آلتینچی فصل

                                               گرامر  

                  (grammatike- اوقیش ویازیش حقیده توشونچه )

تیلشناسلیک نینگ بیر بؤلیمی. تیلنینگ گرماتیک توزیلیشی،سؤزلرنینگ شکلگه ایگه

 بؤلیش قانونیتلرینی،شونینگدیک سؤزبیریکمه لری، گپ توزیش قانونیتلرینی اؤرگنه

 دیگن  تیل ساحه سیدیر. بو نده اساساً سؤز وگپ (سؤز تورکوملری،سؤزشکللری،سؤز

 بیریکمه لری،گپ تورلری) اؤرگنیله دی. گرامر یاکی تیل دستوری ایکًیگه بولینه دی:

1.مارفو لوژی

2.سینتکسیس

                                     مارفولوژی

                              (شکل+تعلمات=morfhe+logos)

       مارفو لوژی  سؤز شکللری حقیده گی تعیلماتدیر. بو ساحه ده  سؤزنینگ گرامری

 خصوصیتلری،سؤزنینگ توزولیشی،اؤزگریشی،مافو لوژیک کتگوریه لر،سؤزنینگ

 یسه لیشی،سؤزتورکوملری و اولرگه خاص گراماتیک معنالر تدقیق ایتیله دی

 واطرافلیچه اؤرگنیله دی .

 هربیرسؤزنینگ لغوی وگرامری معنالری بؤ لیشی بیلن بیرگه اولر،اؤز طبعیتیگه کؤره

 معلوم سؤز گروهلریگه اجره تیله دی . ایندی انه شولر حقده توشونچه بیرسک. مثلاً.:

آلمه لرنی تیردیک. ساده  گپنی(جمله ) آلیب کوریلیک . بو گپده ایکًی  معنانی

 کوریشیمیز ممکن: لغوی وگرامری معنلرنی ، شونینگدیک، بوجمله ده تورلی

 قؤشیمچه لر آلگن ایکًی سؤز

 قتنشگنینی هم  کؤره میز. اولر آلمه لرنی  ، تیردیک سؤزلریدن تشکیل تاپگندیر.

 بیرینچی سؤز نینگ لغوی معناسی (میوه) ایککنچی  سؤزنینگ معناسی

(حرکتنی،بیرارایشنینگ بجریلیشی)نی افاده لماقده . بو توشونچه لریوقاریده گی

سؤزلرنینگ لغوی معناسیدیر.خودّی، شو سؤزلرنینگ گرامری معنالری هم باردیر.

 بیرینچی سؤزده  (لر) قؤشیمچه سی بیلن کؤپلیک معناسی(بیر نیچه آلمه) ،توشوم

 کیلیشیگده (نی) یعنی حرکت آلمه گه اؤتگنینی، ایکّنچی سؤزده،(- دی) قؤشیمچه سینی

 آلگن  اؤتگن زمان فعلی،بیرینچی شخص کؤپلیک (- یک)،انیق میل،بؤلیشلیک

  کبی گرامری معنلرنی افاده لیدی . شونده ی قیلیب

 سؤزلر نینگ لغوی(لیکسیک) وگرامری معنالرینی توشونیب آلدیک .  ایندی مارفیم

 توشونچه سی حقیده تؤختلسک. بواتمه نی توشو نمسدن سؤزلرنی موفولوژیک تحلیل

قیلیب بؤلمیدی .

                                               مارفیم

 باشقه معنالی قسملرگه بؤلینمه یدگن،سؤز یسه ش یاکی سؤز شکلینی حاصل قیلیشگه    

 خذمت قیله دیگن  لسانی بیرلیکدیر.ساده راق قیلیب ایتگنده سؤزنینگ  اینگ کیچیک

 بؤلینمس معنا لی قسمیگه ،  مورفیم دیله دی . مورفیملر قؤشیمچه شکلیده بؤله دی .

ایستلگن بیرسوز اینگ کیچیک معنالی  قسملرگه بو لینه دی  . مثلا.:

 کمکچیلرسؤزی اوچ قسمدن(مارفیم)ترکیب تاپگندیر.کمک+چی+لر.اولرنی ینه باشقه

– باشقه معنالی بؤلکلر(مارفیم) گه اجره تیب بؤلمیدی. شونگه کؤره، مارفیملر ایکّیگه

 بولینه دی : اوزه ک مارفیم و قؤشیمچه مارفیم .

اؤزه ک مارفیم

سؤزنینگ قؤ شیمچه لر آلمه گن توب معنالی قسمیگه   اؤزه ک مار فیم دییله دی.مثلا.:

 ایشچیلر  سوزیده گی (ایش)توب معنا، چی(آت یساچی)+لر(کوپلیک) قؤشیمچه لریگه

  نسبتاً،  اوزه ک سنه لیب، بو سؤزباشقه معنالی قسمگه بؤلینمیدی.اوندن کیینگی کیلگن

 (چی)+(لر) ایسه اؤزه ک کییتیدن کیلگن قوشیمچه لردیر.ایشچی (نیگیز)+لر،

«قؤشیمچه سیگه»  ایشچی سؤزنینگ نیگیزی حسابله نه دی .

قؤشیمچه مارفیم

یالغیز حالده  معنا   افا ده  قیلمیدیگن، بیراق،اؤزه کّه قؤشیلیب،اونینگ معناسینی

اؤزگرتیره دیگنِ یاکی باشقه- باشقه معنی حا صل قیله دیگن قؤشیمچه لرگه(افیکس)

مارفیم دییله دی. اؤزه کّه (توب) سؤزگه قؤ شیلگن قؤشیمچه لر معلوم معنا

 افاده قیله دی. مثلا.:

دهقانچیلیک سؤزیده (دهقان- اؤزه ک+چی+لر-قوشیمچه) لربؤلیب،اولر اؤزکّه نسبتاً،آت

 یساوچی وکؤپلیک کبی گرامری معنلرنی افاده لیدی .شو قؤ شیمچه لر یالغیز اؤزی هیچ

 قنده ی معنانی بیرمیدی. لیکین همّه سؤزلرنی هم اؤزه کّه اجره تیب بؤلمیدی. چونکی،

 اوسؤزلراصلیده  توب سؤزگه قؤشیلیب کیتگن بؤله دی.مثلا.:قشلاق ،انسانیت ،سولاق،

 بکاول وباشقه لرنی مارفیم قسملرگه بؤلیب بؤلمیدی .

                                     اؤزه ک ونیگیز

اؤزه ک:

اؤزه ک  اساس دیگن معنانی انگله ته دی . سؤزنینگ توب معناسینی بیلدیره دی .

«بازارچیلرگه» سؤزی اصلیده بازارسؤزیدن یسه لگندیر.ایندی شوسؤزنی مورفیملریعنی

 معنالی قسملرگه اجره تیب چیقسک «بازار- چی- لر- گه »(تورداش آت- آت یساوچی

   قؤشیمچه - کؤپلیک قؤشیمچه سی – چیقیش کیلیشیگی) سؤزی انه شوند ه ی گرامری

 معنالرنی افاده قیله دی . بازار سؤزی ایندی  باشقه مورفیم بؤلکلرگه بؤلینمیدی. 

   مورفیم    بؤلکلرنی گراماتیک قؤشیمچه لرنی شکلنتیره دی .شوندن کیلیب چیقیب

 اؤزه کنی توب معنا بیلدیروچی،باشقه معنالی بؤلکلرگه بؤلینمدیگن قسم دیب تعریف قیله

 میز. گرامری قؤشیمچه لر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمیدی. سؤزگه تورلیچه قؤشیمچه

 لرقؤشیلگنده هم  اؤزه کنینگ معناسی یوقالمیدی  . مثلا.:

 سؤراق سؤزی نینگ اؤزه گی-سؤر،یوره ک سؤزی نینگ اؤزه گی-یو،اوست قورمه

 سؤزی نینگ اؤزه گی اوست دیر وباشقه لر. بو سؤزلر تورلی قؤشیمچه لر

 آلیب،  «سؤراقچی»،« یوره کلی»کبی سؤزلر حاصل قیلگنده هم اؤزه کنینگ معناسی

 اؤزگرمیدی . اوندن یسه لگن سؤزلر نینگ معناسی اؤزه ک معنا بیلن باغلنگن بؤله دی .

  گلدان،گل بوته،گل اندام،،گلزار،گلبهار،گلناز،گلچی،گلستان ،گلپوش وگلله ماق سؤزلری

 بیر اؤزه کدن یسه لگندیر. بو لر اؤزه کداش سؤزلر دییله دی .

  نیگیز

اؤزه ککه یعنی اساس سؤزگه قؤشیمچه لرقؤشیلیب ینگی گراماتیک معنی حاصل

 قیلیشیگه نیگیز دییله دی.اؤزه ککه سؤزیساوچی قؤشیمچه قؤشیش نتیجه سیده نیگیز

حاصل قیلینه دی .«یورتاشلردن» سؤزینی معنالی قسملرگه اجره تیب کؤره یلیک

(یورت-داش- لر-دنایندی انه شو سؤزدن قنده ی قیلیب نیگیزحاصل قیلیشینی

کؤره میز.« یورتداشلردن»سؤزی(یورتداش- یورتداشلر- یورداشلردن) کبی

نیکیزلرگه اجره له دی.نیگیزسؤز یساوچی قؤشیمچه لرآرقه لی حاصل قیلینگدیر.