اوؤزبیک تیلی گرامری (۳۰) صرف
تؤلیقسیز فعل
تؤلیقسیزفعل اؤزی نینگ لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن یعنی، ایش- حرکتی معنالریگه
ایگه ایمس . فقط گراماتیک معنالرنی افاده لشگه خدمت قیله دی . بوفعل باشقه مستقل سؤز
تورکوملریگه قؤشیلیب،تورلی معنا تشیدی .(-ایدی) ،(-ایکن)،(-ایمیش) ،(-ایسه)،
(-ایرور)،(-ایمس) سوزلری تؤلیقسیز فعلگه کیره دی . بو سؤزلر اصلیده
«ایماق» (بؤلماق) سؤزیدن یسه لگن . تیلشناسلرنینگ . تولیقسز فعل یکّه حالده ایشله
تیلمیدی،باشقه فعل شکللربیلن بیرگه لیکده بریکیب،گراماتیک معنا وظیفه سیده کیله دی .
سؤزلگن ایدی، ایشلر ایکن،قیلرایمیش،گپیرگن ایمیش،سین ایسه بیریکمه لریده کؤریب
تورگنینگیزدیک، تؤلیقسیز فعل گراماتیک معنا وظیفه سیده کیله یپدی . شو بیریکمه لرسیز
اولر هیچ قنده ی معنا انگلتمیدی . تؤلیقسیزفعل باشقه قاعده لی فعللر گه اؤخشب، بیراؤزی
توسلنمیدی. بیراق،اؤزیدن آلدینگی سؤزبیلن قؤشیلیب کیلگنده،فعللرگه اؤخشب توسله دی و
اؤشه سؤز بیلدیر گن معنا بیلن باغلنه دی. ایگه لیک شخص- سان قؤشیمچه لرینی قبول
قیلگنده هم شونده ی بؤله دی . شونینگدیک،تؤلیقسشزفعل یکّه حالده زمان،نسبت،میل،
اؤتیملی-اؤتیمسیز کتگوریه لریگه کیر میدی .او ،دایما، اؤزیدن آلدینگی سؤز بیلن بیرگه
لیکده معنا افاده لمیدی . تؤلیقسیزفعل آت(اؤقتیوچی ایدیم)،صفتداش(ایشله گن ایسه) و
روشداشلر(یوگوریب ایدیم) بیلن بیریکیب کیله دی. تؤلیقسیزفعل صفداش بیلن کیلکنده
بؤلیشلیلک- بؤلیشسیزلیک شکللرینی اؤزیگه آله دی. مثلا، اؤزاق اؤتگن زمان معنا سیده :
بارگن ایدیم ،بارگن ایمس من.
فعللر نینگ یسه لیشی
اؤزبیک تیلیده فعللرباشقه سؤز تورکوملریدن هم حاصل قیلینه دی. آت ، آلماش ،روش
وصفتدن هم فعل یسه لیشی ممکن . فعللر هم آت و صفت کبی مارفو لوگیک و سینتکتیک
اصولده حا صل قیلینه دی .
مارفولوژیک اصول
بو اصولده سؤزنینیگ نیگیزیگه قؤشیمچه لرقؤشیله دی وینگی سؤز یسه له دی .
قؤییده گی قؤشیمچه لر یاردمیده فعللر یسه لگن دیر:
- له (سؤزله، توشله، بیلله)
- ا (سنه،بوره ، اؤره ،سکره)
- ای (ساغه ای ،کوچه ای،کیچره ی)
- سه (قومسه،سوسه )
- ر (قیز، بؤزر،کؤکر)
- ایک (کیچیک ، بیریک ، اؤچیک)
- یق (یرلیق ،آشیق)
- ی (تینچی،سیمری،یاری)
- الن (باغلن ، اولن ،سیلن)
سینتکتیک اصول(سؤزلرنی بیر – بیریگه قؤشیش)
بواؤصول بیلن جفت وقؤشمه فعللر حا صل قیلینه دی .