اولوغ شاعر و متفکّرنینگ توغیلر کونی آلدیدن تورکوم مقاله لریمیز
نوایی - بیزگه یقین شاعر و ادیب
علیشیر نوایی بیزدن سهل کم آلتی یوز أیل بورون یشب اؤتگن ایسه-ده، ائریم شعرلری خودّی شو بوگون بیتیلگنده ی جرنگلب توریبتی. اولرنی اؤقیب بابامیز بیز بیلن همنفس، ایش و همدم یشه یاتگنده ی گویا! بیز سؤزلری ایسکیرمس، اؤلمس بیر شاعر و عالم بیلن کونده ملاقات قیلیب، گپیریب یوریشگه اؤرگه نیب قالدیک چاغی. بو تویغونی إیچیمیزده جانله نتیریب یوبارگن نرسه شاعرنینگ تفکّری، چیگره بیلمس اولکن شعریتیدیر. بو شعریت اوّلا، اؤزبیک نینگ مللی میراثی، قاله بیرسه بوتون تورکی عالم نینگ فخر و - فتخاری بلکه، جهانّی کیدیر. بیز نوایی سؤزلری تیل جهتدن هم فکر تامانلمه هم جانیمیزدن جای آلگن دیدیک یوقاریده. شو فکریمیزنی قوییده گی مصرعلر مثالیده هم کؤریشینگیز ممکن. مثلن،
ائتیب ساویمس ترانه سین سین،
آلیب قوریمس خزانه سین- سین.
شو بوگونگی اؤزبیک تیلی ایمسمی بو گؤزه ل بیت؟
یاخود،
ای نوایی سین کیم و مهربان مسجد إسته ماق،
قی ده کیم خوبلر آیاغین قؤیسه سین باسشینگنی قؤی.
ایزگولیک، یخشیلیکنی ایمان و اعتقاددن هم اوستون بیلگن بابامیز بو مصرعلر بیلن بیزنی بیرآز سیرگک تارتیشگه اونده مه یپتیمی؟
یاده،
نواسیز اولوس نینگ نوا بخشی بؤل،
نوایی یامان بؤلسه، سین یخشی بؤل.
بو عجایب و قویمه حکمت بؤلیب کؤزگه تشله نووچی بیت هم، شو لحضه لرده عینن سیز و بیز سؤزله شیب تورگن تیلده یازیلگن بیت ایمسمی؟
« فرهاد و شیرین»داستانی نینگ دیباچه سیده مهرلنگن منه بو مثنویلرگه اعتبار قیلینگیز:
...
بو دُرلرکیم کؤزومنی اندین آچتینگ،
مینینگ إیلگیم بیله عالمغه ساچتیننگ.
تمنّاسین حزین کؤنگلومدین آلمه،
ساچیلغان بیرله توفراق إیچره سالمه.
بویورسنگ ساچماغین مین بینواغه،
چیقار یوز بینوا إیلگین هواغه.
...
انی سیندیرغان ایلنی قیل شکسته،
خجسته کؤرگن ایلگه توت خجسته.
...
بو شعرلر ابدیت ملکیگه ائله نیشینی بابامیز حس ایتگن، بولر بیزگه معنوی آذوقه بؤلیب قاله جگینی بشارت ائله گن.
یاکه،
یؤل نینگ یمان-یخشی سیدین یمه غم،
بسم الله دیگل و قؤیگیل قدم.
قنچه لر سادّه، آهارلی و بی جیریمدیر بو گؤزه ل بیت هم.
بونیسیگه دقت قیلینگ:
جنون تعویظیغه بؤلغانده مایل،
قؤل ایتسم ایردی بؤینینگغه حمایل.
منه بو بیتنی حقیقی سیوگی و محبّت طوماری دیسه بؤله دی. بوگونگی روان و شیرین اؤزبیک تیلی ایمسمی؟
خوش، نوایی اؤز تیلی و إیشلتگن سؤزلری همده تنله گن تصویری یو قهرمانلری بیلن دوریمیزگه یقین ایمسلیگه ذرّه چه بؤلسین شبهه قالدیره دیمی؟ یؤق البتّه! بونده ی شاه بیت -او، شاه غزللر و اؤیناقی شعرلر نوایی اثرلریده تؤلیب- تاشیب یاتیبتی. شونینگ اوچون هم نوایینی بیرینچی نـَـفـَسلرده بویوک اؤزبیک شاعری و متفکّری دیئمیز.
عین پئتده دها شاعرنینگ مرکّب، بدیعی ابرزلرگه بای شعرلری هم جوده مؤل. نوایی شعریتیده مغزی تؤق، معنالری تیرن، اؤته بدیعی بؤیاقلرگه بورکب یازیلگن تَله ی شعرلری بیزنی حیرتگه چؤمدیرمی قؤیمه یدی. یتتی نفیس پرده آرتیده بی مانند کؤرکه بای کبی توله نیب تورگن معنالر کؤزنی قمَشتیره دی. اولرنینگ تَگیگه یتیب، مضمونینی بیلیش و توشنیش اوچون کیشیدن کتّه صلاحیت و دانالیک طلب ایته دی. منه بو بیتلرگه اهمیت قره تینگ:
آه اؤتی اوچقونلری کیم چرخ اوروب، لاله یاپیرغاغینی یل ساورورب.
...
قرا کؤزوم کیل و مردملیغ ایمدی فن قیلغیل،
کؤزوم قراسیغه مردم کیبی وطن قیلغیل.
ینه شوکبی:
حسن آرتر یوزده زلفین عنبر افشان ائله گچ،
شمع روشنراق بؤلور، تارین پریشان ائله گچ.
ینه:
بَل اریـغیدورکـه، آقر جان سـویِی،
یؤق، دیمه کیم جان سویی، حیوان سویی.
یاده،
ای نوایی دردلیق نظمینگی درد اهلی بیلؤر،
دردسیز داغی بؤلور آنی اؤقیغچ اهل درد.
در واقع علیشیر نوایی اؤزی نینگ گؤزه شعریتی، شاده ساچیگی( نثر) اثرلری بیلن اؤزبیک تیلینی بی قیاس درجه ده رواجلنتیردی. اؤزبیک تیلی نینگ اؤته نازک جلوه لری یو، إینجه تاوله نیشلری؛ مَیین قاچیریملرنی اوچره ته میز اولوغ بابامیز کتابلریده.
بیز نوایی فرزندلری بو نادر استعداد آلدیده منگو باش ایگیب، احترام بجا کیلتیرمیز. بیر شخصی فکریمنی ائته قالی شو تابده. زبردست فارس شعریتده نوایی گه تینگ کیله یاتگه نی جوده آز. فردوسی، خسرو دهلوی، نظامی گنجوی، سنایی، مولوی، سعدی و حافظلرنی اؤقیب حیرتگه چؤمگه نیم راست. بولر قیامت نینگ اؤزی. امّا، زمان نوایی گه جفا قیلمه گه نیده، او سؤز ملکی نینگ ابدی سلطانی بؤلیب قالگوسی ایدی.
نوبتده گی مقاله میز شونده ی ناملنه دی:
نوایی إیشله تگن سؤزلرنینگ یازیلیشی و ائتیلیشی قنده ی بؤلگن؟
عزیزلر، لایک قیلیشینگیز شرط ایمس، التماس اؤقیب بارینگیز.
___
*مثاللر خاطره مده گی شعرلر تنلندی.