---

   اؤزبیک تیلی گرامری                           -۴-

---

 

 

 

                      اؤزبیک تیلی نینگ رواجله نیش

 

                                   باسقیچلری

 

     اؤزبیک  تیلی  نینگ ترقییات باسقیچلرینی  بوتیل نینگ یازمه منبعلریگه 

 

 سویه نیب انیقلش ممکن بؤله د  .ی اؤزبیک تیلی نینگ رواجله نیش

 

   باسقیچلری  دییلگنده،اؤتمیشده معلوم بیر تیل نینگ  لیکسیکه سی، فونیتیکه سی،

 

سؤز یسه لیشی و جمله لرنینگ قنده ی ترتیبده توزیلگنلیگی کؤزده توتیله دی . انه شو

 

 نرسه لر تورلی دورلرده تورلیچه بؤلگنی اوچون علیحده اؤرگنیله دی ،

 

دورلشتیریله دی و ایری-ایری باسقیچلرگه اجره تیب  قره له دی .

 

یؤقاریده ایسلتگنیمیزدیک، یازمه منبعلر معلوم بیر تیل نینگ تصنیفی و کیلیب چیقیشی

 

 کبی مسأله  لرینی هم  آیدین لشتیره دی . اؤزبیک تیلی نینگ رواجله نیش باسقیچلری

 

قوییده گی دورلر نی اؤز ایچیگه آله دی  :

 

  1.اینگ قدیمگی تورکی تیل

 

اؤزبیک تیلی نینگ اینگ قدیگی دوری (8-5)  ینچی میلادی عصرلرگه تعلّقلیدیر.

 

 بو دور  تورک خا قانلیگی  حکم سورگن زمانلرگه  تؤغری کیله دی . بو دور

 

 اورخون-اینیسئی (آنه سای) یازمه یادگار لیکلریگه باریب اوله نه دی . اوندن آلدین

 

 یازیلگن منبع متنلری اختیاریمیزده یؤق . اینگ قدیمگی تورکی تیل دوریده، اثرلر یعنی

 

 تاش بتیکلر صاف تورکی تیلده یازیلگنی بیلن فرقلنه نیب توره دی .

 

 بو دور لیسیکه سی (لغت)ترکیبیده عربچه ،فارسی سؤزلر اوچره میدی .

 

 اینگ قدیمگی تورکی تیل انه شوجهتلری  بیلن اجره لیب توره دی . اوشبو دور

 

 بیتیکلری   برچه تورکی خلقلر  اوچون  بیرده ی مشترک دیر. حاضرگی تیلیمیزگه

 

انه شور سؤزلریدن کیره کلیک درجه ده فایده له نیش ممکن . نیگه دور بیتیکلرده

 

 یازیلگن سؤزلر تاریخی سؤز صفتیده اؤشه منبعلرده  قالیب کیتماقده؟ بو نینگ

 

 اوچون بیتیکلرنینگ سؤزلیگینی (لغتینی) توزیش و عامه اختیاریگه قؤییشگه

 

جوده ضرور.

 

2. قدیمگی تورکی تیل

 

اؤزبیک تیلی نینگ اؤرته  دوری  (10-8) ینچی میلادی  عصردن کیین یازیلگن

 

اثرلرنی اؤز ایچیگه  قمره ب آله دی . ادیب احمد یوگنکی نینگ «هبته الحقایق»

 

(حقیقت ارمغانلری) اوشبو اثرینی ایریم اؤزبیک عالملری 8- میلادی عصرده یازیلگن 

 

 دیب حسابلشه دی . بیراق، بو مساءله فنده اوزیل- کیسیل حل قیلینگیچه یؤق .

 

 مولفی نا معلوم « تعبیر نامه» یاکی «ایرق بیتیگی»  اثری(رونیک یازو ده بیتیلگن)،

 

محمود کاشغری نینگ « دیوان لغا ت الترک»

 

( تورکی سؤزلر توپلمی)، یوسف خاص حاجب نینگ «قوتاد غو بیلیک»

 

(سعادتگه یؤللوچی بیلیم)، احمد یسوی نینگ «دیوان حکمت» ،ربغؤزی نینگ

 

 «قصص الانبیاء»(پیغمبرلر قصه سی) اثر لری  انه شولر جمله سی دن دیر.  

 

بو اثرلرده  عرب ، فارس تیللریدن بیر مؤنچه  سؤزلراؤزلشتریلگنی  کوزه تیله دی .

 

 

 اولر کؤپراق  ایسکی اؤزبیک تیلیگه خاص خصوصیتلرنی  اؤزیده  عکس ایتتیرگن .

 

 بو دور اثرلریگه هم عموم تورکی میراث صفتیده قره له دی .

 

 

  3.ایسکی تورکی تیلی دوری

 

اؤزبیک تیلی نینگ  ایسکی دوری  (-1411) عصر آخر لرگه تیگیش لیدیر. بو دور

 

 تیلی کینگ نظم و نثر متنیگه ایگه لیگی بیلن اجره لیب توره دی . اوشبودور تیلی

 

 نینگ  رواجیگه خوارزمی ،عطایی(آتایی)،گدایی،سکاکی،دربیک ، خجندی ،امیری

 

 کبی ایجاد کارلر  نینگ اولوشی بار دیر. بو دور یازمه یادگارلیکلریده اؤزبیک تیلی

 

نینگ فونیتیک، لیکسیک  ایلیمنتلری(عنصرلری)  فعال قتنه شه دی . بو دور اثرلری

 

 صاف اؤزبیک تیلیده یازیلگن دیب ایتشگه ،تیلده ییترلی اساسلر بار دیر .

 

4.ایسکی اؤزبیک ادبی تیلی

 

اؤزبیک تیلی نینگ بودوری (2014-) ییلرنی اؤز ایچیگه آله دی . بو دور تیلی

 

نینگ رواجیگه لطفی،علیشیر نوایی ، حسینی(حسین بایقرا)،ظهرالدین محمّد بابر،

 

 شایبانی خان،  محمّد صالح،عبیدی ،مشرب ، صوفی الله یار،توردی فراغی ،

 

 مجرم عابد، گلخنی ، هویدا  وباشقه لر کتته حصه قوشدیلر.

 

5.حاضرگی اؤزبیک تیلی

 

بو اؤرینده  اؤزبیک تیلی نینگ 20-عصردن کیینگی رواجله نیش  دوری  کؤزده

 

توتیله دی . بو دورگه کیلیب ذوقی،فرقت، مقیمی،فطرت،اولانی ، چولپان ،

 

عبدالله قادری، ایلبیک، باتو  وباشقه لر ثمره لی قلم تیبره تدیلر. اؤزبیک ادبیّاتی

 

 نینگ خراسان ادبی حوزه سیده هم قادری پلنگ پوش، داملا بیدل،

 

قاری شرف الدین شرف، مولوی قربت، ایرگش اوچقون  و باشقه لرهم کؤپراق نظم

 

توریده  ایجاد قیلگنلر. حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی  20 - ینچی عصر ابتداسیدن

 

 باشلب  شکلّنه نیش یؤلیگه کیره دی .  بوپیتده گی اؤزبیک تیلی، 19- ینچی عصرده 

 

 اورپا وروسیه  ده یوز بیرگن قطارعلمی، تیکنا لوژیک، فلسفی ،ادبی ینگیله نیش و

 

   اِؤزگریشلر ترقییاتی بیلن با غله نیب کیته دی . بو دورده  اؤزبیک قلمکشلری،

 

 ضیا لیلری ینگی- ینگی اتمه وتو شونچه لرنی تیلگه  آلیب کیره دیلر.

 

 بو دورگه کیلیب، ترجمه اثرلرنینگ هم اهمیتینی انکار قیلیب بؤلمیدی . باشقه

 

 تاماندن اؤزبیک تیلشناس عالملری نینگ گرامر ساحه سیده آلیب بارگن علمی

 

ایزله نیشلری  حا ضرگی اؤزبیک ادبی تیلی نینگ ترقییاتیگه  یِیترلی درجه ده

 

حصه قوشگنینی علیحده تا ءکیدلش جایز(حاضرگی اؤزبیکستانده)دیر. اؤزبیک تیلی

 

 نینگ نظری اساسلری هم انه شو دورده علمی ایشلب چیقیلدی .

 

افسوسلر بولسینکی،افغانستان اؤزبیکلری تیلینی رواجلنتیریش،اؤرگه نیش

 

باره سیده بیرینچی قدملر هم کؤتریلمه گن .  نثر توغیلمه گن؛نظم ساحه سیده

 

 داملا یبدل،مولانا قربت، ابوالخیر خیری،نظر محمد نوا، حامد فاریابی ،

 

مولوی جوهری، مولوی نصرت ،مولوی نظر محمد لهیب فاریابی، قاری شرف،

 

 نفیر فاریابی ،قاری عظیمی وباشقه لر ععنوی اصولده اساساّ نظم  ده قلم تیبره تدیلر .

 

اما، اؤشه دور اؤزبیک تیلی نینگ بؤی و بستی ،معنا قرّه لرینی، سؤزلرنینگ  اینگ

 

نازک معنا تامانلرینی عکس ایتتیریشده  بو  ایجاد کارلرنینگ  نظملریدن مثال تاپیش 

 

 جوده مشکلدیر.  سببی، جؤن و عنعنوی  شعریت  بونرسه لرگه(معنا ترقیّاتیگه)  

 

 کؤپ هم  بؤین بیرمه یدی . یوقاریده ناملری ذکر قیلینگن  شاعر لرنینگ

 

 لیکسیکون (اؤزبیکچه سؤزلری ذخیره سی)  دایره سی نهایتده تاردیر. اولرعنعنه وی

 

 تمثال ، قالیب  و اؤخشه تیشلر چنبره سیدن  تشقریگه چیقه آلمه گنلر. طبعیتاً،

 

 سیاز شعریت بوند ه ی آغیر یوکنی ته شی آلمه یدی . کاشغری ،

 

 یوسف خاص حاجب، ربغوزی،نوایی،بابرو ابوالغازی بهادر خانلر،حقیقتًا،اؤزبیک

 

تاریخی نثر چیلیگی نینگ آغیر یوکینی تارتگنلر.

 

کؤپچیلیک تیلشاس عالملر اؤزبیک تیلی 11- ینچیی عصردن باشله ب  مستقل تیل

 

 صفتیده  شکلّنگن، دیب  ایته دیلر.عیناً، شو دورده  تورکی  تیللرنی تدقیق قیلیش 

 

 واؤرگه نیش ایشلری هم وجودگه کیله  باشله یدی. اتاقلی تورکشنا س عا لم

 

 محمود کاشغری(074 1 - 1008) اؤزی نینگ قیمتلی «دیوان لغات الترک »

 

و« جواهرالنحو فی اللغات الترک»(تورک تیلی

 

 نینگ صرف ونحو قا عده لری) اثرلریده ،تورکی تیللرنینگ لغت بایلیگی، صرفی،نحوی

 

 وباشقه خصوصیتلرینی  توصیف لب بیره دی . کاشغری نینگ  بیرگینه

 

«دیوان لغات الترک» کتابیده  6000  بعضی منبعلرده ؟  9000 دن آشیقراق 

 

 تورکی سؤزلرنینگ گرامری خصوصیتلری حقیده سؤز یوریتیله دی .

 

11- ینچی عصرده تورکی تیللرنی اؤرگه نیشگه   کیرشگن عا لملر دن ینه بیری

 

 ابو القاسم محمود الزمخشری ( 1075-1141)  دیر.عا لم عرب تیلیده یازگن  50 دن

 

 آرتیق اثرلرینی تورکی شناسلیکّه بغشله گن . اولر آره سیده  عا لم نینگ

 

 «مقدمته الادب »اثری مشهور دیر. ایریم اؤزبیک تیلشناسلری نینگ قید قیلیشلریچه،

 

 14 - ینچی عصرگه کیلیب،ایسکی اؤزبیک ادبی تیلی شکلّنه باشلیدی .

 

15- ینچی عصرده  ایسکی اؤزبیک ادبی تیلی متن نقطه ای نظریدن انچه  باییدی . 

 

 بو دور تیلی نینگ شکلّه نیشیگه اولوغ متفکّر عیلیشیر نوايی نینگ خدمتی

 

 و قؤشگن اولیشی نها یتده درجه ده بیقیا س بولگن . نوایي ایسکی اؤزبیک 

 

 ادبی تیلنی اؤرگه نیشگه  بغیشله ب، اؤزی نینگ «محاکمة الغا تین»  اثرینی  یازدی .

 

 بو اثریده نوایی اؤزبیک تیلینی پارس تیلی بیلن سالیشتیرب،  ایسکی اؤزبیک  تیلی

 

 نینگ پارس تیلیگه ،نسبتاً، بای امکاننیتلرینی  کؤز- کؤز قیلدی . علیشر نوايی

 

ایسکی  اؤزبیک تیلینی    « محاکمة اللغا تین » اثریده   تد قیق قیلیب،

 

 بو تیلیده  موجود، بیراق، پارس تیلیده معاد لی  بولمه گن 100 ته فعلنی کیلتیره دی .

 

 نشر قیلینگن کتابلرده (99) فعل بیریلگن . شونینگدیک  بو اثرده اؤزبیک تیلی معناداش

 

 و کوپ معنالی سؤزلرذخیره سی جهتیدن  هم انچه بای ایکنی کؤرسه تیله دی .

 

بوندن تشقری ، نوایی اؤز اثریده اؤزبیکچه سؤزلرنینگ نازیک معنا تامانلری حقیده هم

 

 سؤز یوریتیله دی .  نوایی  اؤز اثریده ،حیوانلر ،قؤشلرو بؤیوم - اسبابلرنامنی

 

کیلتیره دیکی،  عالم نظریدن اولرنینگ معادلی پار س تیلیده   موجود بؤلمه گن .

 

اؤرنی بیلن شونی هم ایتیب اؤتیش ضرورکی، اؤزبیک ادبیّاتی نینگ هند ادبی

 

 حوزه سیده، بابریلر نینگ 332 ییلیک  حکمرانلیگی دوریده ، نری- بیری  200 ته

 

 لغت یره تیلگن . وینه کؤپلب  نظم  و نثر، ترجمه، تاریخی اثرلر هم اؤشه دورده

 

 یازیب قالدیریلگن، اولرهم اؤز نوبتیده  اؤزبیک تیل نینگ بای امکانیتینی

 

سقله ب کیلگندیر؛ بو ادبی حوزه میراثی هلی اؤرگنیلمه گن؛آچیلمه گن قؤریقدیر.