---

اؤزبیک تیلی گرامری                      (۲۹)                                       صرف    

---

                               

                                        فعل زمانلری

 حرکت نینگ نطق پیتیگه مناسبتی فعل زمانلری آرقه لی افاده لنه دی یاکی، فعلدن انگلشیلگن

ایش-حرکتینینگ نطق پیتیگه مناسبتینی بیلدیره دیگن شکلگه زمان دییله دی.

سؤزله شه یاتگنیمیزده یِاکی،بیرار- بیرفکرنی یازه یاتگنیمیزده معلوم بیرزمان آره لیغیده اوچ

زماندن بیریده (اؤتگن، حاضرگی وکیله سی زمانده) شو حرکتیمیز بجریلگن بؤله دی . بولر

نطق پیتیگه باغلیق بؤله دی . ایش- حرکت قیسی زمانده بجریلگنینی  تیل قاعده لریدن

انیقلب آله میز. اؤزبیک تیلیده اوچ زمان فرقلنه دی :

1.حاضرگی زمان ،2. کیله سی زمان، 3. اؤتگن زمان.

1.حاضرگی زمان    

حرکت نینک نطق پیتیده بجریلیشی،دوام ایتیشیگه حاضرگی زمان شکلی دییله دی . مثلا.:

ایشله یپمن،قیله یاتیر بجرماقده کبیلر فعلنینگ حاضرگی زمان شکلیدیر. فعلنینگ حاضرگی

 زمان شکلی (– یپ)، (- ماقده)، (- یاتیر)  قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی.

حاضرگی زمان فعلی نینگ ایکّی توری فرقلنه دی.

الف)حاضرگی زمان دوام فعلی

حاضرگی زمان دوام فعلی نطق سؤزله نیب تورگن بیر پیتده، انیق  دوام ایتیب تورگنی  

افاده لنه دی . بوزمان (- یپ)،(- ماقده)،(- یاتیر) قؤشیمچه لری آرقه لی یسه له دی .

 باره یپمن، کیلماقده سن، اؤیله یاتیر. باشقه تاماندن(- یپ)قؤشیمچه سی،کیله سی اؤتگن

زمان معنالرینی هم انگله ته دی :

مین سرویسده کابلگه جونب کیته یپگن ایدیم .

ب) حاضرگی – کیله سی زمان فعلی

نطق سؤزله ب تورگن پیتده ،اوندن کیین هم یوز بیره دیگن ایش حرکتینی بیلدیره دی .

 بو زمان شکلی (- ا / A) ، (ی/ I -) قؤشیمچه لری آرقه لی  یسه له دی :

ایشله یمنishlayman

یازه من/yozaman

حاضرگی کیله سی زمان فعلینیگ شخص- سانلرده توسله نیشی :

- ا) –a ) قؤشیمچه سی بیلن قیتماق فعلینینگ شخص- سانده توسله نیشی :

شخص- سان        بیرلیک              کؤپلیک

1- شخص            قیته من              قیته میز

2- شخص            قیته سن              قیته سیز

3- شخص            قیته دی              قیته دیلر

- ی(i)قؤشیمچه سی بیلن قیتماق فعلی نینگ شخص سانده توسله نیشی:

شخص  سان        بیرلیک             کؤپلیک

1- شخص           اؤقیمن              اؤقیمیز

2- شخص           اؤقیسن             اؤقیسیز

3- شخص           اؤقیدی              اؤقیدیلر

اؤتگن زمان  

ایش- حرکت نینگ نطق پیتیدن آلدین بجریلیشینی یاکی، بجریلمه گنینی بیلدیره دی .

ا ؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان  فعلی نینگ بیشته توری بار:

 الف) اوزاق اؤتگن زمان

اوزاق اؤتگن زمان فعلی ایش حرکتنینگ نطق سؤزله ب تورگن پیتدن آلدین بجریلگنی یاکی

بجریلمه گنینی بیلدیره دی .اوزاق اؤتگن زمان صفتداشنینگ –گن،- کن،- قن قؤشیمچه لری

 بیلن یسه له دی .اؤتگن زمان فعلی نیگ شخص-سانلرده توسلنیشی: 

شخص- سان         بیرلیک           کؤپلیک 

1- شخص            اؤقیگنمن          اؤقیگنمیز

2- شخص            اؤقیگنسن         اؤقیگنسیز

3- شخص            اؤقیگن            اؤقیگنلر    

ب) یقین اؤتگن زمان

یقین اؤتگن زمان فعلی سؤزلب تورگن پیتدن بیر آز آلدینراق  سؤزلاوچی نینگ کؤز اؤنگیده 

 بجریلیشی یاکی، بجریلمسلیگنی بیلدیره دی . یقین اؤتگن زمان

 (- دی)  قؤشیمچه سی بیلن یسه له دی .

یقین اؤتگن زمان فعلی نینگ شخص – سانده توسله نیشی :

شخص- سان          بیرلیک     کؤپلیک 

 1- شخص            ایتدیم        ایتدیک

  2- شخص            ایدینگ     ایتدینگیز     

  3- شخص            ایتدی       ایتدیلر

ج).اؤتگن زمان دوام فعلی

اؤتگن زمان دوام فعلی  گپلب تورگن پیتدن اوّل بجریلگنی یاکی بجریلمه گنینی بیلدیریب

 صفتداش نینگ –ر(-ار)  قؤشیمچه شینی آله دی وتؤلیقسیز فعلی نینگ (- یدی) فعلی

 کیلتیریله دی .

اؤتگن زمان دوام فعلی نینگ شخص – سانده توسله نیشی:

کیتماق فعلی

شخص- سان    بیرلیک         کؤپلیک 

1- شخص       کیتر ایدیم       کیتیر ایدیک       

2- شخص       کیترایدینگ     کیتراینگیز

3- شخص       کیترایدی        کیترایدیلر

چ).اؤتگن زمان حکایه فعلی

 اؤتگن زمان حکایه  فعلی، کوتیلمه گنده قیسقه وقت آره سیده نطق سؤزله نیب تورگن پیتدن

آلدین بجریلگنی یاکی بجریلمه گنینی بیلدیره دی . اؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان حکایه فعلی   

(– ب)،(- یب) قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی . اؤتگن زمان حکایه فعلی نینگ

شخص-سانلرده توسله نیشی.

 قیتماق فعلی              

شخص- سان            بیرلیک     کؤپلیک 

بیرینچی  شخص       قیتیبمن      قیتیبمیز 

ایکینچی  شخص       قیتیبسن      قیتیبسیز   

اوچینچی شخص        قیتیبدی      قیتیبدیلر

ح)اؤتگن زمان مقصد فعلی

اؤتگن زمان مقصد فعلی نطق سؤزله نیب تورگن پیتدن آلدین بجیریلگنینی یاکی،

بجریلمه گنینی  مقصد قیلیب قؤیه دی .

اؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان مقصد فعلی (– ماقچی)،(-دیگن)،قؤشیمچه لری

 واسیطه سیده یسه له دی .

اؤتگن زمان مقصد فعلی نینگ  شخص- سانلرده توسله نیشی.

  قیلماق فعلی              

 شخص- سان   بیرلیک       کؤپلیک

1- شخص       قیلماقچیمن     قیلماقچیمیز

2- شخص       قیلماقچیسن    قیلماقچیسیز

3- شخص       قیلماقچی       قیلماقچیلر

 (-دیگن)   قؤشیمچه سی بیلن کؤرماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی:

شخص- سان    بیرلیک            کؤپلیک  

1- شخص       کؤره دیگنمن      کؤره دیگنمیز

 2- شخص      کؤره دیگنسن      کؤره دیگنسیز           

3- شخص       کؤره دیگن         کؤره دیگنلر

 2.کیله سی زمان

ایش- حرکتنینگ نطق پیتیدن سؤنگ بجریلیشی یاکی بجریلمسلیگینی گمان،تخمین یؤلی بیلن

 افاده لیدی . کیله سی زمان فعلی نیگ ایکّی توری موجود:

الف)  کیله سی زمان مقصد فعلی

بوزمان توریده ایش- حرکت نطق سؤله نیب تورگن پیتدن سؤنگ بجریلگن یاکی

 بجریلمه گنی مقصد قیلیب قؤیلگن بؤله دی .

اؤزبیک تیلیده کیله سی زمان مقصد فعلی   (– ماقچی) (-دیگن) قؤشیمچه سینی قؤشیش

 بیلن یسه له دی.  کیله سی زمان مقصد فعلی نینگ شخص- سانده  توسله نیشی .

(- ماقچی) قؤشیمچه سی بیلن اؤتماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی.

شخص- سان    بیرلیک         کؤپلیک

1- شخص      اؤتماقچیمن     اؤتماقچمیز            

2- شخص      اؤتماقچیسن     اؤتماقچسیز          

3- شخص      اؤتماقچی ایدی اؤتماقچی ایدیلر

(- دیگن) قؤشیمچه سی بیلن ایشیتماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی : 

شخص- سان   بیرلیک                کؤپلیک

1- شخص       ایشیته دیگن ایدیم    ایشیته دیگن ایدیک

  2- شخص     ایشیته دیگنسن       ایشته دیگن ایدینگیز

  3- شخص     ایشیته دیگن           ایشیته دیگن ایدیلر

زمان کتگوریه سی تورلی ادبیّاتلر تورلیچه بیریلگن . ایریم منبعلرده زمان فعل نینگ میل

کتگوریه سی ایچیده بیریلگندیر. بیز ایسه تعریفگه بناً، فعلنینگ زمان گتگوریه سینی میلدن

 تشقری علیحده بیردیک . مقصد، میل وزمانن کتگوریه لرینی بیر- بیریدن فرقلشدیر.

جدولده فعللر نینگ زمانلرده توس له نیشی