ینه اؤزبیک اتمه سی نینگ کیلیب چیقیشی حقیده

اؤزبیک اتمه سی نینگ کیلیب چیقیشی حقیده تورلی منبعلرده تورلیچه معلومات کیلتیریله دی. بو معلوماتلرنی بیر جمله ده ائته دیگن بؤلسک، اؤزبیک سؤزینینگ پیدا بؤلیشی اینگ کمی میلادن آلدینگی بیرمینگ بیش یوز أیلگه؛ اینگ کؤپی بیر نیچه مینگ أیللیکّه( علمی اثباتلنمه گن!)باریب یته دی.
ائریم اؤزبیک تدقیقاتچیلری اؤزبیک سؤزینی« اؤغوزبیک» سؤزی نینگ« اؤزبیک»بؤلیب قیسقرگن شکلی، دیب بیلیشه دی( شاعر ویازووچی خورشید دوران). تورکی خلقلرنینگ افسانوی اجدادی بؤلمیش اؤغوزخان یشب اؤتگن زمان جوده قدیمیدیر. اونینگ دورنی انیقلش انچه قیئین مساله. ینه باشقه بیر گروه اؤزبیکشناسلر« اؤزبیک» اتمه سینی سکلر زمانیگه آلیب باریب تقه شه دی. اولرگه کؤره سیکیپلر/سکیتلر باشلیغی نینگ اسمی« اؤغوزبیک» بؤلگن. سیکیپلر دور سوریب اؤتگه نیگه منه تخمین2700 أیل بؤله دی. 
اورخورن آنه سای تاش بیتیکلریده« اوز/ اؤز» قبیله نامی هم اوچره یدی. شونگه کؤره، عالملر اؤزبیک خلقی شو قبیله نیگیزیده شکللنگن، دیه اونینگ کیلیب چیقیشینی تورکیلردن بؤلمیش «اوز/اؤز» قبیله سی بیلن باغله شه دی. شونینگدیک تورک خاقانلیگی پئتیده هم اؤغوزخان نامی قؤللـه نیلگن. بیتکلرده مهرله نگه نیدیک، میلادی 721 إینچی أیلی تورک خاقانلیگی دوریده تورکی خلقلرنینگ قوریلتای بؤلیب اؤته دی. اونده بیلگه قان نطق سؤزله یدی. بیلگه خاقان نینگ نطقی :« ای تورک اؤغوز بیکلری...!»- دیب باشله یدی. اؤشه دور تورکی قبیله لر ترکیبیده« اؤغوزبیگی» قؤل آستیده اؤزبیکلر هم اویئشگن ایلت بؤلیشگن. دیمک اؤغوزبیک سؤزینینگ نیگیزیده« اؤزبیک»سؤزی یاتگن. بولرگه کؤره، اؤغوز>غوز> و نهایت زمان اؤتیشی بیلن قیسقرگن « اؤز» شکلی وجودگه کیلگن، سؤنگ اونگه باشلیق/ رهبر معناسینی انگله تووچی بک/ بیک سؤزی یوکله تیلیب، قؤشیلیب إیشله تیله بیره دی. اؤزبیکلرنینگ تاریخی موجودلیگینی انه شوندن همم پئیقسه بؤله بیره دی. شونی اونوتمه یلی که، اؤشه پئیتلری اؤغوزبیک تورکی قبیله لریدن بیریگه باشلیق مقامیده بؤلگن. بولر یریم تاریخی یریم افسانوی معلوماتلر ایدی.

تاریخی منبعلر نیمه دئیدی؟
-------------------------
حاضرگچه تاریخی منبعلردن انیقله نیشیچه« اؤزبیک» اتمه سی نینگ وجودگه کیلیش تاریخیگه811 أیل بؤله دی. بوندن آلدین هم قیسی دیر تاریخی متنده بو سؤز قید قیلینگن بؤلیشی ممکن. اونی وقت بیزگه انیقلب بیره دی.
اوسامه بن منقذ(1095 - 1188)اؤزی نینگ« کتاب الاعتبار»اثریده کیلتیریشیچه، حاضرگی عراقّه قره شلی موصول امیرلریدن بیری نینگ آتی اؤزبیک بؤلگن.
ائریم روس و غرب عالملری بو اتمه نی آلتین اؤرده خانی اؤزبیک خان نینگ تخت گه اؤتیریشی(1213-1241) بیلن باغلب گپریشه دی.
مشهور مورخ رشیدالدین فضل الله نینگ« جامع التواریخ»اثریده ائتیلیشیچه إیلدگیز سلاله سیگه منسوب تبریز حاکمی نینگ اسمی هم اؤزبیک مظفرالدین بؤلگن لیلیگی تاریخی فکت. شونینگدیک جلاالدین خوارزمشاه قؤشون باشلیقلریدن بیر نینگ آتی هم جهان پهلوان اؤزبیک بؤلگن.
اؤزبیک سؤزی علیشیر نوایی دن آلدینگی ممتاز ادبیّاتیمیزده هم، جمله دن حیدر خوارزمی، اتایی، سکاکی، لطفی و باشقه لر دیوانلریده قلمگه آلینگن. علیشیر نوایی اؤزی نینگ سیر محصول ایجادیده کمینه نینگ انیقله شیمچه اؤزبیک سؤزینی کمیده 13مراتبه إیشله تگن. هر بار اؤزبیک سؤزینی قوم، ایلت، قبیله معناسیده تیلگه آله دی. بو حقده علحیده مقاله لر یازیب اؤقووچیلر اختیاریگه قؤیگنمیز.

بو حقده نوایی نیمه دیئدی؟
------------------------
قیزیق جایی شونده که، یقینده علیشیر نوایی نینگ« نسایم المحبّت»( « محبّت شباده لری») اثرینی تیل تامانیدن ینه بیر قئته اؤقیب توگتدیم. شونده قیزیق بیر معلوماتگه دوچ کیلدیم. بیلگه نینگیزدیک، اثرده نوایی بیر قطار کیلیب چیقیشی تورکی بؤلگن صوفیلرنی ته نیشتیره دی. بو صوفیلردن: خدایقل شیخ، کؤک شیخ، قیلیچ آتا، حکیم آتا، قطب الدین حیدر، اسحاق آته، خواجم خلیل، علی آتا، ییگیت آتا، زهادخان، شیخ ابوالحسن عشقی کبی عارفلرنینگ نامی علیحده مقاله لرده یازیب قالدیریله دی. نوایی تورکستان شیخلرنینگ ابتداسینی خواجه احمد یسّویدن باشله یدی. تیپه دن ذکر قیلینگن تورکی شیخلر یسّوی مریدلریدن بؤلیشگن. 
شو اؤرینده نوایی شیخ حبّی خواجه حقیده سؤز یوریتیب شونده ی دیئدی:( اونینگ)« مولودی خوارزم ولایتیدن و نواحیسیدین دور. آنینگ اوصافی تورک و اؤزبک خلایقی آره سیده آندین کؤپراک مشهوراقتورکه، شرح قه احتیاجی بؤلغی. أیگیتلیکده اؤتوبدور( اؤلگن). أیگیتلر سروری حبّی خواجه دیرلر». علیشیر نوایی« نسایم المحبّت»، تاشکینت،2011-أیل. 329- بیت. 
بو جه جّیگینه معلوماتده« اؤزبک خلایقی...» عباره سیگه اهمیت قره ته یلیک. علیشیر نوایی اؤز اثریده احمد یسوی زمانه سیده اؤزبک/اؤزبیک دیگن خلق بارلیگیگه اشاره قیلماقده. اؤشه پئتلری اؤزبیکلر شیخ حبّی خواجه وعظلرینی جان قولاغی إیله تینگلشگن. بیزنینگ خامه کی حساب- کتابیمیز بؤئییچه شو واقعه گه کمیده 900 أیلدن آشه راق وقت اؤته یاتیر. نوایی کیلتیرگن معلوماتنی تؤغری دیب قبول قیلسک، « اؤزبیک»سؤزی نینگ تاریخی ینه کمیده بیر عصر آرقه سوریله دی. معلومکه، احمد یسوی 11 عصرنینگ2- یریمده یشب اؤتگن. اونینگ 120 أیل عمر کؤرگنی حسابگه آلینسه، توغیلگه نی گه تخمین 970 أیل بؤله دی. حکیم آتا یسوّی بیلن تخمین بیر عصرده یشب اؤتگن زمانداش متصوف سنه له دی.

خبّی خواجه کیم بؤلگن؟
----------------------
شیخ حبّی خواجه بوغرا خان قیزی عنبر آنه دن توغیلگن حکیم آتا نینگ تؤرتینچی اؤغلی بؤلگن. حکیم آتا نینگ رساله سیده اؤغیللرینینگ آتی قویئده گیچه ته نیشتیریله دی: اصغر خواجه، محمود خواجه، حبّي خواجه و قؤچقار خواجه. حکیم سلیمان آته« رساله»سیده حبّی خواجه حقیده شعر یؤلی بیلن اونینگ توصیفلر بیریله دی. حبّی خواجه هم اؤز دورینینگ تنیقلی حکمت نویسلریدن بؤلگن. اوندن اوزوق- یولوق بیرگینه رساله یتیب کیلگن. بو نرسه اؤزبیکلر بوندن سهل کم مینگ أیل آلدین سوادلی، معرفتلی ایل بؤلگه نی عیان بؤله دی.