تیل و ادبیّات

نوایی و اؤرتاق تیل مساله سی

بیلگه نینگیزدیک اؤرته تیل بو- ینگی توشونچه. 200-إینچی یوز أیللیک نینگ إیکّینچی یریمدن باشلب معامله گه کیریتلگن. دنیا مقیاسیده حربی و اقتصادی کوچی یوقاری همده اهالیسی سانی بؤئیچه اینگ کؤپ بؤلگن خلقلر تیلی اؤرتاق تیل صفتیده قبول قیلینه دی. بیر معناده اؤرته عصرلرده یوزدن آشیق تیل و لهجه لرگه ایگه بؤلگن تورکیلر اؤگه ایلت آره سیده هم اؤرته تیلنی جاری قیلیشگه إینتیلیش بؤلگنگه اؤخشه یدی نظریمده. اؤشه پئتلری تیوره ک - اطرافده گی کتّه- کیچیک ایلتلر برچه تورکی تیل و لهجه لرده سؤزلشه آلمس ایدیلر. شونگه کؤره آره لیق تیلنی جاری ایتیشگه ضرورت بؤلگن چمه سی. فکریمچه ایسکی اؤزبیک تیلی همّه بیرده ی توشونیش اوچون قولی حسابلنگن. تیل فکتورلریگه قره گنده، قاره خانیلر دوریدن معامله ده بؤلیب کیلگن خاقانی تیل یعنی، ایسکی اؤزبیک تیلینی بیرینچی بؤلیب علیشیر نوایی، اؤرته تیل صفتیده میدانگه آلیب چیقّن و شو تیلنی« تورک تیلی»( ایسکی اؤزبیک تیلی)دیب اته گن (اگرچه، نواییده بونده ی قطعی فکرنی اوچره تمیمیز!). سببی شوکه، برچه تورکی تیللر آره سیده ایسکی اؤزبیک تیلی منطقه تیللری( اساسن عرب و فارس) بیلن تیز علاقه گه کیریشیب کیتگن و اولردن جوده کؤپ تاثیرلنگن. ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ باشقه قرینداش تیللرگه قره گنده قولی لیک تامانلری کؤپ. تیز شکلله نیش و رواجله نیش تاریخیگه، انچه روان، صیقل تاپگن، کینگ متن میدانی بار بؤلگن بیر تیل حسابلنگن.
شولردن کیلیب چیقیب ائتیشیمیز ممکن که، ایسکی اؤزبیک تیلی هم تورکی ایلتلر همده عرب و فارسلر اوچون علاقه واسطه سی صفتیده قول کیلگن. اؤز-اؤزیدن معلومکه، اؤغوز لهجه لی تورکی تیللر( تورک، آذربایجان، تورکمن، سالار...)همده قیبچاق لهچه لی تورکی تیللر( قازاق تیلی، تاتار، قیرغز، قاره قلپاق تیللری) اؤزی نینگ قویوق آهنگداش( سینگرمانیزیم)لیگی، اونلیللرنینگ کؤپلیگی و سؤز یسه لیشی مرکبلیگی باعث، مدنیتلر کیسیشگن بیر حدودده، معامله اوچون اؤبیشینچی عصر کیشیلریگه کؤپ هم آسان بؤله بیرمه گن. نوایی و بابر اثرلری بو تاشنی کؤتره آلگن.
جلاالدّین رومی، خسرو دهلوی، نظامی گنجوی، خاقانی، عدصری، بیدل و صاحبلر باشقه سببلر قطاری تورکی سؤزلرنی عرب الفباسیده قیئنه لگنی اوچون هم اؤز آنه تیللریده قلم تیبره تیشگه جزم قیلمه گنلر. 21-إینچصرده شخص اؤزیم ائریم اؤزبیکچه سؤز و عباره لرنی یازیشگه قیئنه لیب، حوصله آیاقدن تاله دی. بو بار گپ.

نوایی تورکی تیللر و ایلتلرنی فرقله گن
-------------------------------------

ینه اؤزبیک اتمه سی حقیده
-------------------------
هه! علیشیر نوایی بوتون باش تورکی ایتنیک قبیله لرنی بیر نام آستیده« تورک»- دیب اته گن ایسه-ده، تورکی تیللر عایله سیگه کیرووچی شو تورکوم تیللر باریدن یخشیگینه خبردار بؤلگن. حتّا، لهجه لری، تیللری، آغزه کی ایجادی و شعریتیده گی فرقلرنی هم توزوکّینه إیلغی آلگن.
شاعر و ادیب نینگ اثرلرینی کؤزدن کیچیرسک، مذکور تورکی ایتنیک ناملرنی جوده کؤپ باره اوچره ته میز. کمینه نینگ انیقله شیچه علیشیر نوایی اؤزبک( اؤزبیک) اتمه سینی ایلت و قوم معناسیده 14( 20گه یقین بؤلیشی احتمالدن اوزاق ایمس) مراتبه إیشله تگن. تاکیدله گنیمیزدیک، شعرلری همده ساچگی( نثر-إیشانچ)اثرلریده نوایی اؤزبیکلرنی قوم اؤله راق ته نیشتیره دی یاخود شونگه اشاره قیله دی:
1.
حلال آنه سوتیدیکدور گر اؤزبگیم توتسه،
تابوق قیلیب یوکونوب تؤسته غان إیچینده قیمیز. « نوادر الشباب»2188-غزل.

تابوق/تابوغ- اطاعت، بؤی سونیش؛
تؤسته غان- شراب پیاله سی.
قیمیز- آت نینگ سوتیدن تیارلنه یاتگن مست قیلووچی إیچیملیک.
شعرنینگ معنانس:
اؤزبیک گؤزه لی بؤین سونیب، ایگیلیب توتگن قیمیز کاسه سی، مین اوچون آنه سوتیدن هم حلال دیر.
22.

شاه و- تاج و خلعتی کیم، مین تماشا قیلغه لی،
اؤزبگیم باشیده قلپاق، ایگنیده شیرداغی بس.
« غرایب الصغر» 240 غزل.
شیرداغ- ینگی کلته، آلدی آچیق اوست کیئیم.

شعرنینگ معناسی:
اؤزبیگیم نینگ باشیده گی قلپاق( بؤرک- باش کیئیم) و ایگنیده گی شیرداغ( اوستی کیئیم)؛ عینن مین تماشا قیلماقچی بؤلگن پادشاه لیک تاجی، خلعت و لباسیدیر.
33.

اؤزبکی گلناری تؤندین کویدوم اماّ اؤلدورور،
لیمویی تیرلیک انینگ آستینده کیم جانان کیئیر. « نوادر الشباب»1800-غزل.

تیرلیک - إیچ کیئیم، دری تیلیدن زیر پیراهن دئیئشه دی.
شعرنینگ معنانسی:
گؤزه لیم نینگ اؤزبیکچه گلناری تؤنیدن اؤرته نر ایدیم؛ اما، اونینگ کیئگن لیمو رنگلی إیچ کیئیمی مینی ینه-ده، یاندیریب یوباره دی.
4.
اؤزبک، مؤغول اؤلغی انینگ آللیده مسلمان،
بیلمن انی قلماقمودرور، یؤق ایسه تغماچ.
« نوادر الشباب»، 1000 غزل.

اؤزبیک - عرب الفباسی نینگ طلبیگه اساسن نوایی اؤزبیک سؤزینی« اؤزبک» شکلیده یازگن.
قلموق- ایلت نامی
تغماچ- قبیله آتی.
شعرنینگ معناسی:
بیلمه یمن مینینگ سیوگیلیم قلماق قومیدنمی، یاکه تغماچ ایلیدنمی؛ بیراق، شونیسی بارکه او(کافرلیک بابیده) اؤزبیک و مؤغولدن آشیب توشه دی، اؤتیب کیته دی.

اگر حسن اؤلسه قاتل زار نی درویش و نی سلطان،
وگر عشق اؤلسه کامل، یار نی هندو نی اؤزبیک. « نوادر الشباب»323-غزل.
شعرنینگ معناسینی:
اگر حسن اؤلدیرگووچی بؤلسه درویشمی و پادشاه می قره میدی؛ سیوگی- محبّت هم کامل بؤلسه، هندومی، اؤزبیکمی سؤره ب اؤتیرمه یدی.
5.
مین تیلب حسن، ولی شاه تیلب اصل و نسب،
مینگه لولی بیله هندو؛ انگه قؤنغیرات و قیات. « نوادر الشباب»73-غزل.
شعر معناسی:
مینگه یارنینگ حسنی کیره ک؛ پادشاهگه ایسه اونینگ نسل و نسبی؛ مینگه لولی و هندو، اونگه بؤلسه قیات بیلن قؤنغیرات کیره ک.
قیات- اؤزبیک اوروغ،
قؤنغیرات- اؤزبیک اوروغلریدن
نوایی اؤزی نینگ« نسایم المحبّت» ساچگی اثریده قیزیق بیر معلوماتنی( بو حقده آلدین راق سؤز یوریتگن میز) کیلتیره دی. نوایی بوندن تخمین 1000 أیل آلدین یشب اؤتگن اؤزبیکلر خصوصیده منه بونده ی تؤخته له دی:
( اونینگ)« مولودی خوارزم ولایتیدین و نواحیسیدین دور. آنینگ اوصافی تورک و اؤزبک( اؤزبیک) خلایقی آره سیده آندین کؤپراک مشهوراقتورکه، شرح قه احتیاجی بؤلغی. أیگیتلیکده اؤتوبدور( اؤلگن). أیگیتلر ( اونی)سروری حبّی خواجه دیرلر». علیشیر نوایی« نسایم المحبّت»، تاشکینت،2011-أیل. 329- بیت.
دوامی بار...

ارسال در تاريخ 2017/2/7 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

اسلایدر