیل (ایزچیل)

 

- سمان (آدمسمان)

 

- بی (بیغم)

 

- به (به دولت)

 

- با (باشهامت، با فراست)

 

- سیر (سیر حاصل)

 

- ای/وی (تاریخی، زمانوی)

 

-  نا (ناکس)

 

- دان (بیلیمدان)

 

- به (به ممیل- خاط ، بتمام )

 

- بی (بیکار)

 

- پرور(وطنپرور)

 

- مند (کسلمند)

 

فعلدن صفت یساوچی قوشیمچه لر:

 

 - یک (چیریک)

 

 - وک (سوزوک)

 

 - وق (یوموق)

 

 - قاق  (اوروشقاق)

 

- غاق (اویغاق)

 

- غین (آزغین)

 

- غون (سؤلغون)

 

- کیر (کیسکیر)

 

- گیر (سیزگیر)

 

- غیر (آلغیر)

 

- مه  (یازمه، کؤچمه، یای مه)

 

-غین ( آزغین)

 

- کین(چیکین)

 

- گون (میگون)

 

- گیر (سیزگیر)

 

- غیر (آلغیر)

 

- کیر (کیسکیر)

 

- کور (تاپکور)

 

- قور (اوچقور)

 

- قیر  (تاپقیر)

 

قویده گی صفتلر تقلید سوزلردن یسه لگن.

 

- آق (یلداق، ایقیلداق)

 

- اک (یوگورده ک)

 

- لمه (گومبیرلمه)

 

اؤزبیک تیلیده صفتلر سینتکتیک اصول  بیلن هم  یسه له دی . قؤیده گی سؤزلر

 

 انه شو اصول بیلن یسلگن قؤشمه وجفت صفتلر دیر.مثلا.:

 

- بادام قباق،

 

- قوی کوز،

 

- ساوق قان،

 

- علی جناب،

 

- ایرک سیور،

 

- آله چیپار،

 

- آق- قاره،

 

- اچیق – چوچیچیک (جفت سؤزلر)

 

صفت هم آت سینگری(- لر) قؤشیمچه سینی آلیب ،کؤپلیک  آتی یسه یدی .

 

 

                                 

                             

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                                      (۲۲)                                                              صرف

---

                                                  

                                                  صفت 

 

   آت یاکی نرسه نینگ بیلگیسینی بیلدیروچی  سؤز تور کومیگه صفت دییله دی .

 

 گرامرده  بیلگی سؤزی کینگ معناده  توشینیله دی . بیلگی دیگنده نرسه نینگ 

 

 رنگ -توسی،حجمی،شکل-کؤرینیشی،خیل-خصوصیتی،مزه سینی توشینیله دی .

 

  قیزیل ،میین،یاقیملی،قوناق،چوچوک،گؤزه ل،آغیر،دؤمه لاق،یالغانچی کبی سؤزلر

 

 نرسه ، واقعه- حادثه نینگ بیلگیسی سنه له دی .صفت قنده ای؟ قنقه؟ سؤاللریگه

 

 جواب بؤله دی . صفت اؤزیگه بیرقطار خاص مافولوژیک خصوصیتلرگه

 

ایگه بؤلیب،اونرسه نینگ بیلگیسینی درجه لب،کوچیتیریب، کمیتیریب کؤرسه ته دی .

 

 شو نینگ اوچون درجه  صفت نینگ کتگوریه سی حسابلنه دی . مثلاً.:

 

 آنگلی- آنگلیراق، جوده بیلمیلی،اؤته عقللی،قیپ- قیزیل کبیلرنرسه صفتینی درجه لب

 

 کیله یپدی . یؤقاریده  صفت  نرسه نینگ ، مزه سی،رنگ- توسی،حجمی،شکلی خیلی

 

و باشقه خصوصیتلری انگله ته دی دیدیک . مثلاً.:

 

  کوک،اچچیق،کتته،اوزون ،سیمیز و خوش خولق کبی توشونچه لر نرسه نینگ

 

 بیلگیلریدن سنه له دی . باشقه تاماندن صفت روشگه اؤخشه ب هم کیته دی . چونکی،

 

روش هم بیلگی افاده لیدی. بیراق،اولرنینگ فرقی شونده کی،صفت نرسه،واقعه -حادثه

 

 نینگ بیلگیسینی، روش بؤلسه،حرکت نینگ بیلگیسینی بیلدیره دی . اوزون درخت

 

 (صفت)، آقسه ب یورماق    ایسه ( روش) دیر.

 

 صفت آتگه ( بهارده میین شبّاده لرایسه دی)وفعلگه باغله نیب کیله دی

 

 (ییلیب- یوگیریب، یشه گیم کیله دی) صفتلر گپده انیقلاوچی،حال وکیسیم وظیفه سیده

 

کیله دی . صفت گپده ، کؤپراق  انیقلاوچی و حال وظیفه لریده قتنشه دی .

 

- جانکویرینگ بؤلمسه،جان بیرماغینگ قیین(انیقلاوچی) (مقال). بواؤرینده جانکویر،  

 

- کیم نینگ؟ شخص یعنی آتنینگ صفتینی کؤرسه تیب کیله یپدی .

 

-  یخشی پروریش باله نینگ اؤنیب - اؤسیشیگه سبب بؤله دی (حال)

 

- وضعیتی بیرقدر آغیر (حال)

                                                          صفت درجه لری

 

   نرسه لرنینگ کؤپ- کملیگی جهتیدن فرقله نیشیگه صفت درجه لری دییله دی .  

 

 شونگه کؤره، صفتلر اوچ تور درجه گه  بؤلیب کؤرسه تیله دی :

 

1.عادی درجه

 

 بیرنرسه نینگ بیلگیسنی ایکینچی بیر نرسه نینگ ،عینا،ًشونده ی بیلگیسی

 

و تینگلیگیگه  عادی درجه دیب ایتیله دی .مثلا.:

 

 یشیل(یپراق)،قیزیل (آلمه)،کیچیک(اوی) ویخشی( قیز)کبی بیریکمه عادی درجه

 

 سنه له دی . نی بیلدیریش اوچون علیحده قؤشیمچه قؤله نیلمیدی.

 

2.قیا سی درجه

 

بیرنی سه نینگ بیلگیسنی باشقه بیر نرسه نینگ ،عینا،ً شونده ای بیلگیسگه نسبتا،ً

 

 آرتیق یاکی آزلیگیگه قیاسی درجه دییله دی . باشقه چه  ایتگنده، عادی درجه

 

 بیلدیروچی صفتلرگه(- راق) قؤشیمچه سینی قؤشیش بیلن حاصل قیلینه دی . یعنی

 

 بو درجه نی یسه شده،(- راق)،قؤشیمچه سی اشتراک ایته دی . مثلا.:

 

کتته راق،کیچیک راق، شیرنراق

 

3.آرتیرمه درجه

 

درجه نینگ بو توری بیلگینیگ معیاریدن آرتیق ایکنینی بیلدیره دی . آرتیرمه درجه

 

افاده لاوچی صفت آلدیگه،  -اینگ(عزیزدوست)،- جوده(مهم آدم) ،نهایتده

 

( هوا ایسیب کیتدی)-غایتده- بغایت (ضرورو مهم)، - هممه دن (اوستون دات)

 

 و اؤته (یالغانچی آدم)  کبی  سؤزلرنی قؤیب یازیش بیلن  حاصل قیلینه دی .آرتیر مه درجه

 

 نی حاصل قیلیشده    قؤشیمچه لر قتنشمیدی  یعنی، درجه لر سینتکتیک اصول بیلن

 

 یسه له دی . بو سؤزلر واسطه سیده صفتلشگن باشقه سؤزتورکوملری هم آرتیرمه درجه

 

گه ایلنتیریله دی . مثلا.: اینگ چرایلی ، جوده سیمیز،نهایتده بلند،غایت دانا.اؤزبیک تیلیده

 

چیکسیز ،حدّن تشقری سؤزلری واسطه سیده هم آرتیرمه درجه حاصل   قیلینه دی.

