(1441, 9 فیروری-1501, 3 جنوری)

نوایی إیشله تگن سؤزلرنینگ یازیلیشی و ائتیلیشی قنده ی بؤلگن؟

 علیشیر نوایی قؤلـله گن عموم تورکی سؤز و صاف اؤزبیکچه لیکسیمه لرنینگ تلفظینی بیلیش جوده مهمدیر. بو مساله نی اؤرته گه آلیب چیقیشیمیزنینگ اؤزیگه خاص سببی بار. ائریم جنوبی تورکستانلیک تیلداشلریمیز نوایی شعرلرینی، عرب حرفلرینینگ بی معنا کؤرینیشی سبب بوزویب، جوده قدیمی و انتیقه تلفظلر بیلن ادا ایته دیلر. اؤقیب تورگن مقاله میز شو معمّانی بر طرف قیلیشگه کمکداش بؤله دی دیگن امیدیمیز بار.

حق یولیندا کیم سنگا بیر حرف اؤقیتمیش رنج ایله
 ایلاماک آسان ایماس حقین ادا مینگ گنج ایله. نوایی

اوشبو بیتنی مللتداشلریمیز منه بونده ی نا تؤغری اؤقیشه دی:

Haq yo'lindo kim sango bir harf o'qimish ranj ila,
Aylomok bo'lmos ado, oning haqin ming ganj ila.
 نوایی دوریده سؤزلر بونده تلفظ قیلینمه گن. سببی تیلیمیز سینگرمانیز( تاووش اویغونلیگینی)دیرلی یؤقاتیب بؤلگن و فارسی و عربی علاقه لر تاثیریده اینگل تلفظ، روان ائتیلیش جریانیگه کیرگندی. بوندن تشقری اؤغوز تیبپ لهجه لرنینگ تیلیمیزگه اشتراکی ایتکچیلیک قیلمه یدی. ینه باشقه علمی سببلری هم بؤلگن.
 ایندی عین بیت نینگ تؤغری ائتیلیش و یازیلیشینی کؤرسه ته میز:

Haq yo'linda kim senga bir harf o'qitmish ranj ila,
Aylamak bo'lmas ado, oning haqin ming ganj ilaa.

نوایی بیلن آره میزده گی مسافه اونچه لیک کتّه ایمس. بار-یؤغی 6 عصرگه یتر-یتمس. تیلده گی بونده ی( یعنی یوقاریده غلیظ تلفظ) قویوق اؤزگریشلر فقط گینه، تیل نینگ تاووشلر تیزیمده یوز بیرمه یدی. اؤزگریشلر تیل نینگ برچه سطحلریده کؤرینیش بیردی. نوایی سؤزلری بیزگچه سادّه، روان و آهاری تؤکیلمه گن بیر شکلده یتیب کیلگنی سیر ایمس. بو دیگه نی، علیشیر نوایی سؤزلری، توزگن برچه گپلرنینگ همّه سی هم ساده، روان و تیکیس دیگنی ایمس. عروض وزنی طلبی بیلن ائریم سؤزلر یؤقاریده گی کؤرینیشده هم افاده قیلینیشی ممکن. نوایی ده کؤپ هم قه لین ایمس بونقه تلفظ شکلی. 
 باشقه تاماندن نوایی کتّه- کتّه اجتماعی، فلسفی، اخلاقی و معنوی مساله لر خصوصیده سؤزله یاتگنده، تیل نینگ مرکّب شکللریدن استفاده قیلگن، قؤشمه گپلر توزیب، کینگ سؤز ذخیره سیدن اونملی فایده لنگن. چونکه، بونی یوقاری تفکّر طلب ایتگن. ینه قئته ره من، بو نرسه نوایی تلفظی عینن بوگونگی تلفظ دیگه نی ایمس. تیلده گی فرقلر هر دایم اؤز بارلیگینی نمایان قیلیب کیله بیره دی. بو تفاوتنی شاعرنینگ اثرلریدن هم اؤقیب بیلیشیمیز ممکن.
 نوایی تیلی حاضرگی اؤزبیک تیلیگه هر تامانلمه یقین توره دی. باشقه تورکی تیللر تلفظی و سؤز یسه لیشیگه همده باشقه گرامه تیک خصوصیتلریگه عینن ماس کیلمه یدی. اولردن یعنی تورکی تیللردن هم سیزیلر- سیزیلمس درجه ده تیل عنصرلرینی اؤزلشتیرگن نوایی. بیر سؤز بیلن ائتسک، بوگونگی اؤزبیک ادبی تیلی اؤشه نوایی قؤلـله گن ایسکی اؤزبیک تیلی نینگ، تؤلدیریلگن، بایتیلگن، ینگی لنگن و زمانوی کؤرینیشگه ایگه بیر تیلدیر. 
 نوایی دوریده تورکی و صاف اؤزبیکچه سؤزلر قنده ی تلفّظ قیلینگه نی « اؤزبیک ادبی تیلی تاریخی» کورسده اؤرگه نیله دی. شو نام آستیده کتاب و قؤلنمه لر هم بار. سؤزلرنینگ ترانسکریب شننی بیریلگندیر.
 منه، افغانستانده علیشیر نوایی اثرلری بیر- کیتین چاپ قیلینیب، اؤز اؤقووچیلری قؤلیگه یتیب بارماقده. افسوسکه، نشر قیلینگن اثرلرده متنی خطالر جوده کؤپ. معلوم خطالر اثرنی اؤقیش، توشونیش و انگلشگه جدّی قیئینچلیکلر توغدیریشی بار گپ. خطا اوستیگه خطا بؤلمسنی کؤزدن قاچیرمسلک لازم. ایندی نوایی شعریتده إیشله تیلگن ائریم سؤزلرنینگ ایسکی یازیلیشی و بوگونگی تؤغری ائتلیشینی سؤزلر مثالیده کؤرسه ته میز.

نوایی دوریده سؤزلرنینگ یازیلیشی شو سؤزلرنینگ تؤغری ائتیلیشی
--------------------------------  -------------------------------

ایلاماس___________________________ائله مس-Aylamas
- ایلاگای __________________________ائله گی- Aylagay
- اؤزگا ___________________________ اؤزگه -O'zga
- آیلاگاچ __________________________ ائله گچ- Aylagach 
- اَیلادی __________________________ائله دی- Ayladi
- توشماسون________________________توشمه سین- Tushmasin
- بیلگا_____________________________بیلگه- bilga
- آیلاگاندا___________________________ائله گنده- Alaganda
- آیلاگان___________________________ئله گن- Aylagan
- بیلا______________________________بیله- Bila
- بیرلان____________________________بیرلن- Birlan
- آلیندا_____________________________ آلینده- Olinda
- آیلابان____________________________ائله بان- Aylabon 
- منگا_____________________________منگه- Manga
- سنگا____________________________سنگه- Sanga
- کؤنگولگا__________________________کؤنگولگه- Ko'ngulga
- آیلار____________________________ ائلر- Aylar
- بیزلار___________________________ بیزلر- Bizlar
- ایستاماس________________________ إیسته مس- Istamas
- ایستمانگیز________________________إیسته مه نگیز- Istamangiz
- اویلاکیم___________________________اؤیله کیم- O'lakim
- آیلامیش___________________________ائله میش- Aylamish
- آنگلاغیل__________________________انگله غیل- Anglag'il
- یانچای___________________________ینچَـه ی- Yanchay
- توزآی___________________________ توزه ی- Tuzay
- یوزلانگای_________________________یوزلنگه ی- Yuzlangay
- اویلارگا___________________________اؤیلرگه- O'ylarga
- کونگلونگا_________________________ کؤنگولگه- Ko'ngulga
- قیلماغای_________________________ قیلمه غی- Qilmag'ay
- باغلار____________________________باغلر- Bog'lar
- بولمیشام________________________ بؤلمیشَم- Bo'lmisham
و باشقه لر---
______
 کیئنگی مقاله میز: نوایی نیگه تورک تیلینی روم تیلی دیئدی؟