تیل و ادبیّات

تورکیه و تورک خلقی مین اوچون جوده عزیز و محترم. مین هم تورکی دولتلر آره سیده شونده ی بیر اقتدارلی، گؤزه ل و رواجلنگن دولت بارلیگیدن فخرلنه من. علم-فنیگه، صنعتی، ادبیّاتی، تیلی و مدنیتیگه حرمت کؤزی بیلن قره یمن. قاله بیر تورک قرداشلریمیزنی تورکی عالم نینگ اجره لمس بیر بؤلگی دیب بیله من.

امّا، شونی هم ائتب قؤئیشیم کیره ک که، کیئنگی 15 أیل إیچیده یاشلریمیز آره سیده غیر علمی، بیهوده معلوماتلر ترقه تیلیب، نا تؤغری إیشگه قؤل اوریلدی. « بیز اؤزبیک ایمس میز- تورکمیز»-دیگن اساسیز گپ- سؤزلر یاشلریمیزنی تؤغری یؤلدن ادشتیریب یوباردی. کمینه بو مساله ده تؤخته لر ایکنمن، علمی و تاریخی اتمه لرنی تؤغری إیشله تیش و اولرنی بیر- بیریدن اجره ته بیلیشنی کؤزده توتیب، بیر تورکوم مقاله لر یازیب کیلماقده من. مین کیلتیرگن فکتلر بو فقط گینه مینینگ فکرلریم ایمس، حتّا، نوایی دیک دها ایجادکار اعترافی همدیر.او تورکی خلقلر تیلی و شعریتی ده گی فرقلرنی انیق- تینیق گپیریب کیتگن. شولرگه قره می، ائریم مللتداشلریمیز هنوز کمینه نی ملزم توتیب،« تورکی خلقلر بیردملیگیگه قرشی(؟)» دیب بیله دیلر. بو تؤغری گپ ایمس. بو خصوصده آلدینگی مقاله لریمده سؤز یوریتگنمن.

بیر گپنی ائتمه سم بؤلمس. مینی بیر نرسه بیزاوته قیله دی. اؤهم بؤلسه، جنوبی تورکستانلیک اؤزبیکلرنی« تورکلشتیریش» سیاستیئیر. بونگه خواطر بیلدیرمسدن اعلاجیمیز یؤق. تورکیه آلدینگی تورکیه ایمس، حاکمیت ملالر قؤلیگه اؤتّی. بیابان اعتقادی نینگ یشیل براق و زنگ باسگن قیلیچی خاصیتیدن یخشی خبردارسیز. دشمن نینگ فرقی یؤق، آلدین بیزنی« اوغانلشتیریش» سیاستی ایزیب کیله یاتگن بؤلسه، ایندی « تورکلشتیریش». بیز اؤزبیکلر آنه تیل و اؤزبیک خلقیمیزنینگ حرمتی بونده ی سیاستگه قرشی کؤره شماغیمیز ضرور.

تورکلرنینگ کیلیب چیقیشی

--------------------------

11-ینچی عصرنینگ باشلریده ایران و غربی آسیاده بویوک سلجوقیلر دولتی توزیلدی. یعنی، اؤغوز قبیله لری نینگ یؤلباشچیلری بؤلگن توغرول بیکو چَغری بیک باشچیلیگیده سلجوقیلر دولتیگه اساس سالیندی. اوشبو دولت کوچه یب مستحکمله نه بارگچ، حکمرانلیک دایره سی هم کینگه یه باردی. نتیجه ده خراسان و اؤرته آسیادن اؤغوز گروهلری کیچیک آسیاگه کؤچه باشله دیلر. سلطان علی ارسلان 1071 أیلده مَلـَزگیرت جنگیده بیزانس امپراطورلیگیگه برهم بیرگندن سؤنگ، بو حدودده سلجوقیلر دولتی نهایتده قنات یازدی و بو حکمرانلیک سلجوقیلر نامی بیلن ته نیلدی. سلطان ملکشاه زمانیده سلجوقیلر( 2107-1092) سلطنتی گللب یشنه دی. بو حکمدارنینگ اؤلمیدن کیئین حاکمیت پرچه له نیب، سوریه سلجوقیلری، عراق و خراسان سلجوقیلری، کرمان سلجوقیلری و اناتولی سلجوقیلری کبی کیچیک راقدولتلر پیدا بؤلیدی. اولرنینگ آره سیده، اناتولی سلجوقیلری دولتی کتته رول اؤینه دی. 14- عصرنینگ باشلریده عثمان 1 باشچیلیگیده گی عثمان بیک لیگی کؤپ گینه بیگلرنی بیرلشتیریب، مرکزلشگن کوچلی عثمانلی امپریه سینی برپا ایتّی.

تورک سلجوقیلری باریب جایلشگن حاضرگی تورکیه ده اؤغوز گروهیدن تورک تیلی اجره لیب چیقیب، سیاسی ایتنیک صفتیده شکللنه باشله دی. سؤنگ بولرنینگ تیلی« اناتولی تورکچه سی»،« استانبول تورکچه سی»،« رومی»، « عثمانلی تورک تیلی» کبی ناملر بیلن اته له باردی. ایران، عراق و خراسانده تورکیه اؤغوزلری تیلینی رومی تیل دیب یوریتیش عامه لشگن ایدی.

حاضرگی تورکیه مدیترانه حوزه سی، بیزانس یاکه شرقی روم امپرتورلیگی حدودیده جایلشگه نی اوچون بو یرلرگه تاریخده روم دیئلگن. اؤشه پئیت انه شو جای نامی تورک قرداشلریمیزنینگ تیلی نامیگه هم کؤچیب اولگوره دی. او زمانلرده کیچیک آساده گی تورکلر اؤغوز لهجه سی نینگ بیر بؤلگی صفتیده ایندی شکلله نه یاتگندی. تورکلر انچه وقت اؤتیب، اؤزلریگه تورک مللتی و تورک نامینی قبول قیلیب آله دیلر. اونگچه ایتنیک اؤغوز گروهی ترکیبیده بؤلیب، باشقه تورکی قوملر قطاری عموم تورک نامیدن فایده له نیب کیلگنلر. انیق را ائتگنده اؤزبیکلر، تورکمنلر، قیرغیرلرگه اؤخشب ایتنیک نامگه ایگه بؤلمه گنلر.

دیمک، تورکلر تیلی اؤرته عصرده رومی دیگن نام بیلن یوریتیلگن. عینن رومی تیل خصوصیده تاریخی منبعلرده علیحده کوزه تو و اثر یازیلگنیدن بیز خبرسیزمیز. بیراق، علیشیر نوایی اثرلریدن« نسایم المجبّت»ده إیکّی اؤرینده بونگه اشاره قیلینه دی.

« نسایم المجبّت»ده گی صوفی کیلتیریلگن سان نینگ713-إینچی رقمیدن اؤرین آلگن امیر سیّد قاسم تبریزی حقیده شونده ی روایت قیلینه دی:

« و هم خواجه عبیدالله دیب دورلرکه:- « میر حضرتلری بویوروبتورلرکه، هر یرگه یتسم ایردیم مجذوبلردن سؤره ر ایردیم و اؤزومنی الر صحبتیغه یتکورور ایردیم. چون رومغه یتّیم و معهوره دستور بیله سؤردوم. دیدیلر: مونداق مجذوبی بار، آتی مولانا جانی. آنینگ قاشیغه باردیم، انی تانیدیم که، تحصیل عوانی دا تبریزده کؤروب ایردیم. آنده حالی نینگ کیفیتین سؤردوم.« رومی تیلی بیله دیدی که: هر صباح که قؤپار ایردیم بیر کیشی ایردیم تفرقه غه توشکان. بیراو بویاندین تارتار ایردی و بیراو اول یاندین...».357-358-بیتلر.

دیمک، صوفی امیر سیّد قاسم رومده( حاضرگی تورکیه) مولانا جانی دیگن مجذوبنی اوچره تیب، اونینگ حالتیدن سؤز ائته دی. و مولانا جانی امیر سیّد قاسمگه رومی تیل بیلن جواب قئته ره دی. بو واقعه تخمین 750 نیچی قمری أیللرده یوز بیرگن. کیچیک آسیاده جلال الدین رومیدن یوز أیل کؤپراق وقتده و شوندن کیئین هم رومی تیل توشونچه سی موجود ایدی. بیزنینگچه بو رومی تیل عینن حاضرگی تورک تیلی بؤلگن.

ینه شو اثرنینگ 732- رقمیدن اؤرین آلگن عارف و شاعر سیّد نسیمی حقیده قیزیق بیر معلومات قالدیره دی علیشیر نوایی:

« سیّد نسیمی قدّس الله و روحه. عراق و روم طرفی داغی ملکدین ایرکاندور. رومی و تورکمانی تیل بیله نظم ائتیبدور و نظمیده حقایق و معارف بغایت کؤپ مندرجدور. مذکور بؤلغان ملک اهلیغه انینگ شعری مقابله سیده شعرهمانه گه یؤقتورور. تقیلدی اهلی آنی مذهبیده قصور تهمتیغه متهم قیلیسب، شهید قیلدیلر. مشهور مونداق تورکیم، تیرسین سویار حکم بؤلوبتور. اول حالده بو شعرنی دیبدور:

قبله دور یوزونگ نگارا، قاشلرینگ محرابلر،

صورتونگ مصحف ولی خال و خطینگ اعرابلر.

و بو شعرنینگ تخلصی اوشبو مدعا دالدورکیم:

ای نیسیمی چون میسّر بؤلدی اقبال ِ وصال،

قؤی، تیرینگی سؤسه سؤیسون بو پلید قصابلر.

کؤره یپسیزمی؟ اؤشه زمانده رومی تیل قطاریده تورکمن تیلی بؤلگه نینی اعتراف ایتیله دی نوایی ده.

اولوغ بابامیزنینگ تولد کونی مناسبتی بیلن بیتیلگن مقاله میز شو جایده توگه دی.

ارسال در تاريخ 2017/2/12 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

اسلایدر