 

4.آزیترمه صفت

 

 بیلگینینگ معیاریدن کملیگی ، آزلیگینی افاده لاوچی صفتلرگه آزیتیرمه

 

 صفت   دییله دی . اؤزبیک تیلیده آزیتیرمه صفتلر(- راق)،(- متیر) ،(- یمتیر)،

 

(- ایش)، قؤشیمچه  سی یاردمیده حاصل قیلینه دی . شونینگدیک، آچ ، نیم، توق

 

سؤز لری یار دمیده هم صفت درجه سی نینگ بو توری یسه له دی . مثلا.:

 

 یاریقراق،کوکیمتر،قاره متیر،قیزغیش،سرغیش،آچ قیزیل.

 

 شونینگدیک،آزیترمه صفتلر سینتکتیک  اصول بیان هم یسه له دی .مثلا:

 

 - سل- پل  ( سل- پل شرین،  (سل – پل اچچیق) کبی.

 

5. کوچیتیرمه صفت

 

کوچیتیرمه صف درجه سیده بیلگینینگ میعاریدن آرتیقلیگینی،کؤپلیگنی

 

افاده قیلینه دی . صفت آلدیده ،– جیقّه(مشت)،بیحد( ساوق)،جوده(خونیک آدم)،غایت

 

(مهربان)، نهایتده(نازک)، اینگ(سلو قیز) تیم(قاره بولیت) سؤزلرینی قؤیش بیلن 

 

 یسه له دی . شونینگدیک، صفت سؤزی آلدیدن تؤق سؤزینی قؤشیش بیلن هم

 

 کوچیتیرمه صفت یسه له دی . مثلا.: تؤق قیزیل.

 

 قاپ- قاره ، یم- یشیل ، بؤب- بؤز، آپ-آق،قیپ- قیزیل وکومکوک کبی شکللرده

 

 یسه له دی .   صفتلر نینگ بونده ی  یسه لیشی بابیده  اولوغ نوایی اؤزینینگ

 

 «محاکمة الغاتین»(ایکی تیل محاکمه سی)اثریده شونده ای سؤزیوریته دی :

 

«...و ینه بیر رنگ یا بیر صفت نینگ حمولی حالیغه مبالغه اوچون انینگ اولیده،

 

 اول حرفیغه بیر«پ» یا «م» اضافه قیلیب، اول شی غه زاید قیلورلر؛ «پ» مثالی:

 

آپ-آق، قاپ- قاره،قیپ- قیریل، سپ- سریق،یپ- یسی ،آپ- آچوق، چوپ- چوقور،

 

بو نوع خیلی هم تاپیلور؛«م» مثالی: کؤم- کوک، یم- یشیل، بؤم- بوز.

 

(« محاکمة الغاتین » علیشیر نوایی، 15 توملیک ، 116 بیت تاشکینت.1969)

 

                                      صفت تورلری

 

 صفتلربیرار بیلگنی بیلدیریش خصوصیتلریگه کؤره قؤییده گی تورلرگه بؤلینه دی :

 

1. نرسه لرنینگ رنگینی بیلدیریوچی صفتلر: آق، مامیش(قیزیلگه یقین)، کؤک، قاره ،

 

 سریق، یشل و باشقه لر.

 

2. نرسه لرنینگ خصوصیتینی بیلدیروچی صفتلر: اولوغوار، مغرور، مهربان،

 

 کمترین، تهمتچی،  ایشیاقمس،ایشچن، یالغانچی.

 

3. شکل وحجم بیلدیروچی صفتل: کلته ، تار،اوزون ، ینگیل، سیمیز، تؤله ، بلند.

 

4. حالتنی بیلدیروچی صفتلر: زیکرلی،خفه، خرسند،چقچه قی ،تینچ، ماءوس،

 

 قوناق  وکؤترینکی .

 

5.طمع- مزه بیلدیروچی صفتلر: شیرن، اچّیق،ناردان،

 

توز سیز،شور.

 

6. وقت واؤرین بیلدیروچی صفتلر: زمانوی،حاضرگی، ایسکی،کهنه،اوبه دی،

 

یازگی، قیشگی، دیواری، افسانوی .

 

 

                      

---

اَؤزبیک تیلی گرامری                               (۲۱)                                                 صرف

---

 

 

                آتلرنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلری

 

توزیلیشیگه کؤره آتلر قؤشمه،جفت،قسقرتمه آتلرگه بؤلینه دی .

 

قؤشمه آتلر

 

قؤشمه آتلرایکّی واوندن آرتیق مستقل سؤز لرنینگ قؤشیلیشیدن وجودگه کیله دی .

 

 قؤشمه آتلر آت+آت(تاش+ بقه= تاش بقه) ، سان+آت (اوچ +بورچک= اوچ بورچک)

 

، فعل+فعل(اور- ییقیت= اور ایقیت)،آلماش+آلماش     (کیم +سن= کیمسن)

 

،روش+فعل(تیز+پیشر= تیز پیشر)، روش+اونداو(داد+ وای= داد وای) وآت+ صفت

 

(آی+ سلو=آی سلو)

 

اؤزبیک تیلیده قؤ شمه آتلر یسوچی ایریم قؤشیمچه لر :

 

- اک (کوز عینک،ایل ویزه ک)

 

- ایق (بیش اریق)

 

- آق  (آش پیچاق)

 

- ار   (کون باتر،کون چیقر)

 

بو وضعثیتده قؤشیمچه لر قؤشمه سؤزنینگ ایکینچی  بؤله گیگه توشه دی .

 

بوندن تشقری، بیرته نرسه نی انگله تیوچی ایریم قؤشمه آتلر افیکسیز (قؤشیمچه)

 

 مستقل سؤزلردن هم توزیگن بؤله دی.مثلا.:

 

 اؤرینباسر،آتباقر،بیش قیز،تاش اریق،قیتردنیا،بیرکم دنیا، ییر یاغی،آمودریا،طلا تیپه،

 

کونگه باقر،سؤزمه قلعه،یکّه باغ وبا شقه لر.

 

جفت آتلر

 

ایکّی سؤزنینگ تینگ گراماتیک باغله نیشیدن حاصل بؤله دیگن سؤزلرگه جفت آتلر

 

دییله دی. یعنی، بونده ی  سؤزلر قؤشیمچه سیز باغله ندی . قؤشیمچه لرجفت سؤزلر

 

نینگ ایکینچیسیگه گه قؤشیله دی. جفت آتلرنینگ هرایککله قسمی هم علیحده اورغو 

 

 بیلن ایتیله دی.مثلا.:

 

 کتته - کیچیک ، آته- آنه ،عرف-عادت ،سایه- سلقین. قؤشمه آتلر آره سیده،

 

اگرکومکچیلر ایشله تیلگن بؤلسه،چیزیقچه(-) قؤله اش شرط ایمس،عکس حالده

 

 چیزیقچه بیلن یازیش   کیره ک بوله دی .

 

 قسقرتمه آتلر

بیرنیچه سؤزدن ترکیب تاپگن بیریکمه لرنینگ باش حرفلرینی آلیب یازیش بیلن

 

حا صل بؤلگن سؤزلرگه ایتله دی. مثلا.:

 

ب م ت  (بیر لشکه ملتلر تشکیلاتی)،اقش (امریکا قوشمه شتتلری(ایالتلری)،م آ ه

 

 (مرکزی آسیا همدوستلیک مملکتلری)، افغا نستان اؤزبیکلری یازمه نطقیده ،

 

قسقرتیریب یازیش کؤپ هم اونملی ایمس، بو یازمه نطقنیگ رواجلنمه گنیدن نشانه دیر.

 

 فعال تیللر ده قسقرتمه لردن اونملی استفاده قیلیندی . بیراق آلینمه

 

(چیت تیلیدن آلینگن)  سؤزلرده کؤپ اوچره یدی.  مثلا. بی بی سی،نا تو، آیساف،

 

 دایاک ،پی آر تی و باشقه لر. قسقرتمه آتلر نی حاصل قیلیشدن مقصد

 

ایخچملیکه ایریشیشدیر. تیل هم  بایلیگی سنه له دی .

 

 

 

 

---

اؤزبیک تیلی پرامری                           (۲۰)                                                  صرف

---

             

  2. سینتکتیک اصول

بو یؤل بیلن آتلر قؤشیمچلر واسطه سیده ایمس بلکی، ایگه تابعلیک  اساسیده یعنی سؤزنی

سؤزگه قوشیش آرقه لی  یسه له دی . قؤشمه وجفت سؤزلر انه شو اصول بیلن         

یسه لگن سؤزلر دیر.

بخت - سعادت

خط - خبر

توی- تما شا

باغ- راغ

یخشی- یامان

اپاق- چپاق

بیل باغ

آتقولاق

قورولتای

بلند پرواز

ایشلب چقریش

قویاشگه باقر

آقرسو،

تورارجای

بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی

سینتکتیک اصول بیلن یسه لگن سؤزلربیر اوندن آرتیق سؤزلردن توزیلگن بؤلیشی ممکن.

نیچیته سؤز بؤلیشیدن قطعی نظر بونده ی آتلر بیر معنا بیلدیره دی .

اؤرین- جای نامنی یسوچی قمشیمچه لر:

- لاق  (آولاق،بو لاق،چقه لاق،اوتلاق)

- زار  (گلزار،چمنزار،تاکزار)

- استان (تورکستان،اؤزبیکستان،گلستان)

- پایه (غؤزه پایه)

- تو(شیباختو، چیچکتو،شیبرتو) بو قؤشیمچه،اصلیده،مغول تیلیدن کیرگن بؤلیب،

 اؤزبیک تیلیده اونچه لیک اونلی ایمسدیر.

- خانه(مهمان خانه،توکه لیخانه، تؤپخانه)

- گاه  (سیلگاه،نمازگاه، زیارتگاه)

موهوم آت یسوچی قؤشیمچه لر

-چ    ( تینچ ،قوانچ)

- لیک(آسایشته لیک،شهرلیک)

- چیلیک(دهقانچیلیک،ساتوچیلیک)

- یت (جمعیت ، مدنیت)

- گرچیلیک(آدمگر چیلیک)

- چه (توشونچه) بوسؤزکؤپراق، روش معناسیده ایشله تیله دی.

- لیک(منگولی،ایز گولیک،بایلیک)

ایرکه لش وکیچره یتیریش قؤشیمچه لر

- چه    (قلمچه،رومالچه،قیزیلچه ،قهرمانلرچه)

- چک  (بیلنچک،تیلچک)

- الاق   (چقه لاق،بقه لاق)

- ام     (توته ام،اوره ا م)

- گینه   (قیزگینه،باله گینه)

- جان    (آنه جان،گلجان)

- خان   (بومین خان، تیمورخان)

- بای   (کتته بای،قربان بای)

- کینه   (توزوکّینه)

- ایندیق(قاقیندیق، اؤریندیق)

  2. سینتکتیک اصول

بو یؤل بیلن آتلر قؤشیمچلر واسطه سیده ایمس بلکی، ایگه تابعلیک اساسیده یعنی

سؤزنی سؤزگه قوشیش آرقه لی  یسه له دی . قؤشمه وجفت سؤزلر انه شو

 اصول بیلن  یسه لگن سؤزلر دیر.

بخت - سعادت

خط - خبر

تؤی- تما شا

باغ- راغ

یخشی- یامان

اپاق- چپاق

بیل باغ

آتقولاق

بلند پرواز

ایشلب چقریش

قویاشگه باقر

آقرسو،

تورار جای

بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی

سینتکتیک اصول بیلن یسه لگن سؤزلربیر اوندن آرتیق سؤزلردن توزیلگن

 بؤلیشی ممکن.

نیچیته سؤز بؤلیشیدن قطعی نظر بونده ی آتلر بیر معنا بیلدیره دی .

       

                   

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                (۱۹)                                          صرف

---

         

 

آتلر نینگ یسه لیشی

 

اؤزبیک تیلیده آتلر ایککی اصول بیلن یسه  له دی .

 

1.مارفو لوژیک

 

 بو اصولده آتلر سؤز یسه وچی قؤشیمچه لر قؤشیش یؤلی بیلن یسلگن بؤله دی .

 

قؤشیمچه لرشخص، نرسه و قورال آتینی ،اؤرین ، جای نامی و موهوم آتلر یسه یدی .

 

شخص آتی یسه وچی قؤشیمچه لر

 

- ار(محنتسیور)

 

- ان (خوران)

 

- خاتین نینگ خوران بؤلسه اوردی خدا ، سیگیرینگ خوران بؤلسه بیردی خدا.  

 

                                                                   خلق مقالی

- برار  (عهده برار)

 

- دار      (باغدار)

 

- فروش  (چای فروش)

 

- باز  (کبوتر باز)

 

- خان  (گل خان)

 

- بچّه  ( بای بچّه)

 

- هم   ( همدرد)

 

- گوی (تورکی گوی) 

   

- چی  (ساقچی)

 

- کار  (مدکار)

 

- کش (محنتکش)

 

- شناس(تیلشناس)

 

- داش(وطنداش)

 

- بان  (پاسبان)

 

- ساز (رادیو ساز)

 

- پز   (نانپز)

 

- دوز(ییتیک دوز)

 

- خان (شعر خان)

 

- وای (نان وای)

 

- دار  (دوکاندار)

 

- گر   (سوداگر)

 

- پرست (وطنپرست)

 

- خور(پاره خور)

 

- انداز(چاپ انداز)

 

- باز  (دارباز)

 

- ان   (خوران)

 

- خوان (آواز خوان)

 

- باز  (ککلیکباز)

 

- انده  (سازنده)

 

- جوی (خدا جوی)

 

- تاز   (اولاقتاز)

 

- اول   ( قراول)

 

- ماچ  (تیلماچ)

 

- آق   (قؤرقاق)

 

- وان  (موتروان)

 

- ان    (نالان)

 

- زاد   (نامزاد/اونشتیریب قؤییش)

 

- زد    (نامزد/ کادیدتورلیک)

 

- بر    (دلبر)

 

- روی (خوشروی)

 

- بیگی (ایلبیگی)

 

- باشی (یوزباشی)

 

- مان (ایش بیلرمان)

 

        یؤقاریده کؤریب تورگنینگیزدیک ،اؤزبیک تیلیده  فارس- دری تیلیدن

 

 اؤزلشگن سؤزلر بیلن کیلگن قؤشیمچه لر سانی انچهگینه،اولر سؤز یسه شده

 

 فعال قتنه شه دی.

 

نرسه - قورال آتینی یسوچی قؤشیمچه لر

 

- اک (زمبره ک، دمتره ک ،ایلک،ایل ویزه ک)

 

- یک (کؤریک،کوپریک)

 

- اوک(سوروک)

 

- آق  (تؤغه نآق ،توزاق،توپراق،اوشپولاق،قیزغلداق)

 

- کی (تورتکی،یوزه کی)

 

- گی (قیشگی،خانگی،اوزنگی)

 

- قی (اویتقی،سیرتقی)

 

- غی (قارانغی،بورناغی)

 

-غیچ (قره تغیچ،توتغیچ)

 

- کیچ (اوزه تکیچ،چوکّیچ)

 

- گیچ (کیگیچ،کیگیچ،پورکه گیچ)

 

- قیچ  (اوچقیچ،توقیچ)

 

- م    (تره ام،اوره م،بوره م)

 

- یم   (تیلیم،سؤلیم)

 

- اوم  (کؤروم، توزوم،قوروم)

 

- مه   (دیمله مه،قینتمه، تیرکمه)

 

- اک  (کوره ک)

 

- ق   (تراق)

 

- یم/ام(اؤریم ، تؤپلم)

 

- ایندی (یویندی،چیقیندی،قیریندی)

 

- ایلداق (شقیلداق)

 

 

 

                   

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                          (۱۸)                                                       صرف

---

              کیلیشیکلرنینگ گپده گی وظیفه سی

 

الف) باش کیلیشیک

 

 باشقه کیلیشیکلر اوچون اساس بؤلیب خدمت قیله دی،ایگه نی شکیلّنتیره دی .

 

اونینگ علیحده کؤرستگیچی، بیلگیسی یؤقدیر . جمله ترکیبیده  برچه آتلر باش

 

کیلیشگیده کیلیشی ممکن . مثلا.:

 

ایرکین، کتاب، تیپه،ییر،تاغ. بو سؤزلر باش کیلیشیکده کیلگنی اوچون

 

  بیرار- بیربیلگی آلمگن. باش ده گی آتلر گپده (جمله) دایم  ایگه بؤلیب کیله دی .

 

 

ب) قره تقیچ کیلیشیگی

 

بو کیلیشیک ایگه بیلن نرسه اؤرته سیده گی باغلیکلیگنی انگله ته دی. نرسه،کیمگه؟

 

نیمه گه؟ قره شلی ایکنینی بیلدیره دی . یا کی بؤلمسه  قره تیچ وقره لمیش

 

 اؤرته سیده گی منا سبت انه شو کیلیشیکده افاده قیلینه دی . تیمورنینگ  کتابی

 

عباره سینی کؤزده توتسک،تیمور(قره تغیچ-آت) نینگ(قره تغیچ کیلیشیگی)،کتاب

 

 ایسه (قره لمیش – آت)قره تغیچ کیلیشیگی بیلگیلی،بیلگیسیزبؤلیشی ممکن.

 

 مثلا.: اؤزبیک  تیلی  بیریکمه سیده 

 

 قره تغیچ بیلگیسی یؤق .  اونینگ کؤرسه تگیچی «0»

 

اصلیده قره تغیچ کیلیشگی«نینگ»قؤشیمچه سی توشیب قالدیریلگن.اؤزبیک

 

 نینگ تیلی شلیده هم یازیش ممکن. بیراق،بو بیریکمه ده ایخچملیک وقولیلیک یؤق.

 

شونگه کؤره اؤزبیک تیلی  دیب یازیله دی .

 

ج) توشوم کیلیشگی

 

 حرکت نینگ آتگه تامان یؤنلیشینی افاده لیدی . بو کیلیشیک آت بیلن فعلنی

 

 بیر- بیریگه باغله دی .یعنی  فعلنینگ  بیرار- ییرده  بجریلگننی انگله تدی .

 

آلمه نی آلدیم .ساده گپنی(جمله)آلیب کؤرسک آلمه(حرکتنی اؤزیگه آلگن آت)نی

 

 (توشوم کیلیشیگی)، آلماق ایسه فعلدیر.

 

انگله شیلگنیدیک،توشوم کیلیشیگی آت بیلن فعلنی حرکت آرقه لی باغلب توریبدی.

 

قره تقیچ کیلیشیگیه اؤخشب،توشوم کیلیشیگی هم بیلگیلی،بیلگیسی بولیشی ممکن.

 

مثلا.:

 

کتابنی اوقیدیم،کتاب اوقیدیم. بیرینچی گپده توشوم گیلیشیگ قؤله نیلگن،ایکینچی

 

 گپده ایسه  توشوم کیلیشگی قؤله نیلمگن.

 

د) جونه لیش کیلیشیگی

 

وقت، سبب واؤرین  معنالرینی افاده لب،حرکت یؤنه لگن نقطه نی بیلدیره دی .

 

 قامتیگه کؤزیم  تیکیلیب  قالدی(اؤرین معناسیده) یاکی بیرنیکی مینگگه مینگنیکی

 

عالمگه(سبب معناسیده) (خلق مقالی). بوکیلیشیک (- گه،- که،- قه) قؤشیمچه

 

لرینی آله دی، موتر آلیشیم کیله سی ییلگه قالدی(پیت معناسیده)

 

ح) اؤرین- پیت کیلیشیگی

 

اؤرین ،پیت، سبب  واسطه ، مقصد معنالرینی بیلدیریب، ایش - حرکتنینگ  بیر

 

 مکانده بجریلگنینی انگله ته دی . بوکیلیشیده حرکت بیرار تا مانگه یو نلتیریلمیدی.

 

 اؤرین پیت کیلیشیگی (- ده)  قؤشیمچه سینی آله دی . عقل بازارده ساتیلمیدی

 

(اؤرین معناسیده)،کوزده میوه - چیوه لرمؤل- کؤل بؤله دی (پیت معناسیده) یاکی،

 

 اؤرا قده یؤق، مشاقده یؤق (پیت معناسیده )

 

اؤن سککیز مینگ عالم آشوبی انینگ باشینده دور،

 

نی عحبکیم سرو نازیم اون سککیز یاشینده دور.

 

 (سبب معناسیده)                                 نوایی 

     

طیاره ده اوچیب کیلدیم.(واسطه معناسیده)،فکرو ذکریم اؤقیشده (مقصد معناسیده)

 

اوزاقده گی آنه دن یقینده گی قیناته یخشی (مقصد معناسیده)   

 

خ)چیقیش کیلیشیگی

 

ایش- حرکتنینگ باشله نیشی ،سببی، قیاسی ، منبعی،اؤرنینی افاده لب،اولر

 

 چیقیشگه یؤنلتیریلگنینی بیلدیره دی .بوکیلیشیک شکلی (-دن)

 

 قؤشیمچه سینی آله دی .مثلا.: انتظارلیک اؤلیمدن یامان(قیاس معناسیده)،

 

جاهلیکدن جان چیقر(سبب معناسیده – خلق مقالی). ایسکی متنلرده یعنی شعری

 

 ونثری اثر لرده چیقیش کیلیشی (- دین) شکلیده قؤلّه نیلگن. حاضرگی  دورده  

 

بونده ای  یازیش معیارایمسدیر.

 

 بدیعی اثر نینگ قهرمانی تیلیدن تشقری وضعیتده، ایشله تمسلیک  کیره ک.

 

 چنانچه نوایی: 

 

جاندین سینی کؤپ سیورمن ای عمری عزیز،

 

ساندین سینی کؤپ  سیورمن ای عمر عزیز .

 

هر نی نیکی سیوماک آندی آرتیق  اؤلماس ،

 

سآندین سینی کؤپ سیورمن ای عمری عزیز .

 

خلق عباره لریده

 

 بلیق باشیدن سه سیدی  ( خیانتکار رهبرمعناسیده- خلق مقالی)

 

 

           

 

کیلیشیکلر	قؤشیمچه سی	سؤراغی	گپده گی وظیفه سش
باش کیلیشیک	صفر(ه)	کیم؟ نیمه؟قی ییر؟	ایگه
قره تغیچ کیلیشیگی	نینگ	کیم نینگ؟نیمه نینگ؟قی ییرنینگ؟	انیقلاوچی
توشوم کیلیشیگی	نی	کیمنی؟نیمه نی؟قی ییرنی؟	واسطه سیز تؤلدیروچی
جؤنه لیش کیلیشیگی	گه	کیمگه؟نیمه گه؟نیمه گه؟ قی ییرگه؟	واسطه لی تؤلدیروچی،اؤرین حالی
اؤرین - پیت کیلیشگی	ده	کیمده؟نیمه ده؟ قی ییرده؟	واسطه سیز تؤلدیروچی،اؤرین وپیت حاللری
چیقیش کیلیشیگی	دن	کیمدن؟نیمه دن؟ قی ییردن؟	واسطه سیز تؤلدیروچی،اؤرینحالی  ،پیت حالی

 

       اؤزبیک تیلیده گی کیلیشیکلرنینگ جدولده کؤرینیشی