---

   اؤزبیک تیلی گرامری                                     -۱-

---

 

   ^{_{حرمتلی بیلمسیوردؤستلر،ضیالی مللتداشلر!}}

 ^{_{اؤزبیک تیلی گرامه تیکه سی نینگ}}

^{_{بیرینچی قسمینی بعضی تخنیک سببلرگه}}

^{_{کؤره، اؤز وقتیده سیزگه  تقدیم ایته آلمه گنیمیز}}

^{_{اوچون عذر سؤره یمیز.}}

^{_{اوشبو کتابنی بوگوندن باشلب،بابمه - باب شکلیده}}

^{_{ویبلاگیمیزده جایلشتیریب باره میز .}}

^{_{اوشبو ایش  توگه گونگه قدر باشقه مساله لر}}

^{_{توخته تیب  توریله دی .}}  

 

                                   ذکرالله ایشانچ

 

 

               اؤزبیک تیلی گرامری

                      

 

        مارفولوژی

 

                                       (صرف)

 

 

 

                                      1- بؤلیم

 

 

 

 

 

                                    2008- کانادا

 

 

 

                                  مندرجه

 

۱.کیریش...............................................................2

 

                           بیرینچی فصل

 

۲. تیلشناسلیک بؤلیملری.............................................۴

۳. تیل .................................................................۱۵

۴. تیل ویازو..........................................................۱۹

۴. تیل ونطق......................................................... ۲۳

۵.املا وادبی تلفّظ.....................................................۲۵

۶.ادبی تیل حقیده توشونچه..........................................۲۸

۷.ادبی تیل و لهجه....................................................۳۴

۸.تورکی تیللرنینگ جغرافی .......................................۳۷

۹. اؤزبیک تیلینینگ کیلیب چیقیشی...............................۳۸

۱۰. تیللرنینگ تصنیفی............................................. ۴۳

۱۱اؤزبیک تیلینینگ رواجله نیش باسقیچلری....................۴۴

                             

                         

                                      ایکّینچی فصل  

 

۱۲. فونالوژی..........................................................۵۰

۱۳. اؤزبیک تیلیده تاوشلر.......................................... ۵۳

۱۴. اؤزبیک تیلیده اونلی تاوشلر تیزیمی...........................۵۳

۱۵. اؤزبیک تیلیده اونداشلر تیزیمی................................۵۸

۱۶. عرب حرفلری بیلن قؤلّنوچی بیلگیلر حقیده..................۶۸

16. بؤغین..............................................................۷۱

۱۷. اورغو............................................................. ۷۱

 

                                اوچینچی فصل 

 ۱۸دیالیکتالوژی...................................................... ۷۳

 

                                 تؤرتینچی فصل

۱۹. لیکسیکو لوژی.....................................................۷۶

۲۰.اؤز قتلم ..............................................................۷۷

۲۱.اؤزلشگن قتلم......................................................۷۸.

۲۲. تیلنینگ سؤزترکیبی..............................................۸۱

۲۳. سؤزلرنینیگ شکل و معناسیگه کؤره تورلری................۸۴

۲۴. اؤزبیک تیلیده بویاقلی سؤزلر...................................۸۸

۲۵. اؤزبیک تیلیده تصویری افاده....................................۹۰

۲۶. نطق اوسلوبلری.................................................. ۹۱

 

                                بیشینچی فصل                  

۲۷. فره زیالوژی........................................................۹۶

 

 

 

 

                               آلتینچی فصل

 

۲۸. گرامر................................................................ ۹۸

۲۹. مارفولوژی..........................................................۹۹

۳۰. مارفیم................................................................۱۰۰

۳۱. اؤزه ک ونیگیز................................................... ۱۰۱

۳۱. قؤشیمچه لر........................................................ ۱۰۴

۳۲. توب وقؤشمه سؤزلر...............................................۱۱۳

۲۳. سؤز تورکوملری...................................................۱۱۷

۳۴. مستقل سؤزتورکوملری............................................۱۱۹

۳۵. آت....................................................................۱۱۹

۳۶. صفت.................................................................۱۳۸

۳۷. سان...................................................................147

۳۸. آلماش ................................................................۱۵۱

۳۹. فعل...................................................................۱۵۶

۴۰. اؤزبیک تیلیده حرکتسیز فعللر....................................۱۵۷

۴۱. فعللرنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلری...........................۱۵۸

۴۲.فعللرنینگ معنا و گرامری خصوصیتیگه کؤره تورلری......۱۶۰

 

۴۳. کمکچی فعللر…………………..……………….....۱۶۱

۴۴. فعللرده بؤلیشلی بؤلیشسزلیک……………………..….۱۶۳

۴۵. اؤتیملی و اؤتیمسیز.................................................۱۶۵

۴۶. فعل نسبتلری.........................................................۱۶۷

۴۷. فعل میللری...........................................................۱۷۳

۴۸. فعل زمانلری.........................................................176

۴۹.روش…………………………………………...…۱۸۶

۵۰. فعلنینگ خاصلنگن شکلی..........................................۱۹۳

۵۱. صفتداش..............................................................۱۹۳

۵۲. روشداش..............................................................۱۹۵

۵۳. حرکت نامی..........................................................۱۹۶

 

                                   یتینچی فصل                     

۵۴. یاردمچی سؤزلر.....................................................۱۹۷

۵۵. کمکچیلر............................................................۱۹۷

۵۶. باغلاوچیلر...........................................................۱۹۸

۵۷. یوکلمه لر.............................................................۱۹۹

۵۸. اونداو سؤزلر........................................................۲۰۰

۵۹. تقلید سؤزلر..........................................................۲۰۱

۶۰. مدل سؤزلر..........................................................۲۰۲

 ۶۱.فایده لنیلپن ادبییاتلر.................................................۲۰۸ 

 ۶۳. قیسقه ه سؤزلیک..................................................۲۱۲

 

 

 ولیکین مین حقیرو ایش اولوقدور،

 

 مسلّم  اوشبو  ایشنی  قیلغیلوقدور.

 

                               نوایی

 

 

 

                                            کیریش

 

 بویوک نوایی ایتگن اولوغ ایشلردن بیری،بو تیلشناسلیک علمنی ایگلله شدیر.

 

 «تیلشناسلیک وفلسفه کیشلرنینگ قره شلرینی توبدن اؤزگرتیره دی»،- دیگن

 

مشهورفکرگه سوینیب ایته دیگن بؤلسک، اوروش وماجرالرگه قره مسدن،

 

 بیزنینگ جمعیتیزده باشقه ساحه لرقطاری، بوفنگه هم  احتیاج باربؤلیب کیلگن .

 

 اینیقسه، تیللری تاپتلگن افغانستان اؤزبیکلری اوچون تیلشناسلیک

 

علمی  حیاتبخش بیر فندیر.

 

عین  پیتده  بو یورتده - تیل بیلیمیگه اینتیلیش و اونی اؤزلشتیریشگه اشتیاقی بلند. خوش!

 

 بونگه ایریشیش نینگ  اجتماعی زمینه لری ،شرط-شرایط لری نیمه ده؟

 

تؤغری، افغانستانده دمکراسیگه  ایشکلرآچیله ی،- دیب تورگن بیرپلله ده، فرصتدن

 

استفاده قیلیب،اؤزبیکلرهم مدنی اؤزگریش وینگیله نیشگه یوز بوره باشله دیلر.

 

 فکروقلمگه میدان آچیلدی چمه سی . بیلیم ومعرفت حلقه لری قیته باغله نیش

 

 جریانیگه کیردی . ایندی،اؤزلیگیگینی کؤرست! بارلیگینگنی کؤز- کؤزقیل،- دیگن

 

 حس - تویغولرهر بیر اؤزبیک اؤغلانی نینگ قانیده جوش اوره باشله دی .

 

بو بیرینچی مساء له. ایکّنچیسی هردایم هم اؤتمیش بیلن فخرله نیب یشش

 

هیچ نرسه بیرمیدی. درواقع،اجدادلیمیز بیزگه اولکن ایشلر، اؤلمس میراث قالدیرگنلر.

 

 بو قیلگن معنوی ایشلری اوچون اولرگه احسنات ایته میز!!!

 

مهمی، انسان نینگ،خلقنینگ اؤزی بنیادکاربؤلسین ایکن . مشهوریازوچیلردن بیری

 

«اؤزگه لرمینینگ فرهنگیمنی حقارت قیسه لر- چیده یمن  میلی، اما، اونی

 

 اؤقیمسلیکّه یول قؤیمیمن»- دیگن ایدی . انه شو اؤی وتفکّر کمینه نینگ هم ایچیگه

 

کؤپدن بیری غلغله سالیب، تین بیرمس ایدی . ونهایت،«اؤزبیک تیلی گرامری» کتابینی

 

یازیشگه کیریشدیم . اعتراف ایتیش کیره ککی، بو بیر ینگیلیک یا خود کشفیات

 

 قیلدیم دیگنی ایمس البتته. بونده ی کتابنینگ اؤنلب توری الّّه قچان اؤزبیکستان

 

 تیلشناس عالملری و باشقه لرتامانیدن یازیب قؤییلگندیر. بیراق، یؤقاریده

 

ایتگنیمیزدیک، بیزنینگ یورتیمیزده گرامرنینگ اؤرنی ،دایما، بؤش قالیب کیلدی .

 

 بنا براین گرامرنی یازیشگسه  طلب هم  وضرورت هم بار ایدی .

 

     تاشکینت دولت اونیورسیتیسیده اؤزبیک تیلی وادبیّاتی  فاکولته سیده 

 

 اؤقیگنلریمیز، دامله لردن آلگن بیلیملریمیز  وینه کؤپ لب نظری منبعلر،

 

قؤلینگیز ده گی کتابنینگ  دنیاگه کیلیشیگه اساس بؤلدی . تیلشناسلیک نینگ عمومی

 

نظری مساء له لری قطاریده، گرامرنینگ مافولوژی(صرف) قسمی انه شو کتابدن اؤرین

 

 آلدی(1- بؤلیم). کتابنینگ سینتکس(نحو) قسمی(2- بؤلیم) اوستیده ایشله ماقه میز.

 

 کتابنی تیارله یاتگن پیتده،محلی یازوچیلر یعنی افغانستانلیک قلمکشلر تامانیدن

 

بیتیلگن شعرو حکایه لرمتنیگه  احتیاج وضرورت توغیلدی . بوندای منبعلر(؟)

 

 گه قؤلیمیز ییتمه گنی باعث،  اعلاجسیزلیکدن مثاللرنینگ کؤپراغینی اؤز

 

تیلیمیزدن  کیلتیر دیک . ممکن قدر ساده و توشونرلیراق تیلده یازیشگه حرکت

 

 قیلیندی . نیتیمیز، ایندیگینه اؤزبیکچه سواد چیقره یاتگن عزیز لرگه آنه تیلی

 

قاعده لری حقیده ایخچمراق کؤلمده  بؤلسین ، معلومات بیریشدیر. اکادمیک ،عملی و

 

 باشقه تورگرامرلرنی،محلی تیلشناسلر یازیب تقدیم قیلگونگه قدر،ایشیمیز

 

 ملتداشلریمیزگه «خمیر اوچیدن پتیر (فطیر) » ده ی  بیر نرسه دیسه  بؤله دی .

 

    باشقه تاماندن ایته یاتگن بؤلسک ، سیزوبیز هرکون گپریب ، یازیب یورگن جمله لر،

 

 هر خیل فکر- ملاحظه لر،معلوم بیر قانون- قاعده لر گه (تیل دستوریگه)

 

بؤین سؤنه دی . اؤزبیک تیلی گرامری  قانون- قاعده لرینی،بیلگنیمیزچه، محلی

 

تیلیمیزگه تطبیق ایتش واونی باشقه لرگه توشونتیریش آلدیمیز ده کؤنده لنگ  تورگن

 

  اساسی مقصد بؤلدی .

 

     شونیسی قوانرلیکی، بیرلشگن ملتلرتشکیلاتی تامانیدن 2008- ییل «آنه تیلنی

 

 حمایه قیلیش ییلی»- دیب اعلان قیلیندی . بومژده باشقه ایزیلگن خلقلر قطاری

 

افغانستان اؤزبیکلری اوچون هم  کتّه ساوغه بؤلدی . شومعنا ده بیزنینگ هم  کمترانه،

 

 علم یؤلیده گی ایلک  اورینیش و مشقلریمیز اؤزبیک تیلینی حمایه قیلیشدیک اولوغ

 

  بیر بختگه شرفیاب بؤلسه نیعجب .

 

     قؤلینگیز ده گی کتاب، ییتتی فصلدن عباره ت بؤلیب،هر بیرفصل،اؤزبیک

 

 تیلشناسلیگی نینگ اساسی نظری موضوعلری بیلن بیرگه تیلشناسلیک بؤلیملری،

 

[تیل حقیده معلومات،فونالوژی،دیالیکتالوژی، فره زه لوژی،لیکسیکا لوژی

 

ومارفولوژی(صرف)] نی اؤز ایچیگه آله دی . کتاب کمچیلیکلردن خالی ایمس،اینیقسه

 

 عرب- فارس حرفلری بیلن باغلیق املاء مساءله سیده کمچیلیلّیک لریمیزنی

 

توزه تیشگه  رهنمابولگیسیز.هرقنده ی فکر-ملاحظه لر ینگیزنی صمیمی قبول قیله میز.

 

     کتاب انستیتوت ، اونویرسیتی، پیدا گوژی،مکتب اؤقیتوچیلری همده عالی

 

 معلومتلی کیشیلر گه  مؤلجنگندیر . اوشبوقؤلّه نمه نی یازیشده  کمینه نی،تشویق قیلگن

 

 برچه دوستلرگه اینیقسه زحمتکش انسان،شاعر وژورنالست  محمّد علم کوهکن

 

جنابلریگه منتدارچیلیک بیلدیره من . شونینگدیک گرامرنی حوصله مندلیک بیلن

 

اؤقیب چیقیب، بوحقده اؤزی نینگ،ایجابی، قیمتلی فکر ومصلحتلرینی ایمه گن

 

مسلکداشیم  تیلشناس عالم اوستاد نورالله آلتای جنابلریگه هم علیحده تشکّرایته من .

 

 بیزنی اؤقیتگن استادلرگه  اؤز ادب وحرمتیمنی  تقدیم قیله من .  

 

 چوققور احترام ایله

 

 ذکرالله ایشانچ

 

2008- ییل.    کانادا.

 

 

                             بیرینچی فصل

 

                                   تیلشناسلیک بؤلیملری

   

 تیلشناسلیک-علم صفتیده انسان تیلینی اؤرگنیوچی مستقل وکؤپ ترماقلی ساحه دیر.

 

انسان تیلی دییلگنده ،اولا،نطقاعضالریمزیاردمیده تاوش حاصل قیلیب،سؤز وگپ

 

 توزیش انگله شیله دی.

 

 انسان تیلی نینگ مادی ومعنوی تامانلری بار:

 

 تیل نینگ مادی قوریلیشی تاوّش، قؤشیمچه ، سؤز وگپلرنی یازوده افاده له نیشیدیر.

 

 مادی تاماندن تیل انه شو واسطه لر یاردمیده قوریلگن بؤله دی. انسان تیلی نینگ

 

 معنوی جهتی بؤلسه،انه شو سؤز وتاوشلرنینگ کیشی آنگیده مرکب روحی جریانلر

 

آرقه لی یوزه گه چیقیشی و معنا حاصل قیلینیشی توشونیله دی. تیلنینگ  معنا میدانی

 

 نهایتده کینگ  دیر. برچه ایچکی کیچینمه لریمیز ، مناسبتلریمز انه شوکینگلیکلر

 

 ایچیده شکّلّه نه دی.اولرنی تیل یوزه گه   آلیب چیقه دی. شولرطفیلی  کیشیلراؤرته سیده

 

 هر تور معامله- مناسبت   وجودگه کیله دی.

 

 تیلشناسلیک  فنی  دستلب ایکّیگه  بؤلینه دی:

 

1.عمومی تیلشناسلیک

 

عمومی تیلشناسلیک جوده کینگ ساحه دیر، اونده دنیا تیللری نینگ اینگ عمومی

 

 بیلگی وخصوصیتلری،اولرنینگ پیدابؤلیشی،تیللرنینگ کیلیب چیقشی

 

،ترقه لیشی،تیللرنینگ فونیتیکه سی، رواجلنیش قانونیتی،ترقییات باسقیچلری،

 

تیللرنینگ تصنیفی،جهان تیللری و اولرنینگ اؤز ارا تاثری و تیللر نینگ کیشیلیک

 

جمعیتیده توتگن اؤرنی کبی مساءله لر انه شو عمومی تیلشناسلیکده اؤرگنیله دی

 

 و تدقیق ایتیله دی .

 

2. خصوصی تیلشناسلیک

 

تیلشناسلیک نینگ بو ساحه سیده کانکرت(انیق) بیر تیل نینگ،مثلا،اؤزبیک تیلی

 

یاکی ایستلگن بیر تیلنینگ تاریخی(تاریخی تیلشناسلیک)، فونیتیکه(فونولوژی) سی،

 

لهجه سی(دیلیکت)،سؤزقتلمی،عباره وگراماتیکه سی(صرف ونحوی)کبی مساءله لر 

 

 تدقیق ایتیله  دی و اؤگنیله دی .

 

   تیلشناسلک علمی اساساّ قوییده گی بؤلیملرگه    بؤلینه دی :

 

الف) فونیتیکه(فونالوژی)

 

نطق تاوشلرینی تدقیق قیلیوچی ساحه دیر. بو بؤلیمده  نطق اعضالری نینگ فعالیتی

 

 اؤرگه نیله دی،بؤغین و اورغو حقیده هم معلومات بیریله دی. بوحقده فونولوژی

 

 بابیده قوییراقده  مفصّل سؤز یوریتیله دی.

 

ب) گرافیکه و ارفا گرافیه

 

 بوبؤلیمده سؤزلر نی تؤغری یازیش قانون- قاعده لری تشرح قیلینه دی.

 

اونلی و اونداشلر،باش حرف، قؤشمیمچه لر وسؤزلرنی تؤغری یازیش

 

 قاعده لری توشونتیریله دی. مساءله نینگ مرکب تامانی شوندن عبارت کی،

 

 بوقاعده لرنی عرب الفباسیگه تؤغریدن - تؤغری تطبیق قیلیب بؤلمیدی . مثلا،اتاقلی

 

 آتلرنی بوگونگی خلق اراقبول قیلینگن استندردلرگه ماس روشده

 

یازیب افاده لش مشکلدیر. یعنی اولرنینگ  باش حرفلرینی کتّه حرفده 

 

 عرب حرفلری بیلن افاده لب بؤلمیدی.

 

 بؤغین کؤچیریش هم بجریب بؤلمس بیر نرسه اؤخشه یدی.

  

ج) ارفا ایپه

 

تیلشناسلیک نینگ بو ساحه سیده سؤزلرنی تؤغری تلفظ قیلیش و ادبی تلفّظ

 

 قاعده لریگه رعایه قیلیش،استندردلشتیریش یعنی یازونی  تلفّظ جهتدن  بر قرار بیر

 

 شکلگه و معیارگه آلیب کیلیش مساءله سیده هم  سؤز یوریتیله دی.

 

2) لیکسیکوگرافیه

 

لیکسیکوگرافی لغت توزیش،عملی لغتچیلیک مساءله لری بیلن شغلّنه دی. تیلشناسلیک

 

 نینگ بو بؤلیمده  لغت شناسلیک نینگ علمی وعملی مساءله لری حقیده سؤز

 

 یوریتیله دی . شونینگدیک، لغت توزیش، لغت تورلری،لغتچیلیکنی رواجلنتیریش

 

 معمّالری هم اؤرگنیله دی . لغت توزیش  تورلی دورلرده ، بیر تیلگه کیریب

 

کیلگن توشینرسیز سؤزلر(ایسکیرگن، شیوه سؤزی، چیت تیلی سؤزلری) نینگ قنده ی

 

 معنا انگله تیشینی بیلیش ضرورتیدن پیدابؤلگن . دستلبکی لغتلرعمومی خصوصیتگه

 

 ایگه بؤلگن . اونده توشو نیلمه گن سؤزلرگه معنا وشرحلر بیتیلگن . لغتلرنینگ

 

 تورلی شکللری وکؤرینیشلری کیینگی دورلرده یوزه گه کیلگن . سؤزلیک توزیش

 

 حقیده گپ کیتگنده شونی هم علیحده ایتیب اؤتیش ضرورکی، لغتچیلیک تیل

 

ساحه لری ایچیده اینگ مرکب و آغیر ایشلردن سنه له دی . لغت نینگ تیپ وتورلری 

 

 کؤپ  وخیلمه- خیلدیر. مثلاً، تاریخی لغتلر، علمی، ایضاحلی لغتلر،عباره لر لغتی،

 

لهجه لغتی، دایرةالمعارف ، تیرس (سؤزلرنی تیسکری توزیش) ، معناداش سؤزلر

 

لغتی ، تیرمینالوژی، سیاسی، جغرافی و تیلیشناسلیک  اتمه لر لغتی وباشقه لر. 

 

ایشتگن سؤزنی رویخط قیلیش بیلن لغت توزیب بؤلمیدی. هربیر لغت نینگ منبع و

 

ایشله تگن مولفی باردیر. بو سؤزلرنی لغتشناس عالملر اؤز موخذ و منبعلریدن ایزلب ،

 

 تاپیب الفبا ترتیبیگه کیلتره دیلر. کیین سؤزلرنینگ تلفّظی و قیسی معنالرده قؤلهّ نیلگنی

 

 انیقله نه دی . اولر نینگ گراماتیک توصیفی هم توشونتیریله دی . یوزلب نظم ونثر

 

 کتابلری سینچیکلب اؤرگنیله دی. لغت توزیشده تاریخی سؤزلرنینگ ایتیلیشینی

 

 تؤغری کؤرسه تیش  جوده مهمدیر. بیرته تاریخی سؤزنی خودّی بوگونگیسیدیک

 

 تلفّظ  قیلیب یازیب بؤلمیدی . چونکی، برچه دورلرده سؤزلر بیرخیل تلفّظ قیلینمیدی.

 

سؤزلر تلفّظ جهتیدن اؤزگروچن نرسه دیر. هر بیر سؤز بیر اثر کبی اؤز مولفیگه ایگه

 

 بؤله دی. سؤزنینگ یره توچیسی خلق بؤلسه، اونینگ بیرینچی قؤلّه وچیسی

 

شاعر ویازوچیلر ایکّینچی مولفی ایسه  لغتشناس عالملردیر .  اؤزبیک لغتچیلیگی

 

 نینگ تاریخی محمود کاشغری نینک «دیوان الغات الترک»

 

(«تورکی سؤزلرتؤپلمی»)اثریدن باشلنه دی . بو اثرده سؤزلر واولر نینگ

 

 گراماتیگ توصیفی، وینه کؤپلب باشقه  مساءله لر حقیده معلومات بیریله دی.

 

محمود کاشغریدن کیین محمود الزمخشری اؤزبیک تورکی لغتچیلیگی رواجیگه کتته

 

حصه قؤشدی عالمدیر . زمخشری نینگ بوساحه ده گی 

 

 «اساس البلاغه»(«بلاغت اساسلری») و «مقدمة الادب» («ادبنینگ باشله نیشی»)

 

  اثرلری اهمیتگه سزاواردیر.   اون بیشینچی اثردن کیین  اولوغ نوایی نینگ

 

 برکه لی ایجادینی اؤرگنیش وتوشونیش آرقه سیدن  ینه کؤپلب لغلتلر وجودگه کیلدی.

 

 «ابو شقه»  («کیکسه، قری ایر») لغتی ، طالع ایمانی  هروی نینگ «بدایع اللغت»

 

(«نادر سؤزلر»)،محمّد رضا خکسارنینگ «منتخب اللغت»(«تنلنگن سؤزلر»)

 

 میرزا مهدی خانینگ «سنگلاخ» («تاشلی ییر»)،محمّد یعقوب چینگی

 

 نینگ «کیلورنامه»سی،  سلیمان نینگ«لغت چیغتایی وتورکی عثمانی»

 

و اسحاق خانینگ «سیته السینه» («آلتی تیللی لغت»)  اثرلرینی کیلتیریب اؤتیش ممکن .

 

 لیکسیکه گرافیه  ساحه سی اؤز نوبتیده ینه برنیچه بؤلیملرگه بو لینه دی:

 

1) فره زه لوگیه(فره زه لوژی) - سؤز بریکمه لری،  کؤچمه معنی لی سوزو تورغون

 

 عباره لر بو بؤلیمده تدقیق   ایتیله دی .  بوحقده  فره زه لوژی بابیده مفصّل 

 

 سؤز  یوریتیله دی .

 

2) ایتیما لوگیه (ایتیما لوژی)

 

تیلشناسلیک نینگ بو بؤلیمیده سؤزلرنینگ ایلدیزی و کیلیب چیقیشی تیکشیریله دی.

 

 معلوم سؤزو مورفیم نینگ حقیقی معناسی اؤرگنیله دی. بو ساحه ده قدیمگی منبعلر

 

 اساسیده، سؤزلرنینگ شکلّه نیش تاریخی قنده ی کیچگنی؟ بو سؤزلر

 

 تاریخاً قنده ی ایتیلگنی؟ وقنده ی معناگه ایگه بؤلگنی؟خصوصیده توشونچه

 

 بیریله دی. شونینگدیک، تیلده گی سؤزلرنینگ شکل ومعنالری اؤرته سیده گی

 

اؤخششلیک وتفاوتلرهم  تیکشیریله دی . بو ساحه ده سؤزلر ایتیمالوژیک تحلیل

 

 قیلینه دی. معلوم بیر تیلده؟ ، سؤزلر قچان پیدا بؤلگنی؟ قنده ی یسه لیشی؟

 

 قیسی تیل نینگ  سؤزی اساسیده قنده ی معنا وشکلگه ایگه بؤلگنی انیقلنه دی .

 

ایتیمالوژی نقطه ی نظریدن هر بیر سؤزنینگ لسانی وگراماتیک تاریخی بار. مثلا،

 

سمرقند سؤزی نینگ کیلیب چیقیشی(پیدا بؤلیشی)  حقیده محمود کاشغری نینگ

 

«دیوان اللغات الترک» اثریده شوند ه ی ایضاح بیریله  دی :

 

سمر+ قند< سمر/ سیمیر (سیمیز ) = کتّه دیگنی .

 

 قند/ کند/کیند (کینت)= شهر یعنی کتّه شهر دیگن معنا نی انگله ته دی.

 

 ظهرالدین محمّد بابرهم اؤز اثری «بابرنامه» ده سمرقند سؤزینی سیمیر(سیمیز) کینت

 

دیب ایضاحله یدی .  ینه شو سؤزنینگ نا علمی ایتیما لوژی سی (کیلیب چیقیش) تاریخی

 

 هم باردیر: اعوام آره سیده سمر+ قند(ایکّی سیویشگن انسان) کبی تلقین قیلینه دی.

 

غیرعلمی یاکی ساخته ایتیمالوژی تلقینگه کؤره، حاضرگی روسیه پایتختی  «مسکو»

 

سؤزی  (مست + کؤپ) یعنی مستلر کؤپ یشه یدیگن شهر اؤله راق بیان ایتیله دی .

 

شونده ی قیلیب ایسته لگن بیر سؤزنینگ  علمی یاکی ساخته  ایتیمالوژی سی

 

 واؤزگریش تاریخی  ایگه بؤله دی . سؤزلرنی ایتیمالوژیک تحلیلیگه  مورفیم

 

ایلیمینتلر(عنصر) مهم رول اؤینه یدی . انیقراق ایتگنده سؤز نینگ معناسینی آچیب

 

 بیریشده کمکله شه دی .

 

ج) دیالیکته لوگیه(دیالیکتا لوژی)

 

لهجه شناسلیک  دیمکدیر. تیلشناسلیک نینگ بو بؤلیمده عموم خلق تیلی نینگ لهجه

 

 وشیوه خصوصیتلرلری اؤرگنیله دی . بوهم اؤز اؤرنیده جوده کتته ساحه دیر.

 

 بو حقده  دیالیکتالوگییه  بابیده بتفصیل تؤخته له میز.

 

چ) گرامه تیکه(گرامر)

 

 تیلشناسلیک نینگ بو بؤلیمیده، مارفولوژی (صرف) سینتکس (نحو)  قاعده لری

 

 حقیده توشونچه بیر یله دی. سؤزو گپنینگ(جمله) توزیلیشی نظری 

 

 اؤرگه نیله دی،تحلی وتجزیه قیلینه دی .

 

ح) ستیلستیکه (اوسلوب شناسلیک)

 

  بو ساحه  یازمه نطقنینگ تورلی شخص یاکی گروهلر تامانیدن تورلی اوسلوبده

 

 یازیلیشینی تیکشیره دی . مثلا، متنلر، روزنامه وجریده اوسلوبیده، رسمی،اداری

 

،بدیعی اوسلوب وعلمی اوسلوبلرده یازیله دی . شو جریان بیلن باغلیق تامانلروفرقلر

 

 تیل نقطه ی نظریدن علیحده آلیب  تیکشیریله دی . بوحقیده نطق اوسلوبلریگه  قره نگ .

 

 

خ) پونکتاسیه (تینیش بیلگیلری) 

 

نطق توزیشده یعنی گپ وجمله یازیش پیتیده   تینیش بیلگیلر(نقطه گذاری)ینی قند ه ی

 

 قؤلّه ش حقیده  بحث یوریتیله دی . تیلشناسلیک نینگ بو بؤلیملری اؤز نوبتیده ینه بیر

 

 قنچه تار ساحه لرگه اجره تیله دی . تیلده گی کؤپلب مساءله لر  معمّا صفتیده تیلشناس

 

 عالملر تامانیدن علیحده تدقیق قیلینه دی و شو باره ده علمی ایشلر

 

 یازیلیب، اینستیتوت،اونویرستی وقطار علمی مرکزلرده تدقیقات ایشلری  حما یه

 

 ایتیله دی . شو محنتلری طفیلی تیلشناس عالملر علمی درجه لر گه سزاوار بؤله دیلر.

 

 

                                            تیل 

 

تیل توشونچه سی تار وکینگ معنالرده توشینیله دی . تار معناده، تیل انسان

 

انا تومیه سیده گی، آدم  اعضالریدن بیری نینگ نامیدیر. کینگ معناده ایسه تیل

 

 آدملراؤرته سیده گی علاقه(رابطه) ،معامله، سؤزله شو، اره له شو  قورالی(واسطه) دیر.

 

 تیل یاردمیده کیشیلر اؤز فکرلرینی ،تورلی- تومن حس- تؤیغولری

 

 و خواهش- ایستکلرینی  بیان قیله دیلر،افاده ایته دیلر.علمی تعریف بیلن ایتگنده،

 

تیل- نطق توزیب، فکر،تویغو- ایستک کبیلرنی  افاده قیلیشده  خدمت قیله دیگن تاوشلر،

 

 سؤز وسؤز بریکمه لری همده گراماتیک واسطه لر تیزیمیدیر. تیل واسط سیده انسان

 

نینگ سؤزله شو قابلتی یوزه گه چیقه دی .دیمک، تیل زمینیده فکر،سؤز،عباره ،بیریکمه

 

   همده  گپ (جمله) یاته دی . ایتیله یاتگن فکر لریمز انه شو قا لیبگه (تیلگه) 

 

 سالینه دی وباشقه لرگه ییتکزیله دی.

 

      قویده گی عباره لردن انگلنگنیدیک، انه شو فکرلر ،عیناً تیل محصولی یاکی تیل

 

 نینگ اؤزیدیر. قوییده گی بیریکمه لرگه اهمیت قره تینگ .

 

 1. تیلی اچّیق2. تیلی چوچیک 3. تیلی اوتکیر 4.تیلیدن  تاپماق  عباره لری نینگ 

 

ببیرینچیی سیده قهروغضبنی ایکینچیسیده مهربانچیلیکنی،اوچینچیسیده ناطقلیکنی

 

 و تؤرتینچیسیده ایسه، اؤیله مسدن گپرماق یا کی بیرار- بیر کؤرگولیکّه دوچ کیلماق 

 

 کبی فکروخلاصه لر باره سیده، کیشیده تصور تؤغدیره دی . کؤریب

 

 تورگنینگیزدیک، کیلتیریلگن تورغون عباره لر نینگ برچه سی تیل واسطه سیده 

 

 افاده لنگندیر. بو اورینده نینگ بیلوزیک خصوصیتلری حقیده گپ بارمه یپدی .

 

     نوایی تعریفی بیلن ایتگنده ، تیل انساننی معنوی کمالات چؤقّسیگه کؤترگن.

 

 شاعر نظریده انسان(گوهرشریف) فکرلاوچی ذاتدیر.

 

              انساننی تیل ایله دی حیواندین  جدا،

              بیلکی،گوهر شریفراق ، یوق آندین.

                                                   نوایی

 

      خلاصه قیلیب ایتگنده، تیل- ملت بیلگیسی ، خلقنینگ اؤتمیشی، ترقیّات و

 

استقبالی نینگ کؤزگوسی همدیر. انسانلر اؤرته سیده گی برچه مناسبتلر  اولا  تیلد ه

 

 عکس ایته دی  وتیلگه کؤچه دی . بیر سؤز بیلن ایتگنده، تیل- کتته معنوی بایلیکدیر.

 

  معلوماتلرگه قره گنده بو گونگی کونده  ییریوزیده  تