اؤزبیک تیلی گرامری (۳۱) صرف
ییتینچی فصل
یا ردمچی سؤزلر
یاردمچی سؤزلر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمیدی،بلکی، باشقه سؤزوایریم گپلر
آره سیده گی مناسبتنی افاده لشگه خدمت قیله دی . یعنی، یاردمچی سؤزلر سؤز
وگپگه قؤشیمچه گراماتیک معناقؤشه دی . اولرمعنا و وظیفه سیگه کؤره اوچ تورگه
اجره تیله دی :
1. کمکچی،
2) باغلاوچی،
3) یوکلمه.
کمکچیلر
کمکچی سؤزلرواسطه،مقصد،سبب،وقت اورین،پیت،بیرگه لیک ،مکان وشوکبی
معنا مناسبتلرینی افاده قیلیش اوچون قؤله نیله دیگن سؤزتورکومیگه کیره دی .بیلن،اوچون
،سینگری ،سیین،کبی،سری کمچیلری اوز لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن.اما،بعضی
کمکچیلرمستقل سؤزتورکومیلریدن(آت،صفت،روش وفعلدن)کمکچیگه اؤتگن.مثلا.:
تامان،آرقه لی،باشقه،سببلی،طفیلی،قره می،قره ب،سؤنگ،تشقری،بیر،کؤره،چاغلی،اؤزره
کبیلرانه شونده ی خصوصیتگه ایگه. بوکمکچی سؤزلر اؤزگرمیدی،توسلنمیدی و آتدن کیین
کیله دی .وکیلیشیکلرنی باشقه ره دی . سینگری،اوچون کمکچیلری ایسه کیلیشیکلرنی باشقه
روچی سؤزلر دیر.کمکچییلرآت و فعلدن کیلیب چیققن بؤلیشی ممکن. شونگه کؤره کمچیلر:
1) اصل کمکچی(بوتونلی معناسینی یوقاتگن)
2) آت کمکچی (آت یاکی روشدن یسه لگن) ایلگری طرف ،آلد،اوست،آرقه،یوزه،اؤرنیده
،بورون ،ایچیده ،سؤنگ،کیین، تامان کبی .
3) فعل کمکچیلر(فعلنینگ روشداش،صفتداش) شکللریدن حاصل قیلینگن بؤله دی . بؤیلب،
کؤره ،یره شه ،قره ب ، باشله ب،تارتیب ،قره گنده کبیلر. کمکچیلرکیلیشیکلرنی
باشقه ریب کیله دی . اولر توسلنمیدی، تورلنه میدی . کمکچیلر گپ ایچیده ،هم یکّه ،
جفت و تکرار ایشله تیلیشی ممکن .
باغلاوچی
مستقل سؤزلر و ساده گپلرنی بیر- بریگه باغلش اوچون خدمت قیله دیگن سؤزلرگه
باغلاوچیلر دییله دی . مثلا.:
و،هم ،اما،بیراق،یاکی،شونینگ اوچون ،یاخود،دم،گاه،بعضاً،خواه،لیکین،بیراق،گویاکی،
مبادا ،اگر،گرچی،چونکی ،شونینگ اوچون ،یا ،بعضا کبیلر. باغلاوچیلروظیفه سیگه
کؤره ایکّیکه بؤلینه دی .
الف) تینگ باغلاوچی.
گپ بؤلکلری وایریم ساده گپلرآره سیده گی مناسبتلرنی افاده لیدی . باغلاوچیلرمعناو
گراماتیک خصوصیتیگه کؤره تؤرت گه بؤلینه دی :
الف) بیریکتیروچی باغلاوچیلر : و،هم، همده؛
ب) ایروچی باغلاوچیلر: یا،یاکی،یاخود،گاه،دم ،بعضا،خواه؛
ج) ضد لاوچی باغلاوچیلر: اما،بیراق،بلکی، لیکین؛انکار باغلاوچیلر،نه.
د) انکار باغلاوچیلر: نه
یوکلمه لر
ایریم سؤزوگپ مضمونیگه قؤشیمچه معنا یوکلاوچی یاردمچی سؤزلرگه یوکلمه دییله دی.
یوکلمه لرسؤزوگپلرگه تاءکید،کوچیتیرو،سؤراق، چیگره لش معنا لرینی یوکلیدی. شونگه
کؤره، اولر قوییده گیلرگه بؤلینه دی .
الف)سؤراق یوکلمه لری:- می،- چی،- ا،- چی،- یه(سؤراق گپلرنی حاصل قیلیشده
اشتراک ایته دی)؛
ب) تاءکید یوکلمه لری : - کو،- ده ،- یو،- آق؛
ج) کوچیتیریش یوکلمه لری : - اخر،- نا خواتکی ،-حتی؛
چ) ایرو یوکلمه لری:- فقط،- فقط ،- گینه ؛
ح) انیقلاو یوکلمه لری : - خودّی؛
خ) گمان یوکلمه لری : دیر؛
د) انکار یوکلمه لری : نه ؛
یوکلمه لری توزیلیشیگه کؤره ایکْیگه بؤلینه دی :
1) سؤز یوکلمه لری : - اخر،- نا خواتکی ،- حتا، خودّی؛
2) قؤشیمچه یوکلمه لری : - می،-چی،-ا،-چی،-یه. بو یوکلمه لر آلدیدن چیزیقچه «-»
قؤییب یازیله دی .
اونداو سوزلر
حس- هیجان ،اونداو ،بیروق،ایستک،تبریک،چقیریق،هیداش،معنالرینی بیلدیروچی
سؤزلرگه اونداو دییله دی : آه،وای، بی، هی- هی،اوره، هی، بی.اونداو سؤزلر مستقل سؤز
تورکومیگه هم یاردمچی سؤز تورکومیگه هم کیرمیدی . اونداو سؤزلراؤز معنا خصوصیتیگه
کؤره ایکّیگه بؤلینه دی :
1)حس- هیجان اونداولری. قوییده گی معنالرنی بیلدیره دی:
الف) سیوینیش اونداولری: آه ،اهی،بی- بی؛
ب) اؤکینیش و قیغوریش اونداولری: وایی،وای- وای،ای وای؛
ت) چرچش افاده قبلبوچی اونداولر: اوف،هو،وایی؛
ث) نفرتنی بیلدیروچی اونداولر: ای یه، تف،یی،فیی؛
ج) تعجب انگله تیوچی اونداولری : اوهو،اهه،اهو؛
ح) قیزغه نیش : آ ها،اوهو،های، هوی؛
خ) معقوللش رغبت: برکلله،یشنگ،هارمنگ. معنالرنی افاده لیدی .
2)هیداش - چقیریش اونداولری، دیب،دیگن سوزلری بیلن بیرگه قّلله نه دی.اونداونینگ ب
و توری اساساً حیوانلرو پرنده لرنی هیداش- چقیریش او چون قؤلْه نیله دی.تو- تو،بیه- بیه،
کوچ- کوچ ، مه- مه،ایخ- ایخ،پیشت ، کیشت و باشقه لر. اونداو سؤزلر گپده آتله شیب کیله دی
و آت بجره یاتگن وظیفه نی بجره دی.اونداو سؤزلر یکّه ، جفت وتکرار ایشله تیله دی .
تقلید سوزلر
انسان حیوان، قوش،طبعیت حادثه لری تاوّشیگه، اولرنینگ حرکت وحالتیگه قره ب تقلید
قیلیش بیلن تقلید سؤزی حاصل قیلینه دی : پیر- پیر، شیرت - شیرت ،تق- تق، داو- داو،
تیک- تیک،گوسور- گوسور، گولدور- گولدور،قرس- قورس،گوپ- گوپ،شیر- شیر ،
زیر- زیر،چی- چی ، یلت- یلت، دوپ- دوپ، پق- پوق ، هنگ- منگ ، لپنگ- لپنگ ،
لرس- لرس ، وقیر- وقیر، میلت- میلت ، دیرینگ، دیرینگ وباشقه لر.
تقلید سؤزلر جمله ده باشقه مستقل سؤزلرگه اؤخشب ایگه (سالون ده غاور-غورلر
کوته ریلدی)، انیقلاوچی (دله دن غیر-غیر شبّاده ایسیب توره ردی) ، حال(یازده غرق
پیشگن اوریکلر داو- داو توکیلدی) ،کیسیم (میدانلر پلچ- پلچ) وظیفه سیده کیله دی .
تقلید سؤزلرآتگه اؤخشب تورلنه دی،ایگه لیک قؤشیمچه لرنی قبول قیله دی . گپ ترکیبیده
آتله شیب کیله دی . تقلید سؤزلربیلدیرگن معنا سیگه کؤره ایکّیگه اجره تیله دی :
1. تاوّشگه تقلید- جرنگ- جورینگ،چیر- چیر،تپ- تپ و باشقه لر.
2. حرکت وحالتگه تقلید- لؤک- لؤک، قیمیر- قیمیر،لرس- لورس وباشقه لر.
تقلید سؤزلر یکّه ، جفت و تکرار قرلّه نیشی ممکن . شونینگ دیک، تقلید سؤزلر
قسقه پیت ودوامیلیکنی معنا لرینی ا نگلته دی .
مدل سوزلر
سؤزلاوچی نینگ اؤزی افاده له یاتگن فکرگه؛ بارلیققه، ایشانچ،گمان،ایستک کبی تورلی
مناسبتنی انگله توچی سؤزلرگه مدل سؤزلردییله دی . بو تورکوم سؤزلرمدل معنا افاده لب،
اولرگپده(جمله)ده کیریش سؤز،گپ بؤله گی وظیفه سیده کیله دی. مدل سؤزلرفکرنی
انیقلیگی ،ناانیق لیگینی قطعیلیگینی،گمان یاکی چمه لی ایکنینی بیلدیریش اوچون خدمت
قیله دی. البته، شبهه سیز، حقیقتاً، احتمال،طبعیی،چمه سی، شیکیللی،بار،کؤپ،
مادامیکی و باشقه لر. مدل سؤزلر قویده گی معنالرنی افاده لیدی:
- ایشانچ وتصدیقنی (تؤغری،سؤزسیز، درواقع،حقیقتا هم، شکسیز)؛
- شبهه وگماننی(احتمال، چمه سی ، شکیللی)؛
- افسوس لنیش واچینیشنی(وا دریغ، ایسیز، اتتنگ ، افسوس، حسره تا)؛
- قانیقیش و خورسند لیکنی(شکور،خیریت)
- موجود لیک ، تصدیق و انکارنی(بار، یؤ ق خوب، یخشی، درست، توزوک)؛
بیان ایتیلگن فکرنینگ اولگی فکر بیلن مناسبتی و ترتیبینی (خلص،عموماّ، دیمک،زیرا،
بنابرین، بیرینچیدن و اوّلا)
مدل سؤزلرجمله ده،بیرار معنا ته شیمه سه هم کیریش معناسیده قؤله نه دی.
ایریم مدل سؤزلرگه گپ توزیب کؤره یلیک .
مثلا: 1
1.آلدیمده تورگن وجدانی بورچیمنی یوکسک درجه ده بجره من ،البته.
2.حقیقتاً، پیشانه تیری تؤکیب نان تاپیش آسان ایمس.
3.ایگمبردی بای 60 یاشده ایدی، چمه سی،اوز سیوکلی کمپیریدن جدا بؤلدی .
4.آتمنینگ اچیغی چیقسه ،عموماً، آلدلریگه باریب بؤلمیدی.
5. خلص، بار گپنی ایتدیم،ایشانسنگ هم اؤزینگ بیله سن، ایشانمه سنگ هم.
6. بیر نرسه نی قیلماقچی بؤلسنگ ، بیرینچیدن ، کوچلی اراده نگ ویخشی نیتینگ بؤلسین.
7. یازگنلریمنینگ همّه سیدن هم قانیقمیمن. بنابراین،حقیقی ایجادنینگ تاشی آغیر بؤله دی.
8. بالم! بوگون بهالرینگ یخشی ایمس،دیمک،یخشی اوقیمبسن.
9. یؤلینگده کوزلریم تؤرت،خیریت، کیلیب قالدینگ جگریم.
10. قیله من دیب وعده بیردینگمی ،سوزسیز، بجریشینگ کیره ک.
اگر مدل سؤز گپ باشیده کیلسه اوندن کیین ویرگول قؤییله دی. شو سؤز گپ
اؤرته سیده کیلسه مدل سؤز نینگ ایکّی تامانیگه ، گپنینگ آخریده قؤلنسه مدل سؤزدن
آلدین ویر گول قؤییله دی.شونده ی قیلیب ، هر بیر مدل سؤز یاردمیده ایسته گنچه
گپ توزیش ممکن .