(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)
نوایی نیگه تورک تیلینی رومی تیل دیگن؟
1- قسم
تورکلیک فضیلتمی؟
+++++++++++
افغانستان اؤزبیکلری نینگ قولاغینی قیزیتیب کیله یاتگن بیر تبرّک سؤز بار. محروملیک، مظلوم و محکوملیک سبب، بو سؤزنی ایشیتیب -باق، إیچلری غرورگه تؤلیب، یوزلریگه هیجان قلقیب چیقه دی. شو سؤزنی ایشیتگچ اؤزلرینی عرش اعلی ده کؤرگنده ی حس ایته دیلر. بو سؤز شونچه لر غرور بغیشله یدیکه، اؤزبیکلریمیز اؤزلرینی « آدم آته»نینگ تونغیچ فرزندلری سنه شه دی. کؤریب سیزکه، مست- الست بؤلیشیب، اؤز نام و نشانی، مللتی، تیلی و اؤزلیگیدن قؤل یوویب واز کیچیب تیلر. بیر یومه لب درّاو تورک بؤلیب آلیشیبتی. بو آدملر اؤزلرینی اؤزبیک دیب ائتیشدن عار قیلماقده.
هه، تورک! بو سؤز نه قدر هیبتلی جرنگله شی راست! تورکلر( فقط تورکیه تورکلری ایمس) بیلن دنیا حسابله شیشیگه مجبور بؤلگن. اگر بو خلق عقل و ذکاوتینی، استعداد و ادراکینی یشیل بیراقنی دنیاگه حکمران قیلیشگه إیشلتمه گنده، شبهه سیز بوگون امریکه نینگ اؤرنینی باسیشی ممکن ایدی.
حقیقت شوکه، « تورک» توشونچه سی آرقه سیده شان و شوکت، بویوک قدرت بیلن بیرگه اچّیق انقراض و مأیوس مغلوبیت یاتیبتی. غرور هم خجالت هم بو توشونچه بیلن قارشیب کیتگن. تورکلیک صلابتی خصوصیده کؤپ و خوب یازیلگن و یازیلماقده. قئته ره من، خجالت لیک جایی شونده که، « تورکلر»( تورکیلر) عرب اعتقادینی عالمگه یائیش اوچون ایاوسیز، تینیم سیز کللـه منارلر قوریب، باش کیسدیلر.اؤزلریگه ایمس، اساسن عرب اوچون قؤللریدن کیلگن إیشنی قیلدیلر. کؤک تنگریدن یوز اؤگیریب، قؤزیچاقنی بؤری نینگ آغزیگه توتیب بیرگن دیک، مرغکّینه زمینّی الله گه تاپشیرمی تینیم بیلمه دیلر... اؤتمیشدن بیزگه یتیب کیلگن کؤزنی قمشتیرووچی افتخاراتیمیز، قیلگن یامانلیکلرنی آقلـَی آلمه یدی افسوس. بوگون آخرگی مساله حقیده بوندن آرتیقراق گپیریشگه جرأت قیله آلمیمن. سببینی سؤره سنگیز ائتیشگه مجبورمن. بیز اؤزبیکلر اشدّی عرب پرست، دین چه لیب کیتگن، اسلام قرغه گن خلقمیز عزیزلر!
ملا علی خامنه ا ی و ملا رجب طیب ایردوغان دیگن بو إیکّی تینتک توکلرنینگ باشیگه یته دی. بوندن بدتریدن اسره سین.
« تورکلر» کیم اؤزی؟
^^^^^^^^^^^^^^^
بو اتمه باره سیده جوده کؤب باره یازدیم. بو گون اونی علاجی باریچه سیقیب، بیراؤزه ک مساله اؤله راق توشونتیریشگه توتینه من.
افغانستانده تورک، دیئلگنده تورکیه ده یشاووچی قرداشلریمیز توشینیله دی. افسوسکه، بو تؤغری ایمس. حاضرگی تورکیه تورکلری نینگ تاریخی نامی « تورک» بؤلمه گن... اولر کیچیک آسیانی باسیب، ایگللب آلگنده سؤنگ اؤزیلریگه شو اسم نی تنلشگن. بوندن آلدین تورک قرداشلریمیزنینگ ایتینک نامی باشقه بؤلگن. بو حقده قویئ راقده سؤز یوریته میز. اصلیده تورکیه تورکلری هم باشقه قرداش خلقلر سینگری، تورکی تیللر تورکومینی حاصل قیلووچی تیل عایله سیگه کیره دی. یعنی 30دن-60گچه دیب تخمین قیلینه دیگن تورکی تیللردن بیریدیر. اؤتمیشده برچه تورکی خلقلرگه تورک دیئلگن.
بوندن بیر یریم مینگ أیل بورون یازیب قالدیریلگن یازمه یادنامه لر( آنه سای بیتیکلری)گه ته یه نیب ائته دیگن بؤلسک، شو نام آستیده « تورک خاقانلیگی»دن عبارت امپراتورلیک بؤلیب، اولر تاریخده دور و دوران سوریب اؤتگنلر. شوندن بویان تا 20- نچی عصرباشلریگچه، مذکور تورکی خلقلر « تورک»، دیب اته لیب کیلینگن. قاره خانیلر، غزنویلر، تیموریلر و اولردن کیئینگی سیاسی ایتینک بؤغینلر سؤزلشگن تورک تیلینی اصلیده، ایسکی اؤزبیک تیلی، دیب توشونیماق ضرور. بو تیلگه خاقانی تیلی یاکه قاره خانی تورکچه سی دیئلگن. نوایی هم تورک تیلی دیگنده ایسکی اؤزبیک تیلینی کؤزده توتگن. سیاسی بورلیش، اؤگریش و ترقیّات طلبیگه کؤره، حاضرگی کونده بو توشونچه قئته علمی تعریفله نیب، اونگه ینگی معنا یوکلنگن. حاضرگی کونده تورک، دیب تورکیه ده گی تورکلر توشونیلسه؛ باشقه قرداشلرگه نسبتن تورکی اتمه سی رسمی روشده قبول قیلینگن. بوتون دنیاده علمی معامله کیریتیلگن. « تورکی» سؤزی فارسی شکلگه ایگه بؤلگه نی باعث افغانستانلیک اؤزبیکلرگه باشقچه ایشیتیله دی. شونگه معادل اتمه تاپیلمه گنی اوچون بو ایتنیک اصطلاح قبول قیلینگن. اونی بی ملال إیشله ته بیریش ممکن. قیزیغی شونده که، تورکیه بو إیکّی( تورک، تورکی) توشونچه اؤرته سیده گی فرقینی قبول قیلمه گن. بعضن، اؤزلرینی یوقاری توتیب، باشقه تورکی خلقلرنی« عقربا»دیئیشه دی.
تورک اتمه سیدن آلدین تورکی خلقلر قنده ی ناملر بیلن ته نیلگن؟
+++++++++++++++++++++++++++++++++++
تورکی خلقلر باشقه مللتلر سینگری آنه زمین نینگ اینگ قدیمی فرزندلریدن دیر. بولرنینگ تاریخی بشر تاریخی بیلن بؤیله شه دی. بیر یریم مینگ أیل دوامیده بو ایتینگ گروهلر بیر نام آستیده تورک، دیب کیلینگن بؤلسه، آلدین لری باشقه آتلر بیلن ته نیلگن. ...(؟) اوشون، آلتای، توگویو، هون، کوشان و یفتل ناملرینی هم آلگنلر. بو مساله علیحده یازیشنی طلب قیله دی. مقاله میز نوایی نینگ « رومی تیل» حقیده گی فکری تیوره گیده دوام ایته دی.
اؤقیب باریشنی اونوتمه نگ.