(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)
نوایی نیگه تورک تیلینی رومی تیل دیگن؟
4-قسم
بوندن آلدینگی مقاله میزده نوایی تورکی ایلتلر تیلی، همده تورکی قوملر شعریتی خصوصیتلرینی فرقله گن دیدیک. تفاوتلرنی کؤریب، اؤز ایجادیده اؤتمیش سلفلری اثریدن تاثیرلنگن و اولرنی احترام إیله تیلگه آلگن. اولوغ نوایی محمود شکاشغری و یوسف خاص حاجبدیک دهّالر بؤلگه نی حقیده گپیرمه گن ایسه - ده، اؤزیدن آلدین کمیده تؤرت یوز أیللیک معظّم تیل و ادبیّات بارلیگینی یخشی بیلگن.« مجالس النفایس»ده ادیب احمد یوگناکی و ینه اولردن کؤپلری حقیده قیزیقرلی معلومات کیلتیره دی. تورکی تیللر و تورکی یازمه نطقده گی فرقلر نوایی نظریدن چیتده قالمه گن. نوایی ته لیگینه اثرلریده تورکیلر تیلی و اولرنینگ شعریتی خصوصیده یؤل- یؤله کی سؤز یوریتیب کیته دی. فرقلر ضمیریده بنیاد ایتیلگن معنوی بساطگه نوایی عموم تورکییات نینگ مشترک میراثی صفتیده قره گن.
فارسی ایل تاپتی چو خورسندلیق،
تورک داغی تاپسه برومندلیق.-
دیب یازیشدن مقصدی هم انه شو بؤلگن.
بیز نوایی تورکی تیللر و اولرنینگ شعریتی نی بیر-بیریدن فرقله گنینی گپیریب اؤتدیک.
شاعر و عالم نینگ« بدایع البدیة» دیوان نینگ دیباچه سیده قیزیق بیر معلوماتگه دوچ کیله میز. اویغورچه یازیش و تورک( ایسکی اؤزبیک)چه بیتیشلرنی یوکسک سویه ده افاده قیلیش بابیده إیکّی شاعر نهایتده مهم بؤلگن، دیب حسابله یدی نوایی. بو استعدادلی ذاتلرنی قوئیده گی جمله لرده مهرلب کیته دی:
« و اویغورعبارتی نینگ فصحاسیدین و تورک الفاظی نینگ بلاغاسیدین مولانا سکّاکی و مولانا لُطفی رحمه الله کیم...»- دیدی اولوغ ادیب. کؤریب و اؤقیب تورگه نینگیزدیک، اویغور تیلیده یازیش و شعر کویلشده سکاّکی، شونینگدیک، اؤزبیک تیلیده یازیش و شعر ائتیشده مولانا لطفی مشهورایدی دیب اعتراف ایتیله دی.
بونی گپ نینگ دوامیده توشینب آلیشیمیز ممکن: « بیری نینگ( سکّاکی) شیرین ابیاتی( اویغورچه شعرلری) اشتهاری( شهرتی) تورکستانده بغایت و بیرینینگ( لطفی) لطیف غزلیاتی انتشاری عراق و خراسان ده بی نهایتدورور، هم دیوانلری موجود بؤلغـَی...»- دیب یازه دی نوایی. یوقاریده علیشیربیک ائتگن معلوماتلرگه اهمیت قره تیلسه، اویغور تیلیده شرقی تورکستانده « فصحا»( آچیق و روان سؤزلاووچیلر)کؤپ، عین پئت اؤزبیک تیلیده آچیق و روان بیتگووچی و شعرلر یازگووچیلر خراسان و عراقده هم بار دیگن خلاصه گه کیله میز. دیباچه نینگ شو بؤله گیده ینه نوایی: «... و تورکی شعار أیگیتلر سرخیلی یارِ ِعزیز سُهیلی( انور سهیلی)...»- دیه زمانداشی بؤلگن شاعر و ادیب سهلینی هم تورکچه و فارسی یازووچی ماهر ایجادکار صفتیده اعتبارگه آله دی.
نوایی فقط تیل و شعریتده گی فرقلرنی گپیریبگینه قالمی، تورکی قوملر، ایتنیک قبیله و اوروغلرنی هم اجره تیب کؤرسه ته دی:
اگر بیر قوم گر یوز، یؤقسه مینگ دور،
معین تورک اولوسی خود مینیگدور. « فرهاد و شیرین».
یوز- اؤزبیک اوروغی؛
مینگ - اؤزبیک اوروغلریدن بیری.
یاکه،
ساچینگ قراسیده یوز مشک تبت و تاتار،
قدینگ هوسیده مینگ سرو اؤچو و خللخ. فواید الکبر، 113 غزل.
تاتار- تورکی خلقلردن؛
خـَلّـلُخ- قارلوق تورکی قوملردن، اؤزبیک اوروغلریدن بیری.
قویئده گی بیتده تورکی قوملردن ائریم لرینی قلمگه آله دی:
نوایی إیسته مظاهرده چهرۀ مقصود،
عرب و گر چیغتای، یؤقسه تورکمن و خلچ. « فوای الکبر». 93 غزل.
تورکمن- تورکی خلقلردن؛
خلج- تورکی خلقلردن بیری.
یاکه،
...چون تاتار کفاری خوارزمغه یتیبتورلر. « نسایم المبّت».
تاتار- تورکی خلقلردن بیری.
یاخود،
نوایی سیودی بیر لولینی کیزدیک ربع مسکونده،
اگر ارلات، اگر برلاس، اگر ترخان اگر سولدوز. « نوادر الشباب» ؟
برلاس- اؤزبیک اوروغلریدن؛
ارلات- اؤزبیک اوروغلریگه کیرگن مؤغول قومیدن.
سولدوز- تورک، مؤغول قومیدن.
منه بو مثالده ایسه، نوایی تورکمن گؤزه لیگه کؤنگیل بیرگه نینی ائتیب اؤته دی:
نوایی تورکلرنینگ ترکی توتسه، عیب قیلمنگ کیم،
انگه بیر تورکمان مهوش غمی محکم دؤلاشیبتور. بدایع الوسط، 144 غزل.
اؤزبیک اوروغلریدن ترخان و برلاسگه اشاره:
ای نوایی، پیر ِ ساقی وشقه انداق مین خراب،
کیم اونوتمیش مین جهان ترخان إیله برلاسدین. نوادر النهایه- 571 غزل.
373 بیت
دوامی بار...
ارسال در تاريخ 2017/2/9 توسط ایشانج