اؤزبیک تیلیده بؤیاقلی و بؤیاقلسیزسؤزلر

سؤزلر نرسه حادثه لرنینگ نامینی اته ش بیلن بیرگه کیشیلرنینگ ، نرسه ،

 واقعه - حادثه لرگه مناسبتینی هم افاده قیله دی . شو نقطه ی نظردن سؤزلر بویاقلی

 و بویاقسیز کبی تورلرگه اجره تیله دی .

 بویاقسیزسؤزلر

قؤشیمچه معنا بیلدیرمیدیگن همده سؤزلاوچی نینگ مناسبتینی افاده قیلمه یدگن 

 سؤزلرگه  بؤیاقسیز سؤزلر دییله دی. مثلا.:

 قلم،تیمور ،قشلاق ،کتاب، قاغذ،دفتر،تاش، بورچک، کیمیا،ایدیش- تاواق، تخته، کوچه ،

باغ وباشقلر. بو سؤزلر اؤز معنا سیده  قؤلًه نیلگن بؤله دی.اتمه سؤزلرهم انه

شونده ی خصوصیتگه ایگه. بؤیاقسیز سؤزلرنی بؤیاقلیسیگه ایلنتیریشده    ینه 

 سؤزلاوچی همده تینگلاوچی نینگ واقعیلیکّه مناسبتی وتاثیری آرقه لی

 افاده لنه دی . دییلیک، قشلاق، تیمور سؤزلری عادی تورداش و اتاقلی آتلردیر. شکل

 یسه وچی قؤشیمچه لر قؤشیلیشی بیلن اولرنی بؤیاقدار سؤزگه ایلنتیریله دی.مثلاً،

 قشلاقی سن(ساده آدم)،  باتیرچه بالم (ایرکه لش) بیریکمه لریده بؤیاقدار آهنگی یاتیبدی.

 بو سؤزلرنی قؤللش بیلن کیشی نینگ واقعیلیککه مناسبتی هم افاده لنه دی .

بویاقلی سوزلر

 یؤقاریده  ایتگنیمیزدیک ، سؤز نرسه، بیلگی، واقعه- حادثه لرنی اته اش بیلن بیرگه ، 

 شو نرسه لرگه  کیشیلرنینگ مناسبتی، حس- تویغوسی اره له شگنی

 هم افاده قیلینه دی  دیدیک . انه شو مناسبت،حس- تویغو  تاثیری  سبب بؤلیب،

 سؤزگه  قؤشیمچه معنا یوکله نه دی . مثلا.:

بقه لاق (سیمیز کیشیگه)،حضرتیم(روحانی ، دیندارو سیوملی آدملرگه )، بؤغیرساق

(باله نی ایرکه لش) معناسیده ،تنتی(مرد کیشی)، شومشیک(ایسکه لنیوچی آدم)،

دَیدی(بیکارچی)،سوتک(بی ثمر)، داودیر( اوقوی یاق آدم)،قیزه لاق( شیرینگینه

 قیز- ایرکه لش معنا سیده)،یاقیمتای،بیلقیللمه(ملایم)، کمپرشاه(اعجایب قریه اعیال )،

آته گینم(رحمگه سزاوار کیکسه کیشی) ،ییتیمچه(تربیت سیز)،جگریم( عزیز دوست

 کیله یبدی.کؤریب تورگنیگیزدیک، سؤزلر مثاللرده هم سلبی(منفی)همده (مثبت)

معنالرافاده لنگن. شو سؤزلرنی بیرار کیشی ونرسه گه نسبتا قؤللسنگیز،سیزنینگ

اوشه نرسه گه مناسبتینگیزیعنی قند ه ی قر ه شینگیز ، یانداشگن ینگیز بیلینه دی .

 بو سؤزلر واسطه سیده کیشی ، نرسه یاکی واقعه- حادثه گه نسبتاً سیزده   سیونیش،

اچینیش، کیسه تیش ،نفرت، یاقتیریش ، ایرکه لش و شونگه اوخشش حس- تویغولر

پیدا بؤله دی . شو تامانلمه  بوسؤزلرگه   بؤیاقدار سؤز دیب ایتیله دی .

                          اؤزبیک تیلیده تصویری افاده

      یازوچی و سؤزلاوچی   نرسه ،حرکت،واقعه-حادثه لرحقیده گپره یاتگنده یا کی

قؤشیمچه معلومات بیره یاتگنده، اؤقوچی و تینیگلاوچی گه تاثیر قیلیش مقصدیده ،

  فکرنی یخشیراق  ییتکزیب بیریش  نیتیده،  بدیعی اوسلوبدن ایش آلینه دی  . مثلا.:

 گازاؤرنیده   زنگاری آلاو،اوچوچی اؤرنیده   آسمان لاچینلر،نفت اؤرنیده 

 قاره آلتین، پخته  اؤرنیده   آق آلتین، آلتین اؤرنیده  سرق شیطان، پول اؤرنیده

 ملا جرینگ ،الداقچی کشیگه نسبتاً- ییلان نینگ یاغینی یله گن،

 تینچیلیک ایلچیسی - سپورتگه نسبتا،آته- آنه  سؤزی اؤرنیده  قبله گاه ،اؤقو یورتلری

 معنا سیده  بیلیم    اؤچاغی ،عقل چراغی- علم    اؤرنیده قوله نیله دی . بویاقدار

 سؤزلر اصلیده ، معلوماتنی تینگلاوچیگه ییتکزیش،اونی بیرآز فکر تاثریگه آلیش ،

 نطقنی    بیزه ش یاکی کیشیگه گؤزه للیک حسنی اویغه تیش اوچون وجودگه کیلنگدیر.

 « دنیانی سؤز باشقه  ره دی»  عباره سی  زمینیده هم بؤیاقدار سؤزمعنا و

توشونچه سی  توره دی . بولراساسیده ایسه سؤزلرگه   قؤشیمچه معنا یوکلش حرکتی 

 یاتگن بؤله دی . بو کبی فکرلش جوده قدیمدن موجود بؤلگن . بؤیاقدار سؤزلرخلق

 عباره لریده کؤپراق اوچره دی. شعریتده هردایم،  انه شو نده ی نطق شکلی اوستونلیک

قیله دی. بؤیاقسیز- بدیعی ترکیبلر سیز، شعرلرگه سیقه سی چیققن جؤن نظم دیب

 تعریف بیریله دی. شاعرلر ایجاد قیله یاگنده سؤزنینگ انه شو تامانیگه اهمت

 قره تماقلری ضرور.

                            نطق اوسلوبلری

 کینگ معناده یازوّچی تیل واسطه لریدن فایده لنه یاتگنده ، تنلنگن موضوع وفکر

 یونه لیشگه قره ب، تورلی اوسلوبدن استفاده قیله دی . شونگه بنا،ً   یازوّچی  نطق

  قیله دی،سؤزتنله  یدی وگپ توزه دی .اؤزبیک تیلیده نطق نینگ قؤییده گی

اوسلوبلری فرقلنه دی .

سؤزله شیو اوسلوبی

بواوسلوبده  تیل واسطه لریدن اؤیلب تنلشگه رعایه قیلینمیدی،  قنده ی سؤزلرنی

 تنلش آلدیندن بیلگیلنمیدی . بیواسطه ، تؤغریدن - تؤغری فکر له نیله دی . 

 بونده جمله اؤرنی ایسته گنیچه المشه ویره دی . گپروچی  کیسه تیق وکنایه سوزلرینی

 کوپ ایشله ته دی، بو اوسلوبده تاء کید ،کنایه ،قرغیش، ژرگون، حس -هیحان

 بیلدیروچی سؤزلر دن(قیغوریش، خفه گرچیلیک،اییغلش،کولیش) اونمیلی  فایده لینه دی .

  سؤزله شیو اوسلوبده سؤز قولّه شده ایرکینلیک بؤله دی .   کؤپراق جانلی یعنی

تؤغریدن - تؤغری فکر المه شیله دی. سؤزله شو اوسلو بیده   ایما- اشاره کبی لر دن 

 هم فایده لنیله دی.   سؤزلّه شو اوسلوبی شخصی بؤلیب،اونینگ ته شیاتگن معناسی ،

 یوکی ، تاثیری هم شو دایره ده بؤله دی و بو طبعی سؤز اوسلوبی سنه له دی  . 

 سؤزله شیو اوسلوبیده، هرخیل معنا افاده لاوچی سؤز وعباره لر ایشله تیله دی . مثلاً.:

 طنابنی تارتیب قؤیماق؛ بورنی اؤسیب کیتیبدی؛بیقینیگ دن دریچه آچماق؛ تیلیب- تیلیب

 توز تیقه دی؛آزگینه آشیب توشدی؛ ساقالی نینگ آستیدن اؤتماق؛ دریاگه سوسیز

 آلیب - باریب کیلماق؛ اوسته سی فره نگ؛ بیش قؤلینگ لندن گچه آزاد!کبی بریکمه

وگپلرده  شو اوسلوب قؤلنگندیر.   

 ایرتکلر، متللر ،داستانلر، تیرمه لر، ایتیم ، هرخیل تؤقیمه لر و روایتلر ده فایده له نیش

  بو اوسلوبگه خاصد یر.

رسمی اوسلوب

اجتمایی، حقوقی مناسبتلر، سیاسی ،مدنی علاقه لر،اقتصادی  ساحه لرده خلق ارا

 ودولت مقیاسیده   یازیله یاتگن متنلر : قانونلر، حجتلر،فرمانلر، قرارلر، تاپشیریقلر،

ریجه لر،شرطنامه لر،کورستمه لر، یارلیقلرمتنی،بویروقلر ، یوریقنامه لر،اعلانلر،

تیل خط،معلوماتنامه، عریضه  و بیانات شونینگ دیک اداره لر ارا باشقه رسمی

 یازیشمه لردن  عباره ت بوله دی . بو اوسلوب خصوصیتی شوندن عباره تکی،

اونده گپلر تیار عباره لر، شکللر، قبول قیلینگن معیارلر اساسیده یازیله دی . فکرلر

  انیق، تینیق، گپ بؤلکلری اؤز جاییده ایشله تیله دی. تور غون بیریکمه و اتمه لردن

استفاده قیلینه دی . بو نده سؤزلر بیر معنا ده، بدیعی ، بؤیاقدار سؤزلرنینگ

ایشله تیلمسلیگی کیره ک بؤله دی .

علمی اوسلوب

اجتماعی حیات وطبعیتده موجود نرسه ،واقعه - حادثه لر حقیده انیق وایزچیل

معلومات بیریلیب، تعریفله  نه دی . ییغمه فکتلرتحلیل قیلینه دی .  شونیگدیک

 تاپیلمه، کشفیات ، نظریه لر دلیللر بیلن علمی اساسلب بیریله دی. بونده علمی اتمه

 لردن کوپ استفاده قیلینه دی. علمی اوسلوبده ادبی معیارگه قطعی رعایه

 قیلینه دی. بواوسلوبده بؤیاقدار سؤزلر،عباره لر، تصویری افاده لرایشله تیلمیدی.

هر بیر ساحه نینگ  بؤز واصطلاحلری بؤله دی.علمی اوسلوبده هر خیل رمز ،

اشاره، بیلگی ،حرف وشکللردن کؤپ ایشله تیله دی .

 مطبوعات اوسلوبی

اجتماعی حیاتده یوز بیره یاگن واقعه- حادثه لر نشر واسطه لری(روزنامه، مجلله،

 رادیو ، تلویزیون) آرقه لی  مقاله ، طنز، هجوو باشقه یونه لیشده عکس ایتتیریله دی

 وعامه گه ییتکزیله دی. بو اسلوبده حاضر جوابلیک، بار نرسه نی اساسلی یازیش ،

یاریتیش  طلب قیلینه دی. واقعه - حادثه لر جوشقین و تاثیر چن افاده  ایتیله دی.

 تحللیل قیلینگن، انیق و روشن یازیلگن  بواوسلوبده بدیعی، آغزه کی نطقه خاص

سؤزلر هم ایشله تیله دی.

بدیعی اوسلوب

اجتماعی حیاتنینگ برچه تامانلرینی قمره ب آلیوچی برچه گه به برابر بواسلوبده تیل

 واسطه لرینینگ همّه امکانیتیدن ایش آلینه دی . کؤپ معنالی  و کؤچمه معنالی

 سؤزلر،یوکلمه لر،مدل سؤزلر، تقلید واونداو سؤزلری چیکلنمه گن حالده

 ایشله تیله دی . بدیعی اوسلوبده یازیلگن متنلر کیشیلرگه حسی تاثیر کورسه تیشی بیلن

 باشقه اوسلوبلردن اجره لیب توره دی . بدیعی نثرو نظم (بدیعی صنعت تورلری)

 اوصلوبده یازیله دی . علیشیر نوایی بیر رباعیسیده شونده ی فکر یوریته دی:

        جاندین سینی کؤپ سیورمن ای عمری عزیز،

        ساندین سینی کؤپ  سیور من ای عمرعزیز.

        هر نی نیکی سیومک  آندین آرتیق بؤلمس ،

        آندین سینی کؤپ سیورمن ای عمر عزیز.

                              «غرایب الصغر. 572- بیت»

یاگی قویده گی بدیعه گه اهمیت قره تینگ .                    

                                اؤکینچ

« قاره تقدیرگه زنجیر بند مین عاصی ،بو لعنتلنگن ییرده  قیته توغیلسم ، ینه

 شورلیکلر باشیمگه کیلمسه، مینی اوشه  زوروظلم ینه، اوپقانیگه

 اولا قتیر مسه،  اؤزقسمتیمنی  باشقه تدن  قوراردیم . انسان و حیاتنی سیویب آنگلی

 یه شر ایدیم  بوزمینده . واؤزیمدن ایز قالدیره ی دیب تفکّر گلچراغنی  یاقردیم .

 بیزاؤته روحیمنی انه شو نورلرگه چَیقب، منگولیلک بوساغه سیگه باش قویردیم،

سونگ بغریمنی ساوققینه سکوتگه آچرایدیم. آنه ییرنینگ ایسققینه مهرنی سیز

گیلریمگه جا قیلردیم . واه دریغ!آدم بیر مرته دنیاگه کیلر کن.  « بدیعه »

یؤقاریده کیلتیریگن بیرگینه بدیعی پرچه ده حیاتنی اولوغلش فکری مجسّمدیر.شو نرسه

 فقط تصویری افاده لر ، تاثیر چن سؤزلر واسطه سیده بیان قیلینگن.عیناً شو پرچه نی

 جون سؤزلر بیلن هم    بیریش ممکن .