نوایی اثریده اؤزبیکچه تؤیلر تصویری
بدیعیتگه یوغوریلگن نوایی اثرلری نه فقط یوکسک تفکّر بیلن سوغاریلگن بلکه، اونده اجتماعی حیات نینگ تورلی - تومن مساله لریگه عاید فکت و معلومات هم اؤرین آلگن. ائنیقسه شاعرنینگ« سدّی اسکندری»داستانی شو معناده رنگمه - رنگ معلوماتنی اؤزیده مجسّم ایتگن معتبر منبعدیر. بو داستانده حرب إیشلری، خلق نینگ عرف- عادتی، بازار- اوچارگه دایر معلومات، آدملرنینگ کیئینشی، هر خیل مراسملری؛ قوشچیلیک، فلکیات، دهقانچیلیک، اخلاق، آداب، یؤل- یؤله کی پادشاهلیک توزوک - تؤره لری، شهزاده لرگه اؤگیت، آدم حق- حقوقی و باشقه انسانی مناسبتلرگه تیگیلی فکر و تصوّرات اؤز عکسینی تاپگن.
اثرنینگ مقایسوی متنی اوستیده إیشلر ایکنمن، شو مساله لر بیرین- کیتین کؤز اؤنگیمدن اؤتیب توردی. انچه دن بویان بولرنی عزیز اؤقووچیلرگه یتکه زیش نیتینی کؤنکیلیمده توگیب کیله من. اؤزبیکشناسلیک اوچون نوایی بیتمس توگنمس بیر خزینه.
کیلینگ، بوگون اؤن بیشینچی عصر اؤزبیک تؤیلری حقیده تؤخته لیب اؤتی. بوندن سهل کم آلتی عصر آلدین تورکی خلقلر جمله دن اؤزبیکلرده تؤی مراسیمی قنده ی بؤلگن ایکن؟ سؤراغیگه جواب تاپیشگه اورینیب کؤره میز. اگر تاریخی، علمی، بدیعی اثرلر تیکشیریلسه، قیزیقدن - قیزیق معلوماتگه دوچ کیلیشیمیز ممکن. محمود کاشغری، یوسف خاص حاجب، نوایی، بابر، « شیبانی نامه»مولفی محمد صالیح و باشقه کلاسیکلریمیزدن کؤپلب مثاللر چیقیب قالیشی انیق. زیرا، نوایی دیک اولوغ سؤز اوسته سی اؤتمیشنی هم، کیله جگنی هم تصویرله یاتگنده بیرینچیدن اؤز فانتازیه سیگه سویه نیب إیشه توته دی. ایجادی فانتازیه ایسه، اؤشه دوری حیاتیده یوز بیرگن واقعه- حادثه لرنی بؤریتریب عکس ایتّیره دی. نوایی شونده ی قیلگن، « خمسه» داستانلریده گی واقعه لرنینگ کؤپی اؤشه زمانده بؤلیب اؤتگن. شاعر اولرنی وقت ایلکه سیگه یوکلب، بدیعی تؤقیمه لر آرقه لی صحنه یره تیش پیئیگه توشگن. یؤق ایسه، تاریخی و خیالی قهرمانلر بیلن نوایی آره سیده جوده اوزاق مسافه بار. بو مسافه لرنی واقعه- حادثه لر اؤزینیگه سالیش؛ عکسینچه سی هم شاعردن جوده اولکن مهارتنی طلب ایته دی. اولوغ نوایی بونی عالی درجه ده عهده لی آلگن.
اؤزبیکلر ازلدن دیناویلیک بغریده یئره ب- یشه ماق و یشنه ماقّه مایل بؤلیشگن. اولر شادلیک، قوناق حیات، چق- چقیلیک، کوی- قؤشیق، اؤئین - کولگو، تؤی - تماشلرنی خوش قرشیلب عمر کیچیریب کیله یاتگن خلق بؤلیب سنه له دی. غم- غصّه گه کؤمیلیب، بیر توده سویه گی چیریب کیتگن بیکارچی مزخرف عربلر اؤلیمیگه عزا آچمه گنلر. دنیانی ترک قیلیب یشش، خرافاتگه بیریلیش اؤزبیکلر ذهنیتیگه سیغمه گن نرسه لردیر.
بیلگه نینگیزدیک، نوایی تؤی حقیده علیحده رساله بیتمه گن ایسه- ده، یؤل- یؤله کی اونی اؤز اثرلریده بیر قدر تصویرلب بیرگن.
شاعر تؤی توشونچه سینی شادیانه، خورسندچیلیکّه تینگ قؤیه دی. توی دیگه نی یازیلیب، کولیب-اؤینب، وقتی چاغلیک قیلیش دیگه نی نوایی نظریده. اگر،- دیئدی شاعر،- قیز- اؤغیل نینگ سیوگیسی محبّت نینگ نفیس تاری بیلن باغله نسه، بو إیش آرتیدن یوز مونچه سرور وشادلیک کیله دی:
بؤلسه عقد و نکاح امریده سور،
یتیشور یوز نشاط بیرله سرور.
اول قصرده إیکّی سیویشگن منگو محبّت دردیدن یانه یاتگن بؤلسه، قصرنینگ بو تامانیده شادیانه کویی چالینسین دیگن بویروق بیریلگن.
اول طاق اوزه درد جاویدانه،
چالسـون بو طـربده شادیــانه.
تؤیلر ایرته تانگدن باشله نیب، یوز تورلی خوشباغلیک بیلن کیچگچه دوام ایتگن. بونده ی شادیانه قیز بیرله کویاو سببلی اوئیشتیریلگن. تؤی و شادیانه لردن اوّلا، اؤشه إیکّی سیویشگن انسان بهره مند بؤلیشگن.
سور ایدی یوز تورلی بامدادان،
قیـز بیرلـه کویاو باشیغه شادان.
تؤیلرده کویچیلر اشوله ائتیب، نغمه لرچالیشیب، نغمه دوامیده نطق هم سؤزله نگن؛ احتمال کیلین -کویاوگه تیلک، إیستکلر بیلدیریگندیر کیشلر تکللمیده.
هم نغمه گر اؤلدی نغمه سرا،
هـم تکللم اوزه لدی نغـمه ارا.
محتشم قصر و باغلر قؤریلگن بؤلیشگن، هر بیر باغده اوچ آی تؤی اؤتقزیلیب، یوز آت یتی و مینگ قؤی گوشتی دسترخوانگه تارتیلگن.
که بؤلغی هر اوچ آی بیر روضه ده تؤی،
که اؤلغی هر کونی یوز آت و مینگ قؤی.
اؤشه زمان تؤیلری اساسن إیچیکیلک سیز اؤتمه گن. جاملرده شراب، قیمیز، مثلث، انگبینلر سیپقریلگن. می قدحلرینی پری پیکر قیزلر اؤله شیب توریشگن. قوئیده گی بیتده اگر اؤزبیک گؤزه لی قیمیز و شراب کاسه سینی یوکونیب اوزه تسه، شو إیچیملیک مین اوچون آنه سوتیدیک حلال، دئیدی اولوغ نوایی اؤز غزللریدن بیریده.
حلال آنـه سـوتیدیـکدور گـر اؤزبیگیم توتســه،
تابوق قیلیب، یوکونیب، تؤستاعان إیچیده قیمیز.
قوئیده گی مثنویلر تؤی منظره سیدن عجایب کؤرینیش بیره دی. یوره گنی اؤرته گوچی قؤشیقلر، کپلک سیمان رقاصلرنینگ شوخ-شوخ تاوله نیشلری، اؤلنگ ائتیشلر بیجیریم قلمگه آلینه دی.
بو تؤی ترانه لرینی اؤقیشدن کؤنگلینگیز ذوق و شوقّه تؤلسه عجبمس:
ایـاقـچی، کیتـور جـامنی لبـالـب،
که تؤی اؤلدی ایام عیش و طرب.
که بو سور ایرور عالم افروز هم،
خصوصن ایرور فصل نوروز هم.
مغنّی توزوب چینگه وزنیده چنگ،
نوا چیکتی،هی- هی اؤلنگ، جان اؤلنگ.
دیسنگ سینکه: جان قرداشیم یار- یار،
مین ائتـَی که، مونگلوغ باشیم یار- یار.
نوایی، چو سرمنزلینگ چینگه دور،
سرودینگ داغی سور ارا چینگه دور.
ایالوغونگ نیچه یار-یار اؤلغوسی،
مینینگ أیغلریم زار- زار اؤلغوسی.
بو بیتلر اؤتمیش اؤزبیکلری حیاتینی عکس ایتّیرووچی سیوگی قؤشیقلریدیر.
ارسال در تاريخ 2017/3/14 توسط ایشانج