نوایی نینگ شاه غزللریدن

                      یار

وای، یوزمینگ وای کیم، ترک ِمحبّت قیلدی یار،
بیلمه ئین قالدیم مین و قیلمـَی خبر ائریلدی یار.

باردی اؤقدیک تیز«یا»دیک قامتیم یاد ایتمه دی،
عشق ارا گویا مینینگ ایگری لیگیمنی بیلدی یار.

چون گدالر بیرله شه لر قیلمس ایرمیش یارلیغ،
مین گدانی کؤزگه بس نیوچون بوروندین إیلدی یار.

پند ایشیتیب، دوستلر، هیچ کیم بیله یار اؤلمنگیز،
کیم، مینینگ بغریمنی تیغ هجر بیرله تیلدی یار.

میندین ائریلغن بلا و درد اوچونمو أیغله ئین،
یا انگه کیم، باریبان اغیار إیله قاتیلدی یار.

أیغله شیب غم شامی ظاهر ائله سونلر درد اؤتین،
مینگه کیم بیت الاحزانده شمع دیک تاپیلدی یار.

ای نوایی، یار اوچون تارتر ایدینگ غربتده رنج،
یؤلغه توش، ایمدی روانراق بؤل، عزیمت قیلدی یار.

فغان

فغان که، یار وفا اهلیغه ستم قیله دور،
نیاز و عجز گناهیغه مُتّهم قیله دور.

نعیم ِ وصلیغه خوی ائله گن کؤنگوللرنی،
اسیر هجر ایتیبان مبتلای غم قیله دور.

رقیب بیهوده تقریری بیله یوز تقصیر،
ضعیف غمزده لر آتیغه رقم قیله دور.

نی حُکم قیلسه وفا اهلی جُرمیده غم ایمس،
بو ظلم ایرور که، جفا اهلینی حکم قیله دور.

اؤز إیلگی بیرله گر اؤلتورسه باک یؤق، وه کیم،
رقیب آللیده افتاده و دژم قیله دور.

محبّت اهلینی، وا حسرتا که، کؤپ اؤرتب،
الرنی آهی اؤتیدین هراس کم قیله دور.

چو گل وفاسیز ایرور، نیچه اسره سم، وه کیم،
کؤنگول قوشی بو گلستاندین ایمدی رم قیله دور.

زمانه اؤق کیبی توزلرنی سیندوروب، «یا»دیک،
الرکه ایگری دورور شه غه محترم قیله دور.

نوایی اؤلگه ی ایدی بؤلمه سه امید وصال،
بو قصدلرکه، انگه هجر دم- بدم قیله دور.

 چیرمه شیب

خوشتورور بیر تیره شام ِهجر إیکی یار اوچره شیب،
تاپیشیب، بیر- بیرلرین محکم قوچوشوب، أیغله شیب.

هجر دردی یو فراق اندوهیغه تسکین بؤله،
اولتوروب الفت بیله، بیر- بیرلریگه یانده شیب.

فرقت ایّامیده هر بیرنینگ باشیگه کیلگنین،
یوز تومن همدردلیغلر بیرله هر دم سؤزله شب.

گاه وصل اقبالی نینگ عشرتلریدین شُکر دیب،
گه فراق ادباری نینگ شدّتلریدین مونگره شیب.

گاه إیکّی رشته ینگلیغ کیم، تاپر بیر- بیرگه تاب،
إیکّیلیک فهم اؤلماغودیک بیر- بیریگه چیرمه شیب.

 گه بو چیرمنماغ آچیلغنده هم إیکّی رشته دیک،
تاب آچیلسه قـَیتره هم بیر- بیریگه تؤلغه شیب.

إیکّی یاندین قؤل حمایل بیرک- بیرک انداق چیکیب،                                       کیم، ینه بیر- بیریدین ائریلمس مثللیک اؤرمه شیب.

عین ِوصل إیچره إیشی اؤتسه شکایت موجبی،
إیکّی یاندین رفع ایتیب، بیر- بیرلرینی الده شیب.

ای نوایی، بو محال اندیشه غه چیرمشمه کؤپ،
جرأت ائلب بی تعاشی سؤزلرینگ حدّین آشیب.

کؤروب        

 سهودور طوبی دیمک، رعنا نهالینگنی کؤروب،
یاکه جنّت باغی گلزاری جمالینگنی کؤروب.

روضه ده کوثر قیراغینده خیال ایتّیم بلال،
یوز ارا لب، لب اوزه شبرنگ خالینگنی کؤروب.

ساغینور عاشق لیغینگغه روبرو کیلمیش قویاش،
کؤزگوده مشّاطه هر ساعت مثالینگنی کؤروب.

سرودین بلبل نیتانگ رم قیلسه طوبیدین ملک،                                                      جلوۀ قد حالتیده اعتدالینگنی کؤروب.

نرگسینگ افسون و گلبرگینگ تکلّم ائله دی،
عقل کُل تاپتی فریب، اول مکر و آلینگنی کؤروب.

ایلگه عشرتدور ینگی آی کؤرسه لر، لیکین منگه،
یوزله نور آشفته لیغ، مشکین هلالینگدین کؤروب.

اؤلتورور هجران تونی، اؤلسم هم ارمان قالمه غـَی،
توشته هم بؤلسه بیر ایّام وصالینگنی کؤروب.

نیتّینگ، ای ساقی که، اؤزدین باردیم انداقکیم، زلال،
آلیب إیچمستین بورون، جام زلالینگنی کؤروب.

سودره اول یان، ای نوایی، اؤزنی مُهلک ضعف إیله،
شاید ایتکـی رحم اول قاتل بو حالینگنی کؤروب.

درد اویی

بوزدی کؤنگلوم کشورین هجران غمی طغیان قیلیب،
آه و اشکیمدین بیرین صرصر، بیرین طوفان قیلیب.

درد اویئن قیلدی بنا، عشقینگ بوزوب کؤنگلوم اوین،
کیمسه ینگلیغ کیم، بیر اوی توزگی، بیرین ویران قیلیب.

تونده آهینگ شعله سین، دیرلر، نهان توت، آه کیم،
بیر آووچ خاشاک ارا بؤلمس چاقین پنهان قیلب.

هجر کوئیده یلنگ جسمیمنی کؤرگن ساغینور،                                               کیم، مینی اؤلتورگه لی ایلتور جنون عریان قیلیب.

خارلر کؤنگلومده دور سیندین که، گردون توزمه گی،
هر بیرین آتسَم، بیر آهیم اؤقیغه پیکان قیلیب.

سؤرمه نیوچون بیدل اؤلدونگ دیب، اؤزونگ چون هجر ارا،
کؤزدین آقوزدینگ کؤنگولنی، قطره- قطره قان قیلیب.

شکرینی نیدیب ادا ائلــَی که، ائلر جلوه یار،
ایلنی حالیمغه، مینی اؤز حسنیغه حیران قیلیب.

دهر ایلیدین جز وفا ممکن ایمس تاپماق کیشی،
لیک هر بیرگه وفالر آنچه کیم امکان قیلیب.

یار کؤپ قیلسه جفا، کم قیل، نوایی، ناله کیم،
گلگه بلبل اؤرگته آلمس وفا، افغان قیلیب.

بیر سؤراقّه جواب
 >>>>>>>>>>

( سلام، إیلیق تیلکلر بیلن) ینگی أیل و بهار قوتلویدن سؤنگ، حرمتلی اؤقووچیلریمیزدن همایون ندیم بیزگه مراجعت قیلیب شونده ی سوال یؤللببتی: 

 هه، تؤغری ائته سیز. اؤزبیکستان علم - فنیدن آذوقله نیب؛ عین پئیتده عالملرینی یامانلب، نان کؤرلیک قیلیب یورگنلرنی بیله من. 40 أیلدن بویان کتابلر یازیب، همان اؤزبیکچه سوادی چیقمه گن کذا- کذالرگه نیمه دیئیش ممکن؟ اؤشه قاره خلقیمیزنینگ تیلیدن باشقه هیچ نرسه یؤق بیزده اخیر. نیمه میزگه گیرده یه میز؟ میلی...

 اگر اؤشه« بو قاله بیرسه نیمه؟!»- دیب دغدغه قیلگن استاذنینگ اؤزبیک تیلیدن بیر زرّه معلوماتی بؤلگنده ایدی بونده ی دیمسدی. سیز لرده بونقه استاذلر آز ایمس افسوس. ایندی بیواسطه سوالینگیزگه کیلسک. 
« قاله بیرسه» نیمه دیگه نی اؤزی؟ 
بو سؤزنی اطرافیلیچه توشونتیریش کیره ک بؤلسه، احتمال 1000 بیتلیک بیر کتابگه سیغمس. زیرا، بونگه تیلشناسلیک نینگ تورلی ترماقلریدن کؤز سالیب، اونی تحلیل قیلیش ممکن. مین ایسه برچه گه توشونرلی قیلیب یازیشگه حرکت قیله من.
 سؤز تورکومی بؤئیچه آلیب قره یدیگن بؤلسک، « قاله بیرسه» مستقل بؤلمه گن سؤز تورکومیگه کیره دی. انیق راق ائتسک، « قاله بیرسه» مودل سؤز تورکومیگه کیره دی.

خوش مودل سؤز نیمه اؤزی؟
 لغوی معناسینی بیر قدر یؤقاتگن، سؤزلاووچی نینگ بیلدیرگن فکریگه قؤشیمچه مناسبتنی افاده لاووچی سؤزلرگه مودل سؤز دیئیله دی. باشقچه ائتگنده بیان قیلینه یاتگن فکرگه سؤزلاووچی نینگ إیشانچ، گمان، قوانچ، اچینیش، کیسه تیش، پیچینگ، افسوسله نیش مناسبتینی بیلدیره دی. یاکه فکرنینگ ترتیبینی، خلاصه سینی، ینه فکرنینگ دلیلله نیشینی انگله تگن سؤزلر مودل حاسبلنه دی. مثلن، چمه سی، طبیعی، در حقیقت، چیندن هم، قاله بیرسه، احتمال، سؤزسیز، اتّنگ، افتیدن، شیکیللی، چینه کم، دیمک، اؤکینچلر بؤلسین، یؤق، میلی، چاغی، گؤرگه، تؤغریسی، آچیغی، تؤغری راغی، اؤز- اؤزیدن، دیئلیک، آله یلیک، ائته یلیک، کیلینگ، قؤیئنگ، إیش قیلیب، بارینگ که، بیر بیر، بار- یؤق، هه- یؤق، ایمیش و باشقه لر.
 شونی هم ایسده توتیش کیره ک که، مودل سؤزلر گپ بؤلکلری بیلن مناسبت کیریشمه یدی. فقط گینه، نطق سؤزلاووچی نینگ فکرینی تصدیقله یدی، کوچیتیره دی و شونگه اؤخشش تورلی حس-هیجان بیلدیرووچی معنالرنی قؤشیمچه صفتیده افاده ایته دی.
 بوندن تشقری« قاله بیرسه» سؤزی سینتکتیک تاماندن کیریش سؤز سنه له دی. کیریش سؤز صفتیده هم « قاله بیرسه»یوقاریده ائتگه نیمیز معنالرینی افاده لب کیله دی. بو سؤزنی إیشلتمه سه هم گپده بیرار بیر اؤزگریش سیه مه یدی. شونیسی بارکه، مودل سؤزلر جمله دن« قاله بیرسه» نظقنی رنگین قیله دی. سؤزلاووچی فکرلرینی أیغیب، شکللنتیریش فرصت بیره دی. نطق نینگ تاثیرینی آشیره دی.
 شونینگدیک، « قاله بیرسه» سؤزی صاف اؤزبیکچه یسه لگن اؤز سؤز بؤلیب، بیرارته تورکی تیللرده اوچره مه یدی. چیندن هم بو سؤز قؤشمه، ساده و مرکب گپلرده نطق تاوله نیشینی تامیله یدی.
اؤزبیک تیلیده گ مودل سؤزلرنینگ سانی انچه گه یته دی.
 بونی دری/فارسیگه ترجمه قیلسنگیز« علاوه بیر اینکه»، « گذشته از این»- دیب اؤگیرسه بؤله دی. عین پئتده « قاله بیرسه» سؤزی فکرنینگ دلیلله نیشینی افاده ایته دی. یعنی نطق دوامیده گی فکرلر ائتیب، اؤتیلگن فکرلر بیلن چمبرچس باغلیق ایکه نینی بیلدیره دی.

نوایی نینگ مین سیوگن شاه غزلی

جنون تاشی

--------------

جنون تاشی اوروب هریان ینگی داغیمنی افگار ایت،

إیچیمده لاله دیک عشق إیچره تاشیمنی نمودار ایت.

چو مجنون قیلدینگ ایمدی، ای مغنـّی، گوشه تابینگنی،

کؤنگول سوداسی تسکینی اوچون بؤینومغه طومار ایت.

دیسنگ، کؤنگلوم قوشی ائلب هوا، چیکّی نوای ِعشق،

خدنگینگ نینگ پرین ائلب قنات، پیکانّی منقار ایت.

ساچینگ کـُفریده اؤلسم قبریم اوزره قؤیمه خرقه منی،

چیکیب هر تارینی بیر بَرهمن بیلیگه زُنّار ایت.

کؤنگول ایوانیده آهیم یلیدین پردۀ عشقینگ،

دیسنگ کیم، اوچمه سون، مژگاندین اطرافیغه مسمار ایت.

دیسنگ، آغزین کؤره ی، ای عقل، مرکز نقطه سین إیسته،

ولی شرط اوشبوکیم، اوّل قویاش دورینی پرگار ایت.

عمارت طرحیدور نعل و الف دین هر طرف کؤکسوم،

وفا قصرین قؤپارسنگ بو بنالر اوزره دیوار ایت.

ایرور مقصود أیراق، وادی اوزون، تون تیره، یؤل بؤرتاق.

بو یؤلده سلب ایتیب اؤزلوک یوکین، اؤزنی، سبکبار ایت.

نوایی اؤلسه تیرگوزگیل یوزیگه یوز قؤیوب، یعنی،

یوزیگه سوو اوریب، اول اویقوسیدین آنی بیدار ایت.

سؤزلیک حقیده سؤز
>>>>>>>>>>>

 افغانستانده اؤزبیکچه لغت/سؤزلیک دیگنده یالغیزگینه اؤزبیک تیلیده گی سؤزلر یاکه تورکی نیگیزلی لغتلر تؤپله نیب، فرهنگ توزیله دی، دیگن نا تؤغری توشونچه بار. اصلیده سؤزلیکلرگه اؤز سؤز و اؤزلشگن سؤزلر، اینگ کوچلی لغتشناس عالملر تامانیدن متنلر اساسیده تنله نیب، علمی محاکمه دن اؤتگندن سؤنگ فرهنگلرگه آلیب کیریله دی. هر بیر سؤزنینگ تؤغری و کؤچمه معنالری قیسی یازووچی تامانیدن، قی بیر اثرده قید ایتیلگنی کؤرسه تیله دی. سؤزلر کؤزلرنی یوموب، توکل قیلیب معنا قیلینمه یدی.
 بیز اؤزبیک میز، آنه تیلیمیزده اوچره یاتگن سؤزلرنینگ برچه سی نینگ معناسینی بیله میز دیماق مطلقا خطادیر. بیز آنه تیلیمیزده جیلله قورسه سؤزنینگ بار- یاغی، إیکّی -اوچته معناسینی بیلرمیز احتمال. حال بوکه، اؤزبیک تیلیده معین بیر سؤزنینگ 40( اوندن هم کؤپ بؤلیشی ممکن)دن آشیق معناسی بار. 
 سؤزنینگ معنالری انسانلر ارا مناسبتلر طفیلی یوزه گه کیله دی. انسانی مناسبتلری دیگنده، برچه اجتماعی و ایندویوال علاقه لرنی اؤز إیچیگه آله دی. او سیاست، اقتصاد، اجتماعیات، ایکالوژی، فلکولور، کسب هنر، صنعت و مدنیت، علم-فن نینگ برچه ساحه لرنی اؤزیده قمره ب آله دی. سؤز هم فکر سینگری چیکسیز، چؤنگ و چقوردیر. سؤز و فکرنی خلق و متفکّر شاعر و یازووچیلر وجودگه کیلتیره دی. قیل قلم عالم و یازووچیلر سؤزلرنی شو مناسبتلر إیچیدن سؤغوریب آلیب، اونی معامله گه کیریته دی. سؤزلر اثرلرگه کؤچه دی. تیلشناس لغتچیلر أیللر دوامیده مهم کتاب، جریده، علمی- بدیعی اثرلردن قیدیریشگه توشه دی. إیزله نیب، تاپیلگن سؤزلر علمی تعریف و ایضاحدن اؤتیب، الفبا ترتیبیگه کیلتیریلیب، فرهنگ شکلینی اؤزیگه آله دی.
 مثال اوچون ائته دیگن بؤلسه سک، یریم عصردن سؤنگ افغانستان اؤزبیکلری نینگ تیلچی لغت شناسلری سؤزلیک توزماقچی بؤلسه لر خودّی شو یوقاریده ایسله تیلگن قاعده گه عمل قیلیشلری کیره ک بؤله دی. افغانستاده گی هر قنده ی تیلدن آلینگن سؤزلر، چیت تیلدن اؤزلشگن سؤزلرنینگ بری تنله نیشی، علمی تعریف و ایضاحدن سؤنگ فرهنگّه کیریتیلیشی شرط. بولر سیز سؤزلیک نینگ معناسی یؤق.
 بولردن هم مهم راق سؤزلیک توزیش اوچون جوده کتته متن میدانی بؤلیشی لازم. مینلب حکایه، یوزلب قصّه، بیر نیچه اؤنلب رمانلر یازیلماغی کیره ک. فرهنگلر بناسی ذاتن انه شو متن میدانیده قوریله دی.
 سؤزلیکلرنینگ توری جوده کؤپ. علم-فن نینگ ساحه و ترماقلری قره ب اؤیلی بیرینگ قنچه فرهنگ بؤلیشینی. مینگ- مینگلب سؤزلر گروهلرگه اجره تیلیب، معین ساحه لغتیگه کیریتیله دی. لغتشناسلر هر ساحه دن خبردار بؤلیشی نه قدر اهمیتلی ایکنی تصوّر قیلیشی قئین ایمس. 
 مساله نینگ اینگ قیئین جایی شونده که، اؤزبیک سؤزلرینینگ گرمه تیک مقامی تورغون ایمس. اولر سؤز تورکوملری بوئیچه کؤچیب یوره دی. فعل، آت، صفت، روش، یاردمیچی( کؤمکچی، باغلاووچی، یوکلمه، مدل)سؤزلرنینگ قیسی تورکومگه کیریشینی انیقلش مشکل مساله. سؤز تورکومی متن طلبیگه کؤره جایی نی المشتیره بیره دی. شونینگ اوچون هم سؤزلیک آلدیدن گرمه تیک کؤرستگیچلر بیریله دی.
 سؤزلرنینگ تؤغری یازیلیشی و تؤغری تلفظ قیلینیشی جوده مهم. آنه تیلیمیزده گی ائتیب، ایشیتیب یورگن سؤزلریمیزنینگ قی یردن بیله میزکه، اولر قنده ی ائتیله و یازیله دی؟ بو نگه تیلشناسلیک نینگ باشقه ساحه لری اره لشه دی. مثلن، بوندن 30 أیل اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیگه« کــَوله ماق»سؤزی کیریتیلگندی. یقینده گینه اوشبو سؤز تؤغریله نیب، « کاوله ماق»شکلیده یازیله باشندی. شوسؤزنینگ ادبی شکلینی بیلمسدن توریب یازه بیریش تؤغری ایمس. نیرسه، بشقه، توشینچ و باشقه خطا سؤزلر فیسبوکده تؤلیب تاشیب یاتیبتی.
 بو قیسقه گینه صحبتنی قاغذگه توشیریشدن مقصد سؤزلرگه نسبتن مسولیتلی بؤلیشینی اوقتیریش ایدی. کیمنی قره منگ لغت توزیش بیلن آواره. اؤزبیک تیلینی بیلمه سه هم لغت توزه من، دیب یورگووچیلر کؤپ. إیشنی اینگ آغیریدن باشلش ایندی بیزگه عادت توسینی آلیب بؤلگن. یخشیراغی اؤزبیکستانده چاپ قیلینگن تؤغری و معتبر فرهنگلردن استفاده قیله بیریش فایده دن باشقه نرسه ایمس. سؤزلر قاچیب کیتمه یدی، سؤزلیکلرهم توزیلر...آمان بؤلسک.

مناجات
>>>>

خدایا!
اجازت بیر مناجاتیمنی باشله ی،
 ثنا وحمدنی بیر یاقّه تشله ی.

عرب داستانی

عرب دستانیدن آنگی گزه ک بیمار مللتمیز،
 یوقاتیب اؤزلیکن منقورت بؤلگن خوار مللتمیز.

(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)
 >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

نوایی نیگه تورک تیلینی رومی تیل دیگن؟

                                 3-قسم

نوایی و اؤرتاق تیل مساله سی

بیلگه نینگیزدیک اؤرته تیل بو- ینگی توشونچه. 200-إینچی یوز أیللیک نینگ إیکّینچی یریمدن باشلب معامله گه کیریتلگن. دنیا مقیاسیده حربی و اقتصادی کوچی یوقاری همده اهالیسی سانی بؤئیچه اینگ کؤپ بؤلگن خلقلر تیلی اؤرتاق تیل صفتیده قبول قیلینه دی. بیر معناده اؤرته عصرلرده یوزدن آشیق تیل و لهجه لرگه ایگه بؤلگن تورکیلر اؤگه ایلت آره سیده هم اؤرته تیلنی جاری قیلیشگه إینتیلیش بؤلگنگه اؤخشه یدی نظریمده. اؤشه پئتلری تیوره ک - اطرافده گی کتّه- کیچیک ایلتلر برچه تورکی تیل و لهجه لرده سؤزلشه آلمس ایدیلر. شونگه کؤره آره لیق تیلنی جاری ایتیشگه ضرورت بؤلگن چمه سی. فکریمچه ایسکی اؤزبیک تیلی همّه بیرده ی توشونیش اوچون قولی حسابلنگن. تیل فکتورلریگه قره گنده، قاره خانیلر دوریدن معامله ده بؤلیب کیلگن خاقانی تیل یعنی، ایسکی اؤزبیک تیلینی بیرینچی بؤلیب علیشیر نوایی، اؤرته تیل صفتیده میدانگه آلیب چیقّن و شو تیلنی« تورک تیلی»( ایسکی اؤزبیک تیلی)دیب اته گن (اگرچه، نواییده بونده ی قطعی فکرنی اوچره تمیمیز!). سببی شوکه، برچه تورکی تیللر آره سیده ایسکی اؤزبیک تیلی منطقه تیللری( اساسن عرب و فارس) بیلن تیز علاقه گه کیریشیب کیتگن و اولردن جوده کؤپ تاثیرلنگن. ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ باشقه قرینداش تیللرگه قره گنده قولی لیک تامانلری کؤپ. تیز شکلله نیش و رواجله نیش تاریخیگه، انچه روان، صیقل تاپگن، کینگ متن میدانی بار بؤلگن بیر تیل حسابلنگن. 
 شولردن کیلیب چیقیب ائتیشیمیز ممکن که، ایسکی اؤزبیک تیلی هم تورکی ایلتلر همده عرب و فارسلر اوچون علاقه واسطه سی صفتیده قول کیلگن. اؤز-اؤزیدن معلومکه، اؤغوز لهجه لی تورکی تیللر( تورک، آذربایجان، تورکمن، سالار...)همده قیبچاق لهچه لی تورکی تیللر( قازاق تیلی، تاتار، قیرغز، قاره قلپاق تیللری) اؤزی نینگ قویوق آهنگداش( سینگرمانیزیم)لیگی، اونلیللرنینگ کؤپلیگی و سؤز یسه لیشی مرکبلیگی باعث، مدنیتلر کیسیشگن بیر حدودده، معامله اوچون اؤبیشینچی عصر کیشیلریگه کؤپ هم آسان بؤله بیرمه گن. نوایی و بابر اثرلری بو تاشنی کؤتره آلگن.
 جلاالدّین رومی، خسرو دهلوی، نظامی گنجوی، خاقانی، عدصری، بیدل و صاحبلر باشقه سببلر قطاری تورکی سؤزلرنی عرب الفباسیده قیئنه لگنی اوچون هم اؤز آنه تیللریده قلم تیبره تیشگه جزم قیلمه گنلر. 21-إینچصرده شخص اؤزیم ائریم اؤزبیکچه سؤز و عباره لرنی یازیشگه قیئنه لیب، حوصله آیاقدن تاله دی. بو بار گپ.

نوایی تورکی تیللر و ایلتلرنی فرقله گن
 -------------------------------------

ینه اؤزبیک اتمه سی حقیده
-------------------------
 هه! علیشیر نوایی بوتون باش تورکی ایتنیک قبیله لرنی بیر نام آستیده« تورک»- دیب اته گن ایسه-ده، تورکی تیللر عایله سیگه کیرووچی شو تورکوم تیللر باریدن یخشیگینه خبردار بؤلگن. حتّا، لهجه لری، تیللری، آغزه کی ایجادی و شعریتیده گی فرقلرنی هم توزوکّینه إیلغی آلگن. 
 شاعر و ادیب نینگ اثرلرینی کؤزدن کیچیرسک، مذکور تورکی ایتنیک ناملرنی جوده کؤپ باره اوچره ته میز. کمینه نینگ انیقله شیچه علیشیر نوایی اؤزبک( اؤزبیک) اتمه سینی ایلت و قوم معناسیده 14( 20گه یقین بؤلیشی احتمالدن اوزاق ایمس) مراتبه إیشله تگن. تاکیدله گنیمیزدیک، شعرلری همده ساچگی( نثر-إیشانچ)اثرلریده نوایی اؤزبیکلرنی قوم اؤله راق ته نیشتیره دی یاخود شونگه اشاره قیله دی:
1.
حلال آنه سوتیدیکدور گر اؤزبگیم توتسه،
تابوق قیلیب یوکونوب تؤسته غان إیچینده قیمیز. « نوادر الشباب»2188-غزل.

تابوق/تابوغ- اطاعت، بؤی سونیش؛
تؤسته غان- شراب پیاله سی.
قیمیز- آت نینگ سوتیدن تیارلنه یاتگن مست قیلووچی إیچیملیک.
شعرنینگ معنانس:
اؤزبیک گؤزه لی بؤین سونیب، ایگیلیب توتگن قیمیز کاسه سی، مین اوچون آنه سوتیدن هم حلال دیر.
22.

شاه و- تاج و خلعتی کیم، مین تماشا قیلغه لی،
اؤزبگیم باشیده قلپاق، ایگنیده شیرداغی بس.
« غرایب الصغر» 240 غزل.
 شیرداغ- ینگی کلته، آلدی آچیق اوست کیئیم.

شعرنینگ معناسی:
 اؤزبیگیم نینگ باشیده گی قلپاق( بؤرک- باش کیئیم) و ایگنیده گی شیرداغ( اوستی کیئیم)؛ عینن مین تماشا قیلماقچی بؤلگن پادشاه لیک تاجی، خلعت و لباسیدیر.
33.

اؤزبکی گلناری تؤندین کویدوم اماّ اؤلدورور،
لیمویی تیرلیک انینگ آستینده کیم جانان کیئیر. « نوادر الشباب»1800-غزل.

تیرلیک - إیچ کیئیم، دری تیلیدن زیر پیراهن دئیئشه دی. 
شعرنینگ معنانسی:
 گؤزه لیم نینگ اؤزبیکچه گلناری تؤنیدن اؤرته نر ایدیم؛ اما، اونینگ کیئگن لیمو رنگلی إیچ کیئیمی مینی ینه-ده، یاندیریب یوباره دی.
4.
اؤزبک، مؤغول اؤلغی انینگ آللیده مسلمان،
بیلمن انی قلماقمودرور، یؤق ایسه تغماچ.
« نوادر الشباب»، 1000 غزل.

اؤزبیک - عرب الفباسی نینگ طلبیگه اساسن نوایی اؤزبیک سؤزینی« اؤزبک» شکلیده یازگن. 
قلموق- ایلت نامی
تغماچ- قبیله آتی.
شعرنینگ معناسی:
 بیلمه یمن مینینگ سیوگیلیم قلماق قومیدنمی، یاکه تغماچ ایلیدنمی؛ بیراق، شونیسی بارکه او(کافرلیک بابیده) اؤزبیک و مؤغولدن آشیب توشه دی، اؤتیب کیته دی.

اگر حسن اؤلسه قاتل زار نی درویش و نی سلطان،
وگر عشق اؤلسه کامل، یار نی هندو نی اؤزبیک. « نوادر الشباب»323-غزل.
شعرنینگ معناسینی:
 اگر حسن اؤلدیرگووچی بؤلسه درویشمی و پادشاه می قره میدی؛ سیوگی- محبّت هم کامل بؤلسه، هندومی، اؤزبیکمی سؤره ب اؤتیرمه یدی. 
5.
مین تیلب حسن، ولی شاه تیلب اصل و نسب،
مینگه لولی بیله هندو؛ انگه قؤنغیرات و قیات. « نوادر الشباب»73-غزل.
شعر معناسی:
 مینگه یارنینگ حسنی کیره ک؛ پادشاهگه ایسه اونینگ نسل و نسبی؛ مینگه لولی و هندو، اونگه بؤلسه قیات بیلن قؤنغیرات کیره ک.
قیات- اؤزبیک اوروغ،
قؤنغیرات- اؤزبیک اوروغلریدن
 نوایی اؤزی نینگ« نسایم المحبّت» ساچگی اثریده قیزیق بیر معلوماتنی( بو حقده آلدین راق سؤز یوریتگن میز) کیلتیره دی. نوایی بوندن تخمین 1000 أیل آلدین یشب اؤتگن اؤزبیکلر خصوصیده منه بونده ی تؤخته له دی:
 ( اونینگ)« مولودی خوارزم ولایتیدین و نواحیسیدین دور. آنینگ اوصافی تورک و اؤزبک( اؤزبیک) خلایقی آره سیده آندین کؤپراک مشهوراقتورکه، شرح قه احتیاجی بؤلغی. أیگیتلیکده اؤتوبدور( اؤلگن). أیگیتلر ( اونی)سروری حبّی خواجه دیرلر». علیشیر نوایی« نسایم المحبّت»، تاشکینت،2011-أیل. 329- بیت.
 دوامی بار...

(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)

نوایی نیگه تورک تیلینی رومی تیل دیگن؟

                                                    2-قسم

 علیشیر نوایی اؤرته عصر بویوک تیلشناسی. دینی و افسانوی ملاحظه لرینی حسابگه آلمه گنده، تیل مساله لری، تاریخی شخص، واقعه- حادثه لر حقیده ممکن قدر انیق و دقیق فکر یوریگن. نوایی منبع و موخذلرگه ته ینیب إیش توتگن. تورکی خلقلر آغزه کی ایجادی، تیلی، شعریتی و میفالوگیه سیگه قیزیقّگن. قدیمگی تورکی تیلگه عاید 1400 ته چه سؤزنی اؤزلریده قؤلـله گن. او تورک قبیله، اروغ لریدن کؤپنی اثرلریده تیلگه آلگن. تورک ایتینک گروهلری تیل و ادبیّاتیده گی تفاوتلرنی هم حس ایتگن شاعر. بو حقیده مقاله میز دوامیده سؤز یوریته میز. نوایی نینگ اثرلری کؤپگینه بیلیم ساحه لریگه دستمایه بؤله آله دی.

بو مقاله نی یازیشدن مقصد
-------------------------
 کیمن ه نینگ بیتلگنلرنی یخشی توشنمی، ته گیگه یتمی، شاشمه - شاشرلیک بیلن خلاصه چیقرمسلیک لازم. برچه مساله لرده مینینگ قره شلریم باشقه لرنیکیدن توبدن فرق قیله دی. مین اوّلا انسان من، قاله بیرسه اؤزبیک فرزندیمن. شونده ی تیلیم و ایلیم بارلیگیدن کؤنگلیمده فخر و افتخار حسّینی تویه من. اؤزبیک خلقی نینگ مدنی و معنوی بساطی مینیگ بایلیگیم. عین پئیتده تورکی خلقلر-ده، مینینگ کؤز قاره چیغیمدیک عزیز. اولر مینینگ قانداشیم، قرداشیمدیرلر. تورکی عالمگه تیگیشلی برچه مادی و معنوی بایلیکدن سیوینه من. بیراق، شانلی تاریخیمیزنینگ آق و قاره داغلریدن قتِیق اضظرابگه توشه من. اؤکسیک کونلریمیزگه اچینه میز. باشقه یم بؤلیب کیتگه نیمیزدن اویقوم اوچه دی. مین همّه نرسه گه شکاکلیک و تنقیدی کؤز بیلن قره یمن. اؤی سیتیش مین اوچون اؤته مهم.
 افغانستان اؤزبیکلری آره سیده جوده ناباب و ینگلیش اؤی- خیاللر یوره دی. ناتؤغری معلومات یاشلریمیزنی یؤلدن اده شتیریب کیلماقده. « تورک» اتمه سینی توشونیشده حاضر هم چلکشلیکلر موجود. سؤز و اصطلاحلرنی نا اؤرین إیشله ته دیلر. کؤپچیلیک مللتداشلریمیز برچه تورکی خلقلر تورکلر( تورکیه تورکلری)دن ترقه لگن، کیچیک آسیالیک قرداشلریمیز « شجره میزنینگ باش بؤغینی» دیب اؤیله شه دی. افسوسکه، بونده ی ایمس. تورکیه تورکلری هم باشقه تورکی خلقلری کبی تورکی تیللر عایله سیدن اجره لیب چیقّن. 
 تاکیدلش جایزکه، تورکلر اؤز تیلی و ادبیّاتیگه ایگه بیر خلق. ینه اؤزیگه خاص آغزه کی ایجادی، مدنیت و صنعتی بار اولرنینگ. بیراق، قرداشلر خلقلر اؤرته سیده گی لسانی و باشقه فرقلرنی هم کؤزدن قاچیرمسلیگیمیز ضرور. بو بار حقیقت. اورخون آنه سای بیتیکلری- یو، « تعبیرنامه»، « مانویلیک توبه نامه سی»، کاشغری نینگ« دیوان اللغات الترک»ی و یوسف خاص حاجنینگ« قوتاتغوبیلیک» اثرینی برچه تورکی خلقلر ترجمه آرقه لی توشنونه دیلر. حاضرگی ادبی و باشقه اثرلر هم بیر تورکی تیلدن باشقه سیگه اؤگیریله دی. حتاکه، علمی، ادبی، رسمی ملاقاتلرده هم اؤرته ده تیلماچ بؤلمه سه، بیر- بیرینی توشونمه یدیلر. شوندن کیئین هم تورکی تیللر بیر دیئیش علمی خطا ایمسمی؟ بو نرسه فقطگینه تورکی تیللرگه خاص ایمس؛ بل که بوتون دنیا تیللری شو ترماقله شو یؤلینی اؤته گنلر.
 اؤزبیکلر اؤزلرینی تاریخن« تورک»میز، سیاسی معناده شو نام آستیده بیرله شه میز، دیسه لر عیبی یؤق. هیچ قنده ی خطاگه یؤل قؤیمه گن بؤله دیلر. امّا، حاضرگی کونده بیز اؤزبیک ایمس« تورک»میز دیئیشلری مللی فاجعه. منقورتلیک باشقه نرسه ایمس. بونی ترغیب قیلیب کیله یاتگن کیمسه لرگه قرشی کوره شماق کیره ک. ملتیدن تانگن« یازووچیلرنی» اؤز جاییگه اؤتیرغیزیب قؤئیش لازم. اؤزبیکلر تورک ایمس، تورکلر هم اؤزبیک ایمس. بلکه، إیکّله سی جانداش، قرینداش و دوست و برادر مللتدیر، دیب ائتماق عین حقیقتدیر. تؤغری سؤز شوکه، برچه تورکی خلقلر بیر باغ و بوستان نینگ طرفه گللریدیر. هر بیرینینگ علیحده مقامی، اؤخشه مس هیدی، تورلی رنگی بار.

کیچه گی تورکلرنینگ بوگونی
----------------------------
تورک قرداشلرگه قایل! بیر زمانلر اؤزگه یورتنی باسیب آلیب، اویرلرده دولت، بلکه یخشی-یامان قدرتلی ایمپراتوریک بنیاد ایتیلر... اولرگه بخت بؤلیب باقتی. مصطفی کمال اتاتورک کیلیب، تورکلرنی اؤرته عصر باتقاغیدن آلیب چیقتی، دنیاوی دولتینی قوریب بیردی اولرگه. تورکلر مللی اؤزلیگینی تاپپیب، عرب پرستلیک نجات تاپتیلر. لایک توزوم اوستون اوزه قد کؤترگن دولت، تورکیه نی پارلاق یؤل سری باشله دی. مدرنیزیم و ترقیّاتگه آشنا ایتی. زمانوی علم - فن، ادبیّات و صنعت، گورکیره ب رواجلندی. دنیانینگ قدرتلی دولتلری قطاریده توریب، اؤز سؤزینی ائته یاتگن دولتگه ائلندی تورکیه. تورکلر بو دورده دموکراسی ایسینلریدن إیچی بغری یاریشیب، راحت- فراغتگه ایریشدیلر.
 زمانه ذیلینی کؤرینگ که، چرخ- فلک تیسکری ائله نیب، حاکمیت عرب پرستللر قؤلیگه قؤلیگه اؤتدی. جناب رجب طیب ایردوغان 1500 مینگ أیللیک تاریخگه تیسکری قره ب، معظّم توککلینی پستگه توشیریب، اؤرنیگه یشیل بیراغنی کؤتردی. ایردوغان دیک پوپولیست، قدرت طلب و فریبگر بیر تورک قرداشلریمیزنی تؤغری یؤلدن آزدیریب، دیکتاتورلیک نینک تار کوچه لریگه آلیب کیردی. خلق اؤز گؤزه ل تورموشی، بختیار کونلری قوچاغیده یششنی ایمس؛ ایندی اولر الـله قچانلر اؤلیب، سویگی چیریب کیتگن عرب و عربزاده لرنینگ ماتمیگه أیغله شی کیره ک بؤلیب قالدی. جناب ایردوغان إیسته گن قاره کونلر تورکیه نینگ هم باشیگه قنات یازدی. منه قؤپاروچیلیک، پارتلشلر باشله نیب کیتی. « شمال ایکّن توفان اؤره دی» دیب، بی سبب ائتیلمه گن کتابلردن بیریده.
 ایردوغان نینگ نا تؤغری اسلامی سیاستیدن جنوبی تورکستانلیکلر هم آمان قالیشی درگمان. او افغانستان تورکیلرینی حمکتیار، طالبلر و فاشیست اوغانلر آیاغی آسیتیگه أیقیتیب بیریشدن هم تاب تارتمه یدی. افغانستان تورکیلری نینگ دردی، غم-تشویشلری ایردوغاننی اصلا قیزیقتیرمه یدی. او بیرینچی قدمده اؤزبیکلرنی تورک لشتیریش، کیئین ایسه، خلق ارا تروریزیم قربانیگه ائلنتیریشنی کؤزله گن بؤلسه عجبمس. عزیز اؤزبیکلریمیز اؤزلریگه سویه نیب، ته یه نیب، شو قاره بخت خلقنی آیدینلیکّه آلیب چیقیشنی اؤیله سه لر ایزگو إیش قیلگن بؤلؤر ایدی.
 سیاست و حاکمیت بو اؤتکینیچی نرسه لر. شو اؤرینده اؤزبیک و تورک قرداشلر اؤرته سیده گی ازلی و ابدی قاداشلیک، قرداشلیک بیر-بیریگه حرمت و علاقه لری اوزیلمسلیگینی زاره إیستر ایدیم. آزاد کونلردن أیراقله شیب، کربلاگه یوز توتگن تورک خلقیقگه آمان-آمان و یخشیلیکلر تیلشدن اؤزگه چاره میز یؤق.
 کیئنگی مقاله میز « رومی تیل» حقیده بؤله دی. قیزیق معلوماتلریمیزنی اؤقیب باریشنی اونوتمه نگ.

(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)

نوایی نیگه تورک تیلینی رومی تیل دیگن؟

                   1- قسم

تورکلیک فضیلتمی؟
+++++++++++
 افغانستان اؤزبیکلری نینگ قولاغینی قیزیتیب کیله یاتگن بیر تبرّک سؤز بار. محروملیک، مظلوم و محکوملیک سبب، بو سؤزنی ایشیتیب -باق، إیچلری غرورگه تؤلیب، یوزلریگه هیجان قلقیب چیقه دی. شو سؤزنی ایشیتگچ اؤزلرینی عرش اعلی ده کؤرگنده ی حس ایته دیلر. بو سؤز شونچه لر غرور بغیشله یدیکه، اؤزبیکلریمیز اؤزلرینی « آدم آته»نینگ تونغیچ فرزندلری سنه شه دی. کؤریب سیزکه، مست- الست بؤلیشیب، اؤز نام و نشانی، مللتی، تیلی و اؤزلیگیدن قؤل یوویب واز کیچیب تیلر. بیر یومه لب درّاو تورک بؤلیب آلیشیبتی. بو آدملر اؤزلرینی اؤزبیک دیب ائتیشدن عار قیلماقده.
 هه، تورک! بو سؤز نه قدر هیبتلی جرنگله شی راست! تورکلر( فقط تورکیه تورکلری ایمس) بیلن دنیا حسابله شیشیگه مجبور بؤلگن. اگر بو خلق عقل و ذکاوتینی، استعداد و ادراکینی یشیل بیراقنی دنیاگه حکمران قیلیشگه إیشلتمه گنده، شبهه سیز بوگون امریکه نینگ اؤرنینی باسیشی ممکن ایدی. 
 حقیقت شوکه، « تورک» توشونچه سی آرقه سیده شان و شوکت، بویوک قدرت بیلن بیرگه اچّیق انقراض و مأیوس مغلوبیت یاتیبتی. غرور هم خجالت هم بو توشونچه بیلن قارشیب کیتگن. تورکلیک صلابتی خصوصیده کؤپ و خوب یازیلگن و یازیلماقده. قئته ره من، خجالت لیک جایی شونده که، « تورکلر»( تورکیلر) عرب اعتقادینی عالمگه یائیش اوچون ایاوسیز، تینیم سیز کللـه منارلر قوریب، باش کیسدیلر.اؤزلریگه ایمس، اساسن عرب اوچون قؤللریدن کیلگن إیشنی قیلدیلر. کؤک تنگریدن یوز اؤگیریب، قؤزیچاقنی بؤری نینگ آغزیگه توتیب بیرگن دیک، مرغکّینه زمینّی الله گه تاپشیرمی تینیم بیلمه دیلر... اؤتمیشدن بیزگه یتیب کیلگن کؤزنی قمشتیرووچی افتخاراتیمیز، قیلگن یامانلیکلرنی آقلـَی آلمه یدی افسوس. بوگون آخرگی مساله حقیده بوندن آرتیقراق گپیریشگه جرأت قیله آلمیمن. سببینی سؤره سنگیز ائتیشگه مجبورمن. بیز اؤزبیکلر اشدّی عرب پرست، دین چه لیب کیتگن، اسلام قرغه گن خلقمیز عزیزلر!
 ملا علی خامنه ا ی و ملا رجب طیب ایردوغان دیگن بو إیکّی تینتک توکلرنینگ باشیگه یته دی. بوندن بدتریدن اسره سین.

« تورکلر» کیم اؤزی؟
^^^^^^^^^^^^^^^
 بو اتمه باره سیده جوده کؤب باره یازدیم. بو گون اونی علاجی باریچه سیقیب، بیراؤزه ک مساله اؤله راق توشونتیریشگه توتینه من.
 افغانستانده تورک، دیئلگنده تورکیه ده یشاووچی قرداشلریمیز توشینیله دی. افسوسکه، بو تؤغری ایمس. حاضرگی تورکیه تورکلری نینگ تاریخی نامی « تورک» بؤلمه گن... اولر کیچیک آسیانی باسیب، ایگللب آلگنده سؤنگ اؤزیلریگه شو اسم نی تنلشگن. بوندن آلدین تورک قرداشلریمیزنینگ ایتینک نامی باشقه بؤلگن. بو حقده قویئ راقده سؤز یوریته میز. اصلیده تورکیه تورکلری هم باشقه قرداش خلقلر سینگری، تورکی تیللر تورکومینی حاصل قیلووچی تیل عایله سیگه کیره دی. یعنی 30دن-60گچه دیب تخمین قیلینه دیگن تورکی تیللردن بیریدیر. اؤتمیشده برچه تورکی خلقلرگه تورک دیئلگن. 
 بوندن بیر یریم مینگ أیل بورون یازیب قالدیریلگن یازمه یادنامه لر( آنه سای بیتیکلری)گه ته یه نیب ائته دیگن بؤلسک، شو نام آستیده « تورک خاقانلیگی»دن عبارت امپراتورلیک بؤلیب، اولر تاریخده دور و دوران سوریب اؤتگنلر. شوندن بویان تا 20- نچی عصرباشلریگچه، مذکور تورکی خلقلر « تورک»، دیب اته لیب کیلینگن. قاره خانیلر، غزنویلر، تیموریلر و اولردن کیئینگی سیاسی ایتینک بؤغینلر سؤزلشگن تورک تیلینی اصلیده، ایسکی اؤزبیک تیلی، دیب توشونیماق ضرور. بو تیلگه خاقانی تیلی یاکه قاره خانی تورکچه سی دیئلگن. نوایی هم تورک تیلی دیگنده ایسکی اؤزبیک تیلینی کؤزده توتگن. سیاسی بورلیش، اؤگریش و ترقیّات طلبیگه کؤره، حاضرگی کونده بو توشونچه قئته علمی تعریفله نیب، اونگه ینگی معنا یوکلنگن. حاضرگی کونده تورک، دیب تورکیه ده گی تورکلر توشونیلسه؛ باشقه قرداشلرگه نسبتن تورکی اتمه سی رسمی روشده قبول قیلینگن. بوتون دنیاده علمی معامله کیریتیلگن. « تورکی» سؤزی فارسی شکلگه ایگه بؤلگه نی باعث افغانستانلیک اؤزبیکلرگه باشقچه ایشیتیله دی. شونگه معادل اتمه تاپیلمه گنی اوچون بو ایتنیک اصطلاح قبول قیلینگن. اونی بی ملال إیشله ته بیریش ممکن. قیزیغی شونده که، تورکیه بو إیکّی( تورک، تورکی) توشونچه اؤرته سیده گی فرقینی قبول قیلمه گن. بعضن، اؤزلرینی یوقاری توتیب، باشقه تورکی خلقلرنی« عقربا»دیئیشه دی.

تورک اتمه سیدن آلدین تورکی خلقلر قنده ی ناملر بیلن ته نیلگن؟
+++++++++++++++++++++++++++++++++++
تورکی خلقلر باشقه مللتلر سینگری آنه زمین نینگ اینگ قدیمی فرزندلریدن دیر. بولرنینگ تاریخی بشر تاریخی بیلن بؤیله شه دی. بیر یریم مینگ أیل دوامیده بو ایتینگ گروهلر بیر نام آستیده تورک، دیب کیلینگن بؤلسه، آلدین لری باشقه آتلر بیلن ته نیلگن. ...(؟) اوشون، آلتای، توگویو، هون، کوشان و یفتل ناملرینی هم آلگنلر. بو مساله علیحده یازیشنی طلب قیله دی. مقاله میز نوایی نینگ « رومی تیل» حقیده گی فکری تیوره گیده دوام ایته دی.
 اؤقیب باریشنی اونوتمه نگ.

(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)

نوایی إیشله تگن سؤزلرنینگ یازیلیشی و ائتیلیشی قنده ی بؤلگن؟

 علیشیر نوایی قؤلـله گن عموم تورکی سؤز و صاف اؤزبیکچه لیکسیمه لرنینگ تلفظینی بیلیش جوده مهمدیر. بو مساله نی اؤرته گه آلیب چیقیشیمیزنینگ اؤزیگه خاص سببی بار. ائریم جنوبی تورکستانلیک تیلداشلریمیز نوایی شعرلرینی، عرب حرفلرینینگ بی معنا کؤرینیشی سبب بوزویب، جوده قدیمی و انتیقه تلفظلر بیلن ادا ایته دیلر. اؤقیب تورگن مقاله میز شو معمّانی بر طرف قیلیشگه کمکداش بؤله دی دیگن امیدیمیز بار.

حق یولیندا کیم سنگا بیر حرف اؤقیتمیش رنج ایله
 ایلاماک آسان ایماس حقین ادا مینگ گنج ایله. نوایی

اوشبو بیتنی مللتداشلریمیز منه بونده ی نا تؤغری اؤقیشه دی:

Haq yo'lindo kim sango bir harf o'qimish ranj ila,
Aylomok bo'lmos ado, oning haqin ming ganj ila.
 نوایی دوریده سؤزلر بونده تلفظ قیلینمه گن. سببی تیلیمیز سینگرمانیز( تاووش اویغونلیگینی)دیرلی یؤقاتیب بؤلگن و فارسی و عربی علاقه لر تاثیریده اینگل تلفظ، روان ائتیلیش جریانیگه کیرگندی. بوندن تشقری اؤغوز تیبپ لهجه لرنینگ تیلیمیزگه اشتراکی ایتکچیلیک قیلمه یدی. ینه باشقه علمی سببلری هم بؤلگن.
 ایندی عین بیت نینگ تؤغری ائتیلیش و یازیلیشینی کؤرسه ته میز:

Haq yo'linda kim senga bir harf o'qitmish ranj ila,
Aylamak bo'lmas ado, oning haqin ming ganj ilaa.

نوایی بیلن آره میزده گی مسافه اونچه لیک کتّه ایمس. بار-یؤغی 6 عصرگه یتر-یتمس. تیلده گی بونده ی( یعنی یوقاریده غلیظ تلفظ) قویوق اؤزگریشلر فقط گینه، تیل نینگ تاووشلر تیزیمده یوز بیرمه یدی. اؤزگریشلر تیل نینگ برچه سطحلریده کؤرینیش بیردی. نوایی سؤزلری بیزگچه سادّه، روان و آهاری تؤکیلمه گن بیر شکلده یتیب کیلگنی سیر ایمس. بو دیگه نی، علیشیر نوایی سؤزلری، توزگن برچه گپلرنینگ همّه سی هم ساده، روان و تیکیس دیگنی ایمس. عروض وزنی طلبی بیلن ائریم سؤزلر یؤقاریده گی کؤرینیشده هم افاده قیلینیشی ممکن. نوایی ده کؤپ هم قه لین ایمس بونقه تلفظ شکلی. 
 باشقه تاماندن نوایی کتّه- کتّه اجتماعی، فلسفی، اخلاقی و معنوی مساله لر خصوصیده سؤزله یاتگنده، تیل نینگ مرکّب شکللریدن استفاده قیلگن، قؤشمه گپلر توزیب، کینگ سؤز ذخیره سیدن اونملی فایده لنگن. چونکه، بونی یوقاری تفکّر طلب ایتگن. ینه قئته ره من، بو نرسه نوایی تلفظی عینن بوگونگی تلفظ دیگه نی ایمس. تیلده گی فرقلر هر دایم اؤز بارلیگینی نمایان قیلیب کیله بیره دی. بو تفاوتنی شاعرنینگ اثرلریدن هم اؤقیب بیلیشیمیز ممکن.
 نوایی تیلی حاضرگی اؤزبیک تیلیگه هر تامانلمه یقین توره دی. باشقه تورکی تیللر تلفظی و سؤز یسه لیشیگه همده باشقه گرامه تیک خصوصیتلریگه عینن ماس کیلمه یدی. اولردن یعنی تورکی تیللردن هم سیزیلر- سیزیلمس درجه ده تیل عنصرلرینی اؤزلشتیرگن نوایی. بیر سؤز بیلن ائتسک، بوگونگی اؤزبیک ادبی تیلی اؤشه نوایی قؤلـله گن ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ، تؤلدیریلگن، بایتیلگن، ینگی لنگن و زمانوی کؤرینیشگه ایگه بیر تیلدیر. 
 نوایی دوریده تورکی و صاف اؤزبیکچه سؤزلر قنده ی تلفّظ قیلینگه نی « اؤزبیک ادبی تیلی تاریخی» کورسده اؤرگه نیله دی. شو نام آستیده کتاب و قؤلنمه لر هم بار. سؤزلرنینگ ترانسکریب شننی بیریلگندیر.
 منه، افغانستانده علیشیر نوایی اثرلری بیر- کیتین چاپ قیلینیب، اؤز اؤقووچیلری قؤلیگه یتیب بارماقده. افسوسکه، نشر قیلینگن اثرلرده متنی خطالر جوده کؤپ. معلوم خطالر اثرنی اؤقیش، توشونیش و انگلشگه جدّی قیئینچلیکلر توغدیریشی بار گپ. خطا اوستیگه خطا بؤلمسنی کؤزدن قاچیرمسلک لازم. ایندی نوایی شعریتده إیشله تیلگن ائریم سؤزلرنینگ ایسکی یازیلیشی و بوگونگی تؤغری ائتلیشینی سؤزلر مثالیده کؤرسه ته میز.

نوایی دوریده سؤزلرنینگ یازیلیشی شو سؤزلرنینگ تؤغری ائتیلیشی
--------------------------------  -------------------------------

ایلاماس___________________________ائله مس-Aylamas
- ایلاگای __________________________ائله گی- Aylagay
- اؤزگا ___________________________ اؤزگه -O'zga
- آیلاگاچ __________________________ ائله گچ- Aylagach 
- اَیلادی __________________________ائله دی- Ayladi
- توشماسون________________________توشمه سین- Tushmasin
- بیلگا_____________________________بیلگه- bilga
- آیلاگاندا___________________________ائله گنده- Alaganda
- آیلاگان___________________________ئله گن- Aylagan
- بیلا______________________________بیله- Bila
- بیرلان____________________________بیرلن- Birlan
- آلیندا_____________________________ آلینده- Olinda
- آیلابان____________________________ائله بان- Aylabon 
- منگا_____________________________منگه- Manga
- سنگا____________________________سنگه- Sanga
- کؤنگولگا__________________________کؤنگولگه- Ko'ngulga
- آیلار____________________________ ائلر- Aylar
- بیزلار___________________________ بیزلر- Bizlar
- ایستاماس________________________ إیسته مس- Istamas
- ایستمانگیز________________________إیسته مه نگیز- Istamangiz
- اویلاکیم___________________________اؤیله کیم- O'lakim
- آیلامیش___________________________ائله میش- Aylamish
- آنگلاغیل__________________________انگله غیل- Anglag'il
- یانچای___________________________ینچَـه ی- Yanchay
- توزآی___________________________ توزه ی- Tuzay
- یوزلانگای_________________________یوزلنگه ی- Yuzlangay
- اویلارگا___________________________اؤیلرگه- O'ylarga
- کونگلونگا_________________________ کؤنگولگه- Ko'ngulga
- قیلماغای_________________________ قیلمه غی- Qilmag'ay
- باغلار____________________________باغلر- Bog'lar
- بولمیشام________________________ بؤلمیشَم- Bo'lmisham
و باشقه لر---
______
 کیئنگی مقاله میز: نوایی نیگه تورک تیلینی روم تیلی دیئدی؟

اولوغ شاعر و متفکّرنینگ توغیلر کونی آلدیدن تورکوم مقاله لریمیز
 

نوایی - بیزگه یقین شاعر و ادیب

علیشیر نوایی بیزدن سهل کم آلتی یوز أیل بورون یشب اؤتگن ایسه-ده، ائریم شعرلری خودّی شو بوگون بیتیلگنده ی جرنگلب توریبتی. اولرنی اؤقیب بابامیز بیز بیلن همنفس، ایش و همدم یشه یاتگنده ی گویا! بیز سؤزلری ایسکیرمس، اؤلمس بیر شاعر و عالم بیلن کونده ملاقات قیلیب، گپیریب یوریشگه اؤرگه نیب قالدیک چاغی. بو تویغونی إیچیمیزده جانله نتیریب یوبارگن نرسه شاعرنینگ تفکّری، چیگره بیلمس اولکن شعریتیدیر. بو شعریت اوّلا، اؤزبیک نینگ مللی میراثی، قاله بیرسه بوتون تورکی عالم نینگ فخر و - فتخاری بلکه، جهانّی کیدیر. بیز نوایی سؤزلری تیل جهتدن هم فکر تامانلمه هم جانیمیزدن جای آلگن دیدیک یوقاریده. شو فکریمیزنی قوییده گی مصرعلر مثالیده هم کؤریشینگیز ممکن. مثلن،

ائتیب ساویمس ترانه سین سین،

آلیب قوریمس خزانه سین- سین.

 شو بوگونگی اؤزبیک تیلی ایمسمی بو گؤزه ل بیت؟

یاخود،

ای نوایی سین کیم و مهربان مسجد إسته ماق،

قی ده کیم خوبلر آیاغین قؤیسه سین باسشینگنی قؤی.

ایزگولیک، یخشیلیکنی ایمان و اعتقاددن هم اوستون بیلگن بابامیز بو مصرعلر بیلن بیزنی بیرآز سیرگک تارتیشگه اونده مه یپتیمی؟

یاده،

نواسیز اولوس نینگ نوا بخشی بؤل،

نوایی یامان بؤلسه، سین یخشی بؤل.

بو عجایب و قویمه حکمت بؤلیب کؤزگه تشله نووچی بیت هم، شو لحضه لرده عینن سیز و بیز سؤزله شیب تورگن تیلده یازیلگن بیت ایمسمی؟

« فرهاد و شیرین»داستانی نینگ دیباچه سیده مهرلنگن منه بو مثنویلرگه اعتبار قیلینگیز:
...
بو دُرلرکیم کؤزومنی اندین آچتینگ، 

مینینگ إیلگیم بیله عالمغه ساچتیننگ.

تمنّاسین حزین کؤنگلومدین آلمه،

ساچیلغان بیرله توفراق إیچره سالمه.

بویورسنگ ساچماغین مین بینواغه،

چیقار یوز بینوا إیلگین هواغه.

...
انی سیندیرغان ایلنی قیل شکسته،

خجسته کؤرگن ایلگه توت خجسته.

...

 بو شعرلر ابدیت ملکیگه ائله نیشینی بابامیز حس ایتگن، بولر بیزگه معنوی آذوقه بؤلیب قاله جگینی بشارت ائله گن.

یاکه،

یؤل نینگ یمان-یخشی سیدین یمه غم،

بسم الله دیگل و قؤیگیل قدم.

 قنچه لر سادّه، آهارلی و بی جیریمدیر بو گؤزه ل بیت هم.

بونیسیگه دقت قیلینگ:

جنون تعویظیغه بؤلغانده مایل،

 قؤل ایتسم ایردی بؤینینگغه حمایل.

منه بو بیتنی حقیقی سیوگی و محبّت طوماری دیسه بؤله دی. بوگونگی روان و شیرین اؤزبیک تیلی ایمسمی؟
 خوش، نوایی اؤز تیلی و إیشلتگن سؤزلری همده تنله گن تصویری یو قهرمانلری بیلن دوریمیزگه یقین ایمسلیگه ذرّه چه بؤلسین شبهه قالدیره دیمی؟ یؤق البتّه! بونده ی شاه بیت -او، شاه غزللر و اؤیناقی شعرلر نوایی اثرلریده تؤلیب- تاشیب یاتیبتی. شونینگ اوچون هم نوایینی بیرینچی نـَـفـَسلرده بویوک اؤزبیک شاعری و متفکّری دیئمیز.
 عین پئتده دها شاعرنینگ مرکّب، بدیعی ابرزلرگه بای شعرلری هم جوده مؤل. نوایی شعریتیده مغزی تؤق، معنالری تیرن، اؤته بدیعی بؤیاقلرگه بورکب یازیلگن تَله ی شعرلری بیزنی حیرتگه چؤمدیرمی قؤیمه یدی. یتتی نفیس پرده آرتیده بی مانند کؤرکه بای کبی توله نیب تورگن معنالر کؤزنی قمَشتیره دی. اولرنینگ تَگیگه یتیب، مضمونینی بیلیش و توشنیش اوچون کیشیدن کتّه صلاحیت و دانالیک طلب ایته دی. منه بو بیتلرگه اهمیت قره تینگ:

آه اؤتی اوچقونلری کیم چرخ اوروب، لاله یاپیرغاغینی یل ساورورب.
 ...

قرا کؤزوم کیل و مردملیغ ایمدی فن قیلغیل،

 کؤزوم قراسیغه مردم کیبی وطن قیلغیل.

ینه شوکبی:

حسن آرتر یوزده زلفین عنبر افشان ائله گچ،

شمع روشنراق بؤلور، تارین پریشان ائله گچ.

ینه:

بَل اریـغیدورکـه، آقر جان سـویِی،

یؤق، دیمه کیم جان سویی، حیوان سویی.

یاده،

ای نوایی دردلیق نظمینگی درد اهلی بیلؤر،

 دردسیز داغی بؤلور آنی اؤقیغچ اهل درد.

در واقع علیشیر نوایی اؤزی نینگ گؤزه شعریتی، شاده ساچیگی( نثر) اثرلری بیلن اؤزبیک تیلینی بی قیاس درجه ده رواجلنتیردی. اؤزبیک تیلی نینگ اؤته نازک جلوه لری یو، إینجه تاوله نیشلری؛ مَیین قاچیریملرنی اوچره ته میز اولوغ بابامیز کتابلریده.
 بیز نوایی فرزندلری بو نادر استعداد آلدیده منگو باش ایگیب، احترام بجا کیلتیرمیز. بیر شخصی فکریمنی ائته قالی شو تابده. زبردست فارس شعریتده نوایی گه تینگ کیله یاتگه نی جوده آز. فردوسی، خسرو دهلوی، نظامی گنجوی، سنایی، مولوی، سعدی و حافظلرنی اؤقیب حیرتگه چؤمگه نیم راست. بولر قیامت نینگ اؤزی. امّا، زمان نوایی گه جفا قیلمه گه نیده، او سؤز ملکی نینگ ابدی سلطانی بؤلیب قالگوسی ایدی.

نوبتده گی مقاله میز شونده ی ناملنه دی:
نوایی إیشله تگن سؤزلرنینگ یازیلیشی و ائتیلیشی قنده ی بؤلگن؟
 عزیزلر، لایک قیلیشینگیز شرط ایمس، التماس اؤقیب بارینگیز.

 ___

*مثاللر خاطره مده گی شعرلر تنلندی.

حیات

إیکّیمیز بیر بشرنینگ فرزندیمیز،
بیراوگه مونگ، بیراونی شاد یره تمیش.
تؤغری، اؤرته میزده هیچ قنده ی فرق یؤق.
 سینی اسیر، مینی آزاد یره تمیش.

اوشبو شعرنینگ قهرمانلری عادّی، کؤنگلی پاک، تینچ و مظلوم مسلمانلر ایمس، بل که، اسلام یؤلیده« شهادت بیلباغ»ینی باغلب، قؤپارووچیلیک قیلیب، تینمسیز قان تؤکیب کیله یاتگن اشدّی جهادچیلردیر. ائریم اؤقووچیلرنینگ التماسیگه کؤره، فاریاب فاجعه سیگه بغیشلب یازیلگن مخمّسنی تکرار اؤقیشگه قؤیدیک.

بیشلیک
1 
ای یاوزلیک بنده سی سیز یورتنی ویران قیلدینگیز،
اؤلــدیریب یاش و قــرینی، داغده گریان قیلدینگیز،
کؤکدن غم یاغدیریب، ایلنـــی پریشـــان قیـــلدینگیز،
جهل آتیگه مینیب، عالمنـی حیـــران قیلـــــدینگیـز،
آدمیتـــگه ایمـــس، تنـــگریگه عصیــان قیلدینگیز. 
2
قؤل کیسیب، دارلر تیکیب، باشلرگه تاشلر یاغدیریب،
دین اوچون اؤز جنسینگیزنی مونچه بی شفقت قیریب،
آنگسیز یــــاشلرنـــی تــاپیب، تؤغری یؤلدن آزدیریب،
قؤلینگیـــزده سؤته- کلتک ایلــنی حیواندیـک سوریب،
اعتقـــادّه اؤق و بمــنی کــــؤیلک-إیشتـان قیلدیــنگیز!
۳
نرگی دنیاده حلال- اول بـــــاده نـــی حـــــرام دیب،
ســـوت و مـــی آقر اریقـــــــلرنی عجایب کام دیب،
قیـرغـاول(۱) گوشتی یو غلمان، سؤرینی(۲) ایّام دیب،
قــــؤلینگـــــیزده قانلـــــی قمچــــــی آیئن اسلام دیب،
آلتــی یـــاش قیــزلرنی آلماقــقــــــه شتــابان قلدینگیز!
۴
إیشی یؤقدیر قیز- عـیالنینگ قارنی تـــؤق و آچیـــدن،
نیگه قــؤرقر «رب» ینـگیز، بیـچـاره خـاتـین سـاچیـدن؟
مـــونچـه نفــــرت، مونچه وحشت سیوگی قلدیرغاچیدن؟
سـؤرمه گی حالینگ نه؟- دیب یوپون(۳) و یالانغاچیدن،
ایرکینی تاپتـب(۴) اولرنینگ، قه قشه تیب قـان قیلدینگیز!
۵
تــؤرت خــاتین، تنبل آباد، حـور و غلمانــــلر اوچـــون،
تگ سیز ایرتک، نصیه وعده، خــــام پیمانــــلر اوچون،
مونچه لر بیـــداد قیـلر سیز نیــــگه یالغانلر اوچـــون؟
ای سیـــز شهوتـده یانگن، قــویروق و سانـلر اوچـون،
آخــــرت دیـب، بیـش کـــون دنیــانی زنـدان قیلدینگز!
۶
کیـــر، یغیـــــر تنــــگه مناسب سلله یو تؤن و چاپان،
جولدور إیشتان -کویلک-او، پتو و چپلی سیزگه جان،
شامپودن وحشت قیلــرسیز، عطــر وصابوندن گمان،
تــورخینگیزده کــــؤرمــه دیم سیــــره تمدندن نشان،
دربــــدر بیچاره یــــورتنی ساقالستان قیلـــــدینگیز!
۷
آرقــه نگیزنی هول قیلیب، مسجیدگه توشدی یؤلینگیز،
إیچینگــیز شیطان اویـه سی، فتنه اؤنگ و سؤلینگیز(۵)،
طعمـــه ســــی کتته خـــــدادن مــلا یو(۶)چؤلیــغینگیز،
تیلینگیز یالغــانـــگه برّان، اؤغـــری لیککـــه قؤلینـگیز،
تنــگری نینـگ آبروینــی بیر پولــگه ارزان قلدینگیز!
۸
ایــرتــــه لبــدن پارتله تیش، قانگه اولنسه شامینگیز!
رحم وشفقـــــتـــدن خبـر یؤق، شومیدی اسلامینگیز؟
هر زمــان هـــول و قــــوروقنی کویدیریب ایّامینگیز!
داغ بــــؤلیب تــــوشدی بشر شأنیگه قــاره نامینگیز!
قی شهــادت یؤلیده؟ قــرآننـی قلــقان(8) قلیدینگیز!؟
۹
انگله دینگیز بیر عرب نینگ توشلرین دین و خدا(8)،
قاره تاشگه باش اوریب کؤنگیلنی قیلدینگیز قرا،
پـوچ خیـالـگه تـاپینیب، ابـلیسگه ائـلب اقـتدا،
سؤندیریب لبلرده کولگو؛ غم- ماتم باشلب اعزا،
گل حیات نینگ باغیده یوزلرنی سامان قیلدینگیز.
10
سیز گناهنی مؤل ایتیب، حجگه باره ر سیز شاشیلینچ،
دوزخیگه کویمه ئین دیب دلـــده تــوککن سیز إیلینچ(9)،
ایگیلیب یا بوکیلیب، الله نـــی اَلـــــدش سیــزگــه هیچ،
قئـــــــته دن ایتمی گناهنی کؤنگلینگیز تاپمه یدی تینچ،
نیگه خالــق بیرلــــه سیز نـــا تؤغری پیمان قیلدینگیز?
11
اؤزگـــــه چــــه اؤیلاوچیلرنی نجس و کافــر توتیب،
مینگلرینی اؤلـــــدیریب، میلیونــــــلرینی قـؤرقیتــب،
باشقه دینلرگه إیشانگنلرنی هر کون کـــــــم ستیب،
سیز یره تگن نامیـــــدن جیرکنچ فـــتوالر بیتیــــب؟
باتقــــاق اؤپقانیـــدن اؤزینی نمـــایان قیـــــلدینگیز .
12
دربــــدر یــــورتــده آدمــــلر بیر- بیریگه یار ایدی،
آدمیلیکدن نشان، سیوگی- محبّت بـــــار ایدی،
قؤشنی، اوئیده خسته انسان دردیدن بیدار ایدی،
باشیگه توشگنده کلفت، ایلکه داش غمخوار ایدی،
شوم آیاق بیرلن کیلیب، میداننی تقران قیلدینگیز.
13
سؤرسه لر گر دینگیزده مهر و شفقت بارمی، دیب؟
" بسّم الله..." کیلتیریب، رحمان و رحمت بارمی، دیب؟
سیز یره تگن دین و دولتــده شرافت بارمی، دیب؟
یانه سؤرسه قیلمیش ینگیزدن ندامت بارمی، دیب؟
آق سوت و توز، آنه گه بیر ذرّه حرمت بارمـی، دیب؟
« قاتلو فی سبیل الله ...»نی برهان قیلدینگیز!
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱. گوشتی تاتلی یاوایی قوشلر تورکومیدن؛
۲. تخت، چهارپایه؛
۳. یوپقه، ابتر کیئیم؛
۴. خوارله ماق، آیاق آستی قیلماق؛
۵. چپ، اؤنگ نینگ تیسکریسی؛
۶. چؤپان نینگ یاردمچیسی؛
7. سپر، آلدینی تؤسیب توزگن اوروش قورالی؛

8. پیغمبرلیک نینگ توشلری نظریه سیگه اشاره. 
9. آرزو، امید؛
11. گرداب.

 اؤزبیک ذهنیتیده کتابگه نسبتن اخلاص-احترام جوده یوکسک. بو نرسه قدیمدن شونده ی بؤلیب کیلگن. بو یخشی البتّه. کتاب یازگن کیشی عالملرنینگ عالمی، دانالرنینگ داناسی، اؤشه یازووچی نینگ ائتگه نی و یازگنی تؤغری اؤله راق قبول قیلینه بیره دی. کتابنی اؤقیمسه هم اؤزبیکلریمیز کتاب سیور آدملر بؤلیشگن. اصلیده بو بیر قالاق ذهنیت، مییه نینگ قاتیب قالگه نیدن درک بیرمه یدیمی؟ 
 کتابنی آدم یازه دی، اؤزی اؤیله گن نرسه لرینی اؤزی قاغذگه توشیریب پردازله یدی. قنده ی قیلیب چاپ ایتیش، قنده ی مقوا- یو، دیزاینلرگه بورکش هم اونینگ إیشی. بولرگه قؤل چؤزیش و تاپیب اؤقیش جوده آسان بؤلیب قالگن. آلدینلری منبعلردن تیتکیلب، تاپیب، فایده له نیلردی. مسولیت بیلن منبعلری کؤرسه تیلردی. ایندی چه؟
 بوگونگی انتیرنیت- آچیق ایشیکلر زمانه سیده وضعیت توبدن اؤگزگریب کیتدی. إیستلگن موضوع حقیده فقط، نامینی یازیب قیدیرسنگیز بؤلدی، یوزلب، مینگلب ایمس، بل میلونلب مقاله، اثر، علمی تدقیقات و ریفرینسلر کؤز اؤنگینگیزده پیدا بؤلیب قاله دی. انه سیزگه کتاب، منه سیزگه کتاب! بیر باشدن اؤریب، اوزیب، یولیب آلیب یازه بیرینگ إیسته گنینگیزچه. اؤزیمیزگه یقین مساله خصوصیده سؤزلشسک. 
 دیئلیک، نوایی اثرلری، محمود کاشغری نینگ « دیوان الغات الترک» کتابی، بابر نینگ « بارنامه» سی، « بابر خطی» و باشقه لر؛ لغتچیلیک بؤئیچه هم خودّی شو احوال. یوزلب کلاسیک فرهنگلر جمله دن « سنگلاخ»و حاضرگی ایضاحلی لغتلرگچه، فلکولورشناسلیک و سؤزلیک یازیشلرگچه بَری- بَری انتیرنیتده موجود، تؤلیب - تاشگن، خذمتینگیزگه تیار توریبتی. بولردن اؤغیرلب یازیلگن کتابلرنی کؤرسنگیز بیر جمله هم ینگیلیک تاپه آلمی سیز. بَری کؤچیرمه چیلیک. همّه گپ شونده که، کتابنویس دوستلر یازه یاتگن مساله لرده صلاحیتی بارمی، یؤقمی؟ بیرار کون شو ساحه ده بیر قتیم تعلیم و تحصیل کؤرگنمی؟ اهمیتی یؤق! اینگ مهی اؤز آنه تیلیده توزوک - قوروق سوادی چیقّنمی؟ آباد جمله نی تاپیش قیئین. قیزیغی شونده که، جناب یازووچی یازه یاتگن موضوعسی حقیده هیچ قنده ی نظری معلوماتگه ایگه ایمس. بوللرگه سیره اهمیت بیریلمه یدی. قره ب سیزگه یامغیردن کیئین قؤزی قارینلر اورچیب کیتگن سینگری کتابلری کؤپیب کیتگن بولرنینگ. بیر یومه لب عالم و یازووچی بؤلیبیب قالیشگن. قره ب سیزکه کتاب نویسلرنینگ بی معنی کتابی اویئنگیزنینگ تؤریدن جای آلیب توریبتی. 
 چقور تفکّر قیلسنگیز معلوم بؤله دی که، کیشیلرنینگ آنگیگه نفوذ قیلیب، کیریب آلیش و آدملرنی اؤزیگه تابع قیلیش یؤللریدن بیریگه ائلنگن کتابنویسلیک دیگن نرسه. ذاتن، کتابنویس بیلن ملا-آخوند، بیر زور و غور قوماندان اؤرته سیده کتّه فرق یؤق. ملا-آخونده اؤزی نینگ بؤلمه غور، تیلبه- تیسکری، توتوروقسیز داستانلرنی ائتیب، سیزنینگ مییه نگیزنی ذهرله یدی. قوماندان آدملرنینگ مالی، جانیگه خواجه ین؛ کتابنویسلر چه؟ بولر ایسه، بی معنی کتابلری بیلن کیشلرنینگ آنگینی اشغال ایته دیلر. انسانلر قوماندانلرگه کوچی بارلیگی و زورلیگی اوچون؛ کتاب نویسلرگه ایسه کتابی اوچون بیر عمر ایگیلیب، بوکیلیب یوریشگه مجبور بؤله دیلر. آنگ و شعوریم اؤزیمنیکی، اونی هیچ کیمگه بیر مه یمن، دیب ائته آلمه یدی.
 بونینگ عاقبتلری شونچه لر یامان که، کتابچی( کتاب یازگن) نینگ یازگن مغزآبه سینی نقد هم قیلیب بؤلمه یدی. بیر معناده کتابنویس سیزده گی شکاکلیک، سؤراقچیلیک روحینی اؤلدیره دی. 
 تاکیم هر بیر کتاب و هر بیر یازیلگن متنگه تنقیدی کؤز بیلن قره لمس ایکن، فکرده هیچ قنده ی اؤزگریش یوز بیرمه یدی. بولر باریب - باریب آفتگه ائله نیب مقدسلشتیریله دی، الهیلشتیریله دی. آنگ و شعورلرگه ایگه توره دی. اینگ مهمی:
- کیشیده یخشی و یامان کتابلرنی اجره ته آلیش قابلیتی بؤلسین؛
- یخشی- یامان یازووچینی هم،
- آدمده بی معنانی کتابلرنی اؤقیمسلیک، اولرنی ساتیب آلمسلیک جرأتی بؤلسین؛
 - زمینی و تاریخی نزسه لرنی مقدسلشتیرمسدن، الهی لشتیمری برچه سیگه تنقیدی کؤز بیلن قره ش جوده - جوده ضرور. ضررلی، بی معنی و بیکارچی کتابلرنی بی ملال یاقیب، آلاوویدن فایده لنه بیرینگ قؤرقمسدن. هر قنده ی کتابنی إیکّیلنمسدن یاقینگ! احمقانه گپلر یازیلگن، یامان و بی معنی بؤلگنی اوچون یاقینگ. سیزگه هیچ قنده ی منفی تاثر کؤرسته آلمه یدی، کتاب تیلسیز قاغذدن باشقه نرسه ایمس.
- کتبخانه نینگیزنی هم سره لب، تازه لب توریشنی اونوتمنگ.
 شو تابده بیر سیرنی ائتگیم کیلدی. اگر بؤش، سیاز، بی معنی کتابلرنی اؤقی سنگیز سوادینگیز توبنله شدی؛ عکسینچه معنالی، فکرلی اثرلرنی اؤقیسنگیز سوادینگیز آشه دی و فکرلرینگیز بایئیدی. سیزگه صحبتداش کیشی هم خودّی شونده ی بؤله دی. سؤزلری چوچمال، دغل، موهوم فکرلی آدملرنینگ سیزگه تاثیری سلبی بؤلسه، چقور مشاهده لی، کینگ مطالعه لی، نطقی گؤزه ل شخصلرنینگ بیانی، سؤز و ائتگنلر سیزگه معنوی قوت بؤله دی. هلی بدیعی( شعر و داستان) کتابلر حقیده سؤز یوریتمه دیک. اونینگ اؤزی علیحده مقاله. شولرنی ایسدن چیقرمسه نگیز بؤلگه نی عزیزلر.

حقیقت
------
میـن دنیانی قاره کؤرماقچی مسمن،
رنگ سیز دنیاسیدن تؤیدیم، اؤساندیم.
کؤزلرنی چیرت یومگچ، آغیزنی آچیب،
 قاره قسمتنی آق سَنشدن تاندیم.

اؤزبیکچه نی اؤزبیکچه گه اؤگیرگنده
**************************
 افغانستان اؤزبیکلری، ائنیقسه شهرلرده یشاووچی، سوادلی قتلم بوزیلگن بیر تیلگه ایگه بؤلیب، اپت- انگاری شیلنگن قورمه بیر تیلده اؤز ارا سؤزله شدیلر. بو تیلگه نه فقط حدّن تشقری یات سؤزلر سیزیب، سوقیلیب کیرگن، بل که تیل نینگ گرامه تیک قوریلیشی هم اؤز إیزیدن چیقب کیتگن. انه شو تیلده سؤزله شه یاتگن مللتداشلریمز یورتدن تشقری، چیت ایللرده هم استقامت قیلیشه دیلر. کیلینگ شو اؤرینده اؤته کولگولیک بیر واقعه نی حکایه قیلیب بیره ی. واقعه قهرمانینی بو محترم انساننی میده لب سیزلرگه ته نیشتیرمسدن شرطلی روشده اونی تاشمت، دیب اته دیم. گپ- سؤز ایشمت نینگ شخصی معمّالریگه خصوصیده بارماقده.
 حرمتلی تاشمت رواجلنگن چیت دولردن بیریده یشب کیله دی. « یگه نی آلدیده، یمه گنی آرتیده»-، دیگنلریدیک جناب ایشمت اؤزیگه تؤق، کسب و کار هم یخشیگینه ائله نیب توریبتدی. بیراوگه هیچ قچان یامانلیک قیلمه یاتگن، قاره ساغینمه گن، میده چویده گپ و غیبتلردن اوزاق بیر انسان. اگر تورموش اؤرتاغینی هم اؤزی یشب کیله یاتکن گه چقیریب آلسه عالم گلستان. شوندن سؤنگ همّه بیر یرده جورغوله شیب یشه گودیک بیر کتته عایله بوت بؤله دی. حرمتلی ایشمت کؤپراق انه شو مشکل اوستیده باشقاتیریب کیله دی. 
 خلص، ایشمت اؤزیگه اینگ یقین کیشیسینی قانونی یؤل بیلن چقیرماقچی بؤلیب، مهاجرلیک اداره سیگه باش اوره دی. یخیلب توشونتیرلسه بؤلدی، بو إیش قانون تامانمه حل بؤله یدیگن مساله. هیچ قنده ی قیئین جایی یؤق. فقط عریضه و توشونتیریشلر انگلیس یاکه فرانسو تیلیده بؤلیب، فورمه لر هم تؤتیللرده تؤلدیریلیشی لازم. بو تیللرنی بیلمه گن ایشمت، مقصدینی دری/فارسی تیلده بیان قیلیشده قیئنه له دی. کؤپ أیللر چیت ایلده یشه گنی اوچون دری تیلی هم اونچه لی یخیشی ایمس. نیمه بؤلگنده هم ایشمت بای نینگ مشکل حل قیلینی کیره ک. 
 آخری، مصلحتله شیلیب، ایشمت مقصدینی افغانستان اؤزبیکچه سیده توشونتیرماقچی بؤله دی. ادواکت( حقوقی وکیل)گه یوزله نیشدن آلدین، اؤزیگه اؤزبیکستانلیک بیر اؤزبیکنی ترجمان صفتیده یانله یدی. ایمگریشن/ قاچاقلر اداره سی گه باریشدن آلدین، جناب ایشمت، اؤزبیک تیلی ترجمانی و ادوکت اوچله سی مذکور مساله یوزه سیده یوزله شه دیلر. 
- مین اؤز تورموش اؤرتاغیمنی، فلانچه- فلانچه سببگه کؤره بو یرگه یعنی اؤزیم یشه یدیگن شهرگه رسمی و قانونی روشده چقیرماقچی من، دیه بوتون داستاننی اوغانستان اؤزبیکچه سیگه آبدان توشونتیریب بیره دی ترجمانگه.
- خوش، جناب ایشمت نیمه لرنی گپیریب بیردی؟ دیب ترجماندن سؤره یدی ادوکت.
- تؤغریسینی ائتسم اوغانتسانلیک مللتداشیم نینگ سؤزلریدن هیچ نرسه توشونمه دیم،- دیرکن  اؤزبیکستانلیک ترجمان- إیکّی قؤلی بیلن باشینی چنگللگنچه ادوکتگه بیزره یب توره بیره دی.
 ونهایت، ریجه و مقصدلر ائتیلمسدن اوچاولان« اؤزبیکچه نی اؤزبیکچه اؤگیریب بؤلمس ایکن»-دیگن خلاصه گه کیلیشیب، جَجیگینه مجلس یکون یسه یدیلر. اوشبو بیتیکلرده بیراونی عیبلشدن أیراقمن. شونچه که، ایزیلیب، تیلیمیزنی حمایه قیله آلمی، بی سرانجام یشب کیله یاتگه نیمیزدن ارکسینه من.
 منه شونقه تیلیمیز بار عزیزلر...

بایقرا سؤزینینگ کیلیب چیقیشی

حرمتلی اوقووچیلردن توشگن بیر سوراققه جواب

بو سؤز إیلک بار تیموریلر دوریده( مینده گی معلوماتگه کؤره) اؤغیل باله گه قؤئیلگن آت/ اسم صفتیده اوچره یدی. توزیلیشگه کؤره بو آت إیکّی صفت( بای+ قرا)دن یسه لگن بؤلیب، کؤچمه معناده زاتی، اصلی اولوغ دیگنیدیر. شو شکلده بو إیکّی سؤز باشقه سؤزلرگه قؤشیلب، کؤپلب خاتین و ایرکک اسمینی هم حاصل قیله دی. مثلن، بای تیکن، بای تیمور، بای توز، بای خاتون، با چیبر، بای بؤته، بای بؤری، بای سری( آلپامیش داستانیده) باینظر، بای آته، بای تؤره و شونینگدیک، قاره تیگین، قاره خان، قاره بغیر، قاره چه، قاره خان، بغری قرا( قوش)، قرا/قاره، قاره باتیر، قاره تای، قاره چیق( کؤز گوهری) قرا کؤزو باشقه لر.
اوشبو سؤز معناسی نینگ قنده ی شکلله نیشی و پیدا بؤلیشیگه کیلسک، « بای» و« قرا» سؤزلریگه ایضاح بیریشگه تؤغری کیله دی.
- بای عموم تورکی سؤز بؤلیب، « اورخون ینه سای» بیتیکلری و اوندن کیئینگی متنلرده هم مال- ملکی، دولتی معیاریدن کؤپ و آرتیق معناسیده قؤللـه نیلگن. حاضرگی اؤزبیک تیلیده هم شو معنا بیلن بیرگه تؤله - تؤکیس، بی کم و کاست، کؤرکم، کیلیشگن، حرمت، مراجعت و ینه بیر نیچه معناده إیشله تیله دی. صفتدن تشقری بو سؤز آت بؤلیب کیلیشی ممکن. مثلن، بای اوئیده میلر؟ کیشی/ شخص معناسیده.
- قر ا سؤزی هم عموم تورکی قتلمگه تیگیشلی بؤلیب، قدیمگی تیلیمیزده کؤمیر توسیده گی و اینگ تؤق رنگنی بیلدیرگن. حاضرگی اؤزبیک تیلیده هم شو بیلن بیرگه قارانغی، بیلیگی، مؤلجل و ینه جوده کؤپ معنالرنی انگله ته دی. قدیمگی تیکستلرده ایسه« قره» شکلیده تلفظ قیلینگن.
دیمک، بایقرا ( بای+ قرا) قاره سی، قیافه سی، ماهیتی، کؤرینیشی، نسلی، اصل و زاتی بای، اولوغ و معتبر دیگن معنانی بیلدیره دی. بایقرا سؤزی حاضرگی تیلیده گی عینن « قاره بای»-دیگنی بؤله دی. بو اؤرنینده قاره سؤزی نینگ سلبی( یامان) معناسی اعتبارگه آلینمه یدی.

ینه اؤزبیک اتمه سی نینگ کیلیب چیقیشی حقیده

اؤزبیک اتمه سی نینگ کیلیب چیقیشی حقیده تورلی منبعلرده تورلیچه معلومات کیلتیریله دی. بو معلوماتلرنی بیر جمله ده ائته دیگن بؤلسک، اؤزبیک سؤزینینگ پیدا بؤلیشی اینگ کمی میلادن آلدینگی بیرمینگ بیش یوز أیلگه؛ اینگ کؤپی بیر نیچه مینگ أیللیکّه( علمی اثباتلنمه گن!)باریب یته دی.
ائریم اؤزبیک تدقیقاتچیلری اؤزبیک سؤزینی« اؤغوزبیک» سؤزی نینگ« اؤزبیک»بؤلیب قیسقرگن شکلی، دیب بیلیشه دی( شاعر ویازووچی خورشید دوران). تورکی خلقلرنینگ افسانوی اجدادی بؤلمیش اؤغوزخان یشب اؤتگن زمان جوده قدیمیدیر. اونینگ دورنی انیقلش انچه قیئین مساله. ینه باشقه بیر گروه اؤزبیکشناسلر« اؤزبیک» اتمه سینی سکلر زمانیگه آلیب باریب تقه شه دی. اولرگه کؤره سیکیپلر/سکیتلر باشلیغی نینگ اسمی« اؤغوزبیک» بؤلگن. سیکیپلر دور سوریب اؤتگه نیگه منه تخمین2700 أیل بؤله دی. 
اورخورن آنه سای تاش بیتیکلریده« اوز/ اؤز» قبیله نامی هم اوچره یدی. شونگه کؤره، عالملر اؤزبیک خلقی شو قبیله نیگیزیده شکللنگن، دیه اونینگ کیلیب چیقیشینی تورکیلردن بؤلمیش «اوز/اؤز» قبیله سی بیلن باغله شه دی. شونینگدیک تورک خاقانلیگی پئتیده هم اؤغوزخان نامی قؤللـه نیلگن. بیتکلرده مهرله نگه نیدیک، میلادی 721 إینچی أیلی تورک خاقانلیگی دوریده تورکی خلقلرنینگ قوریلتای بؤلیب اؤته دی. اونده بیلگه قان نطق سؤزله یدی. بیلگه خاقان نینگ نطقی :« ای تورک اؤغوز بیکلری...!»- دیب باشله یدی. اؤشه دور تورکی قبیله لر ترکیبیده« اؤغوزبیگی» قؤل آستیده اؤزبیکلر هم اویئشگن ایلت بؤلیشگن. دیمک اؤغوزبیک سؤزینینگ نیگیزیده« اؤزبیک»سؤزی یاتگن. بولرگه کؤره، اؤغوز>غوز> و نهایت زمان اؤتیشی بیلن قیسقرگن « اؤز» شکلی وجودگه کیلگن، سؤنگ اونگه باشلیق/ رهبر معناسینی انگله تووچی بک/ بیک سؤزی یوکله تیلیب، قؤشیلیب إیشله تیله بیره دی. اؤزبیکلرنینگ تاریخی موجودلیگینی انه شوندن همم پئیقسه بؤله بیره دی. شونی اونوتمه یلی که، اؤشه پئیتلری اؤغوزبیک تورکی قبیله لریدن بیریگه باشلیق مقامیده بؤلگن. بولر یریم تاریخی یریم افسانوی معلوماتلر ایدی.

تاریخی منبعلر نیمه دئیدی؟
-------------------------
حاضرگچه تاریخی منبعلردن انیقله نیشیچه« اؤزبیک» اتمه سی نینگ وجودگه کیلیش تاریخیگه811 أیل بؤله دی. بوندن آلدین هم قیسی دیر تاریخی متنده بو سؤز قید قیلینگن بؤلیشی ممکن. اونی وقت بیزگه انیقلب بیره دی.
اوسامه بن منقذ(1095 - 1188)اؤزی نینگ« کتاب الاعتبار»اثریده کیلتیریشیچه، حاضرگی عراقّه قره شلی موصول امیرلریدن بیری نینگ آتی اؤزبیک بؤلگن.
ائریم روس و غرب عالملری بو اتمه نی آلتین اؤرده خانی اؤزبیک خان نینگ تخت گه اؤتیریشی(1213-1241) بیلن باغلب گپریشه دی.
مشهور مورخ رشیدالدین فضل الله نینگ« جامع التواریخ»اثریده ائتیلیشیچه إیلدگیز سلاله سیگه منسوب تبریز حاکمی نینگ اسمی هم اؤزبیک مظفرالدین بؤلگن لیلیگی تاریخی فکت. شونینگدیک جلاالدین خوارزمشاه قؤشون باشلیقلریدن بیر نینگ آتی هم جهان پهلوان اؤزبیک بؤلگن.
اؤزبیک سؤزی علیشیر نوایی دن آلدینگی ممتاز ادبیّاتیمیزده هم، جمله دن حیدر خوارزمی، اتایی، سکاکی، لطفی و باشقه لر دیوانلریده قلمگه آلینگن. علیشیر نوایی اؤزی نینگ سیر محصول ایجادیده کمینه نینگ انیقله شیمچه اؤزبیک سؤزینی کمیده 13مراتبه إیشله تگن. هر بار اؤزبیک سؤزینی قوم، ایلت، قبیله معناسیده تیلگه آله دی. بو حقده علحیده مقاله لر یازیب اؤقووچیلر اختیاریگه قؤیگنمیز.

بو حقده نوایی نیمه دیئدی؟
------------------------
قیزیق جایی شونده که، یقینده علیشیر نوایی نینگ« نسایم المحبّت»( « محبّت شباده لری») اثرینی تیل تامانیدن ینه بیر قئته اؤقیب توگتدیم. شونده قیزیق بیر معلوماتگه دوچ کیلدیم. بیلگه نینگیزدیک، اثرده نوایی بیر قطار کیلیب چیقیشی تورکی بؤلگن صوفیلرنی ته نیشتیره دی. بو صوفیلردن: خدایقل شیخ، کؤک شیخ، قیلیچ آتا، حکیم آتا، قطب الدین حیدر، اسحاق آته، خواجم خلیل، علی آتا، ییگیت آتا، زهادخان، شیخ ابوالحسن عشقی کبی عارفلرنینگ نامی علیحده مقاله لرده یازیب قالدیریله دی. نوایی تورکستان شیخلرنینگ ابتداسینی خواجه احمد یسّویدن باشله یدی. تیپه دن ذکر قیلینگن تورکی شیخلر یسّوی مریدلریدن بؤلیشگن. 
شو اؤرینده نوایی شیخ حبّی خواجه حقیده سؤز یوریتیب شونده ی دیئدی:( اونینگ)« مولودی خوارزم ولایتیدن و نواحیسیدین دور. آنینگ اوصافی تورک و اؤزبک خلایقی آره سیده آندین کؤپراک مشهوراقتورکه، شرح قه احتیاجی بؤلغی. أیگیتلیکده اؤتوبدور( اؤلگن). أیگیتلر سروری حبّی خواجه دیرلر». علیشیر نوایی« نسایم المحبّت»، تاشکینت،2011-أیل. 329- بیت. 
بو جه جّیگینه معلوماتده« اؤزبک خلایقی...» عباره سیگه اهمیت قره ته یلیک. علیشیر نوایی اؤز اثریده احمد یسوی زمانه سیده اؤزبک/اؤزبیک دیگن خلق بارلیگیگه اشاره قیلماقده. اؤشه پئتلری اؤزبیکلر شیخ حبّی خواجه وعظلرینی جان قولاغی إیله تینگلشگن. بیزنینگ خامه کی حساب- کتابیمیز بؤئییچه شو واقعه گه کمیده 900 أیلدن آشه راق وقت اؤته یاتیر. نوایی کیلتیرگن معلوماتنی تؤغری دیب قبول قیلسک، « اؤزبیک»سؤزی نینگ تاریخی ینه کمیده بیر عصر آرقه سوریله دی. معلومکه، احمد یسوی 11 عصرنینگ2- یریمده یشب اؤتگن. اونینگ 120 أیل عمر کؤرگنی حسابگه آلینسه، توغیلگه نی گه تخمین 970 أیل بؤله دی. حکیم آتا یسوّی بیلن تخمین بیر عصرده یشب اؤتگن زمانداش متصوف سنه له دی.

خبّی خواجه کیم بؤلگن؟
----------------------
شیخ حبّی خواجه بوغرا خان قیزی عنبر آنه دن توغیلگن حکیم آتا نینگ تؤرتینچی اؤغلی بؤلگن. حکیم آتا نینگ رساله سیده اؤغیللرینینگ آتی قویئده گیچه ته نیشتیریله دی: اصغر خواجه، محمود خواجه، حبّي خواجه و قؤچقار خواجه. حکیم سلیمان آته« رساله»سیده حبّی خواجه حقیده شعر یؤلی بیلن اونینگ توصیفلر بیریله دی. حبّی خواجه هم اؤز دورینینگ تنیقلی حکمت نویسلریدن بؤلگن. اوندن اوزوق- یولوق بیرگینه رساله یتیب کیلگن. بو نرسه اؤزبیکلر بوندن سهل کم مینگ أیل آلدین سوادلی، معرفتلی ایل بؤلگه نی عیان بؤله دی.

ینه سیدن

قوتولماقلیک نینگ

هم 

قیسقه یؤلی دین سیزلیکدیر.