صفت 

   آت یاکی نرسه نینگ بیلگیسینی بیلدیروچی  سؤز تور کومیگه صفت دییله دی .

 گرامرده  بیلگی سؤزی کینگ معناده  توشینیله دی . بیلگی دیگنده نرسه نینگ 

 رنگ -توسی،حجمی،شکل-کؤرینیشی،خیل-خصوصیتی،مزه سینی توشینیله دی .

  قیزیل ،میین،یاقیملی،قوناق،چوچوک،گؤزه ل،آغیر،دؤمه لاق،یالغانچی کبی سؤزلر

 نرسه ، واقعه- حادثه نینگ بیلگیسی سنه له دی .صفت قنده ای؟ قنقه؟ سؤاللریگه

 جواب بؤله دی . صفت اؤزیگه بیرقطار خاص مافولوژیک خصوصیتلرگه

ایگه بؤلیب،اونرسه نینگ بیلگیسینی درجه لب،کوچیتیریب، کمیتیریب کؤرسه ته دی .

 شو نینگ اوچون درجه  صفت نینگ کتگوریه سی حسابلنه دی . مثلاً.:

 آنگلی- آنگلیراق، جوده بیلمیلی،اؤته عقللی،قیپ- قیزیل کبیلرنرسه صفتینی درجه لب

 کیله یپدی . یؤقاریده  صفت  نرسه نینگ ، مزه سی،رنگ- توسی،حجمی،شکلی خیلی

و باشقه خصوصیتلری انگله ته دی دیدیک . مثلاً.:

  کوک،اچچیق،کتته،اوزون ،سیمیز و خوش خولق کبی توشونچه لر نرسه نینگ

 بیلگیلریدن سنه له دی . باشقه تاماندن صفت روشگه اؤخشه ب هم کیته دی . چونکی،

روش هم بیلگی افاده لیدی. بیراق،اولرنینگ فرقی شونده کی،صفت نرسه،واقعه -حادثه

 نینگ بیلگیسینی، روش بؤلسه،حرکت نینگ بیلگیسینی بیلدیره دی . اوزون درخت

 (صفت)، آقسه ب یورماق    ایسه ( روش) دیر.

 صفت آتگه ( بهارده میین شبّاده لرایسه دی)وفعلگه باغله نیب کیله دی

 (ییلیب- یوگیریب، یشه گیم کیله دی) صفتلر گپده انیقلاوچی،حال وکیسیم وظیفه سیده

کیله دی . صفت گپده ، کؤپراق  انیقلاوچی و حال وظیفه لریده قتنشه دی .

- جانکویرینگ بؤلمسه،جان بیرماغینگ قیین(انیقلاوچی) (مقال). بواؤرینده جانکویر،  

- کیم نینگ؟ شخص یعنی آتنینگ صفتینی کؤرسه تیب کیله یپدی .

-  یخشی پروریش باله نینگ اؤنیب - اؤسیشیگه سبب بؤله دی (حال)

- وضعیتی بیرقدر آغیر (حال)

                                                          صفت درجه لری

   نرسه لرنینگ کؤپ- کملیگی جهتیدن فرقله نیشیگه صفت درجه لری دییله دی .  

 شونگه کؤره، صفتلر اوچ تور درجه گه  بؤلیب کؤرسه تیله دی :

1.عادی درجه

 بیرنرسه نینگ بیلگیسنی ایکینچی بیر نرسه نینگ ،عینا،ًشونده ی بیلگیسی

و تینگلیگیگه  عادی درجه دیب ایتیله دی .مثلا.:

 یشیل(یپراق)،قیزیل (آلمه)،کیچیک(اوی) ویخشی( قیز)کبی بیریکمه عادی درجه

 سنه له دی . نی بیلدیریش اوچون علیحده قؤشیمچه قؤله نیلمیدی.

2.قیا سی درجه

بیرنی سه نینگ بیلگیسنی باشقه بیر نرسه نینگ ،عینا،ً شونده ای بیلگیسگه نسبتا،ً

 آرتیق یاکی آزلیگیگه قیاسی درجه دییله دی . باشقه چه  ایتگنده، عادی درجه

 بیلدیروچی صفتلرگه(- راق) قؤشیمچه سینی قؤشیش بیلن حاصل قیلینه دی . یعنی

 بو درجه نی یسه شده،(- راق)،قؤشیمچه سی اشتراک ایته دی . مثلا.:

کتته راق،کیچیک راق، شیرنراق

3.آرتیرمه درجه

درجه نینگ بو توری بیلگینیگ معیاریدن آرتیق ایکنینی بیلدیره دی . آرتیرمه درجه

افاده لاوچی صفت آلدیگه،  -اینگ(عزیزدوست)،- جوده(مهم آدم) ،نهایتده

( هوا ایسیب کیتدی)-غایتده- بغایت (ضرورو مهم)، - هممه دن (اوستون دات)

 و اؤته (یالغانچی آدم)  کبی  سؤزلرنی قؤیب یازیش بیلن  حاصل قیلینه دی .آرتیر مه درجه

 نی حاصل قیلیشده    قؤشیمچه لر قتنشمیدی  یعنی، درجه لر سینتکتیک اصول بیلن

 یسه له دی . بو سؤزلر واسطه سیده صفتلشگن باشقه سؤزتورکوملری هم آرتیرمه درجه

گه ایلنتیریله دی . مثلا.: اینگ چرایلی ، جوده سیمیز،نهایتده بلند،غایت دانا.اؤزبیک تیلیده

چیکسیز ،حدّن تشقری سؤزلری واسطه سیده هم آرتیرمه درجه حاصل   قیلینه دی.

4.آزیترمه صفت

 بیلگینینگ معیاریدن کملیگی ، آزلیگینی افاده لاوچی صفتلرگه آزیتیرمه

 صفت   دییله دی . اؤزبیک تیلیده آزیتیرمه صفتلر(- راق)،(- متیر) ،(- یمتیر)،

(- ایش)، قؤشیمچه  سی یاردمیده حاصل قیلینه دی . شونینگدیک، آچ ، نیم، توق

سؤز لری یار دمیده هم صفت درجه سی نینگ بو توری یسه له دی . مثلا.:

 یاریقراق،کوکیمتر،قاره متیر،قیزغیش،سرغیش،آچ قیزیل.

 شونینگدیک،آزیترمه صفتلر سینتکتیک  اصول بیان هم یسه له دی .مثلا:

 - سل- پل  ( سل- پل شرین،  (سل – پل اچچیق) کبی.

5. کوچیتیرمه صفت

کوچیتیرمه صف درجه سیده بیلگینینگ میعاریدن آرتیقلیگینی،کؤپلیگنی

افاده قیلینه دی . صفت آلدیده ،– جیقّه(مشت)،بیحد( ساوق)،جوده(خونیک آدم)،غایت

(مهربان)، نهایتده(نازک)، اینگ(سلو قیز) تیم(قاره بولیت) سؤزلرینی قؤیش بیلن 

 یسه له دی . شونینگدیک، صفت سؤزی آلدیدن تؤق سؤزینی قؤشیش بیلن هم

 کوچیتیرمه صفت یسه له دی . مثلا.: تؤق قیزیل.

 قاپ- قاره ، یم- یشیل ، بؤب- بؤز، آپ-آق،قیپ- قیزیل وکومکوک کبی شکللرده

 یسه له دی .   صفتلر نینگ بونده ی  یسه لیشی بابیده  اولوغ نوایی اؤزینینگ

 «محاکمة الغاتین»(ایکی تیل محاکمه سی)اثریده شونده ای سؤزیوریته دی :

«...و ینه بیر رنگ یا بیر صفت نینگ حمولی حالیغه مبالغه اوچون انینگ اولیده،

 اول حرفیغه بیر«پ» یا «م» اضافه قیلیب، اول شی غه زاید قیلورلر؛ «پ» مثالی:

آپ-آق، قاپ- قاره،قیپ- قیریل، سپ- سریق،یپ- یسی ،آپ- آچوق، چوپ- چوقور،

بو نوع خیلی هم تاپیلور؛«م» مثالی: کؤم- کوک، یم- یشیل، بؤم- بوز.

(« محاکمة الغاتین » علیشیر نوایی، 15 توملیک ، 116 بیت تاشکینت.1969)

                                      صفت تورلری

 صفتلربیرار بیلگنی بیلدیریش خصوصیتلریگه کؤره قؤییده گی تورلرگه بؤلینه دی :

1. نرسه لرنینگ رنگینی بیلدیریوچی صفتلر: آق، مامیش(قیزیلگه یقین)، کؤک، قاره ،

 سریق، یشل و باشقه لر.

2. نرسه لرنینگ خصوصیتینی بیلدیروچی صفتلر: اولوغوار، مغرور، مهربان،

 کمترین، تهمتچی،  ایشیاقمس،ایشچن، یالغانچی.

3. شکل وحجم بیلدیروچی صفتل: کلته ، تار،اوزون ، ینگیل، سیمیز، تؤله ، بلند.

4. حالتنی بیلدیروچی صفتلر: زیکرلی،خفه، خرسند،چقچه قی ،تینچ، ماءوس،

 قوناق  وکؤترینکی .

5.طمع- مزه بیلدیروچی صفتلر: شیرن، اچّیق،ناردان،

توز سیز،شور.

6. وقت واؤرین بیلدیروچی صفتلر: زمانوی،حاضرگی، ایسکی،کهنه،اوبه دی،

یازگی، قیشگی، دیواری، افسانوی .