عشقیم( اؤزبیک تیلی)ده خطا بار، خطایمده عشق
یاکه، بیر کتاب تنقیدیگه جواب
-2-
حرمتلی اؤقووچی
« حاضرگی اؤزبیک تیلی» کتابی تیلشناس دوستیمیز جناب ن. آلتای تامانیدن تنقید قیلینگه نیدن خبرینگیز بار. اوچ قسملی تنقیدنینگ بیرینچی بؤله گی کتابده گی فونیتیکه( تاووشلر تیزیمی) نی نشانگه آلگن ایدی. بیز بو قسمدن جدّی بیر ینگلیش کؤزگه إیلینمه گه نینی بوندن آلدینگی مقاله میزده بیان قیلیب، تنقید قیلینگن اؤرینلرگه علمی جواب قیلیشگه حرکت قیلگیندیک. مذکور تنقیدنینگ بوگونگی إیکّینچی قسمی کتابده گی "مورفیم"، "اؤزه ک" و "نیگز" مساله لریگه قره تیلگن. بوگلگی جوابیمیزده بیرینچیدن کتابده کیلتیریلگن فکرلر خطا ایمس لیگینی کؤرسه تیش بؤلسه، إیکّینچیدن محترم تنقیدچی نینگ اؤزبیک تیلشناسلیگی نظریه سیگه عاید فکرلرینی سؤراق آستیگه کیلتیریشدیر. وقت تیغیزلیگی باعث مقاله نی کیچیکب یازه یاتگن بؤلسم عذر. اجازه تینگیز إیله ایندی اصل موضوعگه اؤتسم. تنقیدچی کتابدن( مینیگ یازگنلریمدن) مورفیم مساله سیگه عاید منه بولرنی کیلتیریب، سؤنگ، مینیگ بیتگنلریمگه قرشی اؤز فکرلرینی بیلدیره دی. جناب ن. آلتای نینگ فیسبوک صحیفه سیدن اقتباس قیله میز. « حاضرگی اۉزبېک تیلی»ده سۉز و مورفیمنی توشونتیریش مقصدیده شولر یازیلهدی: «مورفیم و سۉز بیر حادثه اېمس، سۉز مورفیمدن فرق قیلهدی. اولر آرهسیده قوییدهگی فرقلر موجود: ۱. « سۉز مورفیملرگه بۉلینمهیدی». بو بارده بیزنینگ فکریمیز فرق قیلهدی، سۉزلرنینگ مورفولوژیک توزیلیشی بحثیده: سۉز گپده اۉزگرمهگن شکلده هم، اۉزگرگن شکلده هم قۉللنهدی. اگر سۉز یسمه بۉلسه کمیده ایکّیته مورفیمدن عبارت بۉلهدی، دېیلهدی. دېمک، یسمه سۉزلر مورفیملرگه بۉلینهدی: اۉراق سۉزی «اۉر» و «اق» مورفیملریگه بۉلینهدی. کتابده «مورفیملر نطق (ده) باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمهیدی» دېیلهدی. بیز ایتهمیز که، مورفیملر نطقده باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشهدی. مثلاً، بهار کېلدی. گپیده بهار سۉزی بیلن کېلدی سۉزی مناسبتگه کیرگن. چونکه بهار بیرته اۉزک مورفیم حسابلنهدی و کېلدی سۉزی بیلن مناسبتگه کیرگن۔کو. کتابده «(مورفیم) گپ بۉلگی وظیفهسیده کېلیش خصوصیتیگه اېگه اېمس» دېیلگن. بیز ایتهمیز که، بیرته اۉزک مورفیم گپ بۉلگی بۉلیب کېلیشی ممکن. چونکه باش کېلیشیکدهگی توب سۉزلر اۉزک مورفیم حسابلنهدی. یوقاریده بهار کېلدی گپیده بهار سۉزی اېگه بۉلیب کېلیهپتی. کتابده «مورفیم نطق (ده) مستقل روشده قۉللنمهیدی» دېیلهدی. بیز ایتهمیز که، اۉزک مورفیم گپده مستقل شکلده قۉللنهدی. مثلاً، قار یاغدی. بو یېرده قار سۉزی اۉزک مورفیم و مستقل روشده قۉللنهیهپتی».(ن. آلتای)
موضوعنی توشونتیشدن آلدین کتابده گی تنقید آستیگه آلینگن فکرنینگ منبع سینی کؤرسه ته میز: بیز استفاده قیلگن کتابده شونده ی یازیله دی: « ... معنا انگله تیش خصوصیتی سؤزده هم، مورفیمه ده هم بار، لیکین اولر بیر قنچه بیلگیگه کؤره بیر-بیریدن فرقیلنه دی. یعنی مورفیمه و سؤز بیر حادثه ایمس، اولر آره سیده قؤئیده گی فرقلر موجود: 1. سؤز مورفیمه لرگه بؤلینه دی. 2. ( سؤز)نطقده باشقه سؤزلر بیلن مناسبتگه کیریشه دی. 3. ( سؤز)گپ بؤله گی وظیفه سیده کیلیش خصوصیتیگه ایگه. 4. مورفیمه نطقده مستقل قؤلـله نیلمه یدی. 5. مورفیمه سؤز ترکیبیده گینه یشه یدی. 6. ( مورفیم)معنالی قسملرگه بؤلینمه یدی».( خ.محیی الدینوه، د. خدایبیرگنوه، إی. عیمیروف، ن. جیــَـنوه، ت. یوسوپوه. "حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی" تاشکینت، « علم ضیا»، 69-بیت، 2004.
جناب نورالله آلتای نقد قیلیگن یوقاریده گی تؤرت حالتگه بیزنینگ جوابیمیز قوئیده گچه بؤله دی. تنقیدچی نینگ اعتراضیگه سبب بؤلگن حالتلرنینگ بَری تؤغری و علمی اساسله نیلگن مسله لردیر. بیرینچیدن: - توب سؤز(اؤزه ک مورفیمه) یاکه اساس سؤز هیچ قچان مورفیملرگه بؤلینمه دی. مثلن، إیش+چی+لر سؤزی اوچ مورفیم( اینگ کیچیک معنالی قسم): بیتّه اؤزه ک مورفیم( إیش)، إیکّیته قؤشیمچه مورفیم(-چی و -لر)گه اجره تیله دی. إیش سؤزی توب سؤز، اؤزک مورفیم بؤلگه نی اوچون ایندی اونی باشقه بؤلکلرگه بؤلیب بؤلمه یدی. تؤغری، اؤراق سؤزی یسه مه سؤز بؤلگه نی اوچون او 2 مورفیمگه( اؤر> اؤرماق فعلی نینگ اساسی و بویروق شکلی+آق> اؤره یاتگن نرسه نینگ اسمینی یساووچی قؤشیمچه)گه بؤلینه دی. یاکه: یب+تؤی+مه+س+لیک( یب تؤیمه سلیک) یسه مه سؤزینی کؤریب تورگه نینگیزدیک بیشته مورفیم بؤلکلرگه اجره تیشیمیز ممکن. - کتابده « مورفیملر نطق (ده) باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمهیدی» دیئلگن البتبه که شونده ی! بو فکر تؤپه -تؤغری! نطق نینگ هر قنده ی شکلیده( یازمه و آغزه کی) هم مورفیملر قتنه شمه یدی. دیمک مورفیم و سؤز بیر حادثه ایمس. بونی توشونتیریش اوچون اولا، "سؤز" و "مورفیم" نینگ بیر-بیریدن فرقینی بیلیب آله لیلیک. سؤز- تیل لغت ترکیبی نینگ نطقده معیّن شکل و ظیفه بیلن کیلیشیگه ائتیله دی. بیراق، مورفیمه- سؤزنینگ اینگ کیچیک معنالی قسیمی سنه له دی. کؤریب تورگه نینگیزده سؤز بیلن مورفیم اؤرته سیده جوده کتّه فرق موجود. دیمک، مورفیم نطقده هیچ قنده ی وظیفه بجرمه یدی. او فقط سؤزلرنینگ معنالی قسمی نیگینه کؤرسه ته دی. نطقده سؤزنینگ وظیفه لری جوده کؤپ. اولرنی قوئیده گیچه خلاصه قیلیش ممکن:
- سؤز نرسه و توشونچه نی افاده له یدی؛ - سؤز لغوی معنا( حرکت، حالت، اتمه لیک...)گه ایگه بؤله دی؛
- سؤز(آتده) کیلیشیک، ایگه لیک و سان کتگوریه سیگه ایگه بؤله دی؛ - سؤزنینگ صفتده درجه لری بار؛
- سینتکتیک جهتدن گپده تورلی و ظیفه بجریب کیله دی. بیتّه سؤز بیر گپگه تینگ کیلیشی هم ممکن. مثلن، بهار! -
سؤزلر تورکومله شیش، توسله نیش و تورله نیش خصوصیتیگه ایگه؛
- سؤز (فعلده) نسبت، میل، زمان کتیگوریه لریگه ایگه و هاکذالر. مورفیم ایسه بونده ی خصوصیتلرگه ایگه ایمس. موجودیتیگه کؤره مورفیم فقط گینه سؤز یسه لیشی، شکل یسه لیشیگه و سؤز اؤزگریشیگه علاقه دار خلاص. تیلده مورفیم تورغون، سؤز ایسه دینامیک حسابله نه دی. شونینگ اوچون او نطقده اشتراک قیلمه یدی. جناب آلتای بیزنینگ فکریمیزگه قرشی « مورفیملر نطقده قتنه شه دی...»-دیگن فکرنی اؤرته گه تشه یله یدی و مثال قیلیب « بهار کېلدی»نی مورفیم اؤله راق توشونتیریشگه اورینه دی. افسوسکه، مساله گه بونده ی قره ش مطلقا تؤغری ایمس. بیرینچیدن« بهار کیلدی» هیچ قنده یگه مورفیم ایمس. بل که، ایگه و کیسیمدن عبارت بیر ساده گپدیر. «بهار کېلدی» گینی مورفیملشتیریش اوچون منه بونده ی عملیاتنی تطبیق قیلیش کیره ک بؤله دی. ّبهار+کیل+دی> بهار کېلدی! بهار( موهوم آت)+ کیل( کیلماق فعلی 2-شخص بیرلیکده گی بویروق شکلی، -دی یقین اؤتگن شکلی). در حقیقت مورفیم هر قنده ی سؤزنی معنالی قسملرگه بؤلیب بیره دی. انه شو معنالی قسملری اوستیگه گرمه تیکه نینگ إیسته لگن ساحه سی تعریف بیریشی ممکن. اؤزه ک و افیکس مورفیملر سؤز معنالری آره سیده تارتیب قؤئیلگن چیگره-چیزیقنی ایسله ته دی. اونینگ توب و باشقه هر خیل معنالری بؤلسه تیل شناسلیک نینگ سیمه سیه لوگیه( معناشناسلیک) سی اؤرگه نه دی. هر قنده ی اؤزگریشگه اوچره شیشدن قطع نظر او مورفیم بؤلیب قاله بیره دی. بیر سؤز بیلن ائتگنده مورفیم سؤزنینگ ترکیبی قسمینی چیگره لب بیره دی. اؤزی هیچ قنده ی رول بجرمه یدی. هر قنده افیکسال مورفیمه معنا بیلدیره بیرمه یدی. مثل، "تیریل"، "هئیده" سؤزلریده گی(تیر+یل، هی+ده) کبی مورفیملرگه اجره تیب بؤلمه یدی. مسلکداش دوستیمیز فارسلر ائتگن دیک خلط مبحث قیلگن یعنی، علیحده موضوعلرنی قاریشتیریب یوبارگنلر. نحوده اؤرگه نیلیشی کیره ک بؤلگن بحثنی صرفگه آلیب کیلیب تیقیشتیرگن. حال بوکه،« بهار کېلدی» گپی نینگ مورفولوگیه گه تؤغریدن- تؤغری هیچ قنده ی علاقه سی یؤق!دوامی بار>>>
ایسلتمه
اوشبو تنقید و بحثلر جوده تار ساحه و اکادیمک مساله لر بؤلگه نینی کؤپچیلیک عزیزلرگه توشونرلی بؤلسلیگی مکمن. مقاله نی کیلگن جایی دن دوام ایتتیره میز. جوده قیز مساله لرگه گواه بؤلیشینگیز ممکن.