اؤزبیک تیلی کرامری (۱۳) صرف
توب ویسمه سؤزلر
اؤزبیک تیلیده سؤزلر توزیلیشیگه کؤره قؤییده گی تورلرگه بؤلینه دی :
توب سؤز
یسه وچی بؤلکلرگه اجره تیلمیدیگن یعنی قؤشیمچه سی بؤلمه گن سؤزلرگه توب سؤز
دییله دی. یاکی سؤزاؤزگرتیوچی، شکل حاصل قیلیوچی قؤشیمچه سی بؤلسه هم اولر
توب سؤزلرنی تشکیل ایته دی .مثلا.:
کتاب،قیشلاق، تاققه ،باغلر ،قیزیلچه دوستلریمیز،ایرته لبدنکبی سؤزلرگه
ایگه لیک،کیلیشیک یاکی شکل حاصل قیلیوچی
قؤشیمچلر قؤشیلگنده هم بولغت توب سؤزلیگیچه قاله ویره دی . کیلیشیک قؤشیمچه
لرینی - آلگنده هم لغوی معنا اؤزگرمیدی .مثلا.:
مکتبیم، مکتبگه ، مکتب نینگ و مکتبدن کبی تورلنه دی .هم بو اؤرینده ینگی لغوی
معناحا صل قیلینمه یپدی.چونکی،اوسؤزلرده سؤز یسه وچی قؤشیمچه لرقتنه شمه یپدی.
یسمه سؤز
اصل (توب) سؤزگه قؤشیمچه لر قؤشیلیشی نتیجه سیده حا صل بؤله دیگن کلمه
یسمه سؤز دیب اتله دی. مثلا.:
تربیه چی ،گؤزه للیک،بیلیمسیزلیک،اچّیق- چوچیک،آچکؤزکبی سؤزلر اؤزه گیگه
(- چی)،(- لیک)،(سیزلیک)افیکسلری قؤشیلیب،ینگی لغوی معنا حا صل قیلینگن.
یعنی توب سؤزگه سؤزیسه وچی قؤشیمچه قؤشیلگن. اؤزبیک تیلیده سؤزلر اساساًُ
ایکّی یؤل بیلن یسه لیب ینگی معنالی سؤزحاصل قیلینه دی :
1.مارفولوژی اصول
بواصولده سؤزنینگ اؤزه گ و نیکیزیگه سؤز یسه وچی قؤشیمچه لر قؤشیله دی،
نتیجه ده ینگی سؤز حاصل بوله دی . اؤزبیک تیلیده بواصول اساسی سؤز یسه ش
یؤلی حسابلنه دی . مثلا.:
تؤقیمه چی ،اؤراقچی،قرینداش، توتقی،فداکاروهاکذالر.
2. سینتکسیس اصول
بو یسه لیش اصولی بیلن سؤز سؤزگه قؤ شیلیب ینگی معنا حا صل قیلینه دی.
سینتکسیس یؤل بیلن اساساً جفت، تکرار وقؤشمه سؤزلر یسه له دی.
جفت سؤزلر
ایکّی مستقل سؤزنینگ اؤزارابریکیشیدن حاصل بؤله دیگن سؤزلرگه جفت سؤزلر
دییله دی . ترکیبده گی سؤزلربیرخیل یاکی هرخیل معنالی اؤزه ک نینگ معنا و
گراماتک تاماندن، تینگ باغله نیشیدن حاصل بؤله دی . بیراق، بوایکّی سؤز
علیحده ایمس،بلکی بیرگه لیکده عمومی معنی کسب قیله دی .مثلا.:
آلیدی- قاچدی،کیردی- چیقدی، باله- چقه ، آته –آنه ، کیلین- کویاو،آته – اؤغیل ،
تاغه-جیین،کؤچه-کوی،دال-درخت،پست-بلند وباشقه لر.اوشبو سؤزلر بیر- بیریگه
معنداش، معنالری قرمه- قرشی ،معنالری اؤخشش بؤلیشی ممکن .عین سؤزلردن
بیری معنالی،ایکّینچیسی معناسیز؛ ایکّله سؤزهم معنالی؛ هرایّکی سؤز هم علیحده
آلگنده معنا بیلدیرمسلیگی ممکن.جفت سؤزلرانه شو جهتلری بیلن فرق له نیب توره دی.
تکرار سؤزلر
ایکّی سؤزنینگ تکرارلنیشیدن یسه لیشیگه ایتیله دی .تکراری سؤزلرایکّی واوندن
آرتیق سؤزلردن حاصل قیلنییشی ممکن. تکرار سؤزلر ایش- حرکتنینگ پیتی
یعنی دوامیلیک ،لغوی کؤپلیک معنالریده قؤللندی. مثلا.:
یوگور-یوگور،چاپه- چاپ،چای-پای،تؤرته-تورته؛یکّه- یکّه،کوله- کوله،چقان-چقان
و باشقه لر.سؤزلر توزیلیشگه قره ب ساده ومرکب تورلرگه بؤلینه دی.
قؤشمه سؤز
بو سؤزلر ترکیبیده بیردن آرتیق لغوی معنالی قسم یا کی اؤزه ک قتنه شه دی .
بو سؤزلر بیته عمومی لیکسیک معنانی بیلدیره دی . بو نده ی معنا بیرلیکلری
تورلی سؤزتورمکوملری دایره سینی قمره ب آله دی . مثلا.:
تاش بقه،یولتؤسر،سیمتیکن،شوم باله،لاله زار،تاش قورغان وگل تاج خوراز(خروس)
باشقه لر. یؤقاریده گی مثاللرده ایکّی- اوچ لغوی معناسی بؤلگن سؤزلر اشتراکیده
بیرته معنالی سؤز پیدا قیلینه یپدی .
سؤزلرنینگ توزیلیشگه کؤره تورلری
توزیلیشیگه کؤره سؤزلر ساده ومرکب بؤله دی .
ساده سؤزلر
ترکیبیده فقط بیرته گینه اؤزه ک بؤلگن سؤزلرگه ایتیله دی . بو سؤزلرنی حاصل
قیلیشده سؤز یسه وچی قؤشیمچه لر قتنه شمیدی . بونده ی سؤزلر بیرگینه
اؤزه گدن تشکیل تاپیب، مارفا لوژی یولی بیلن یسه لگن بؤله دی، یعنی سؤزگه
یسه وچیلر قؤشیله دی . سواد خوان ، داوچه لر، تیلپه گیم ایشله وباشقه لر.
مرکب سؤزلر
مرکب سؤزلرنی یسه اش اوچون ایکّی یا کی اوندن آرتیق اؤزه گ اشتراک قیله دی .
تکرار، جفت و قوشمه سؤزلر مرکب سؤزلرگه کیره دی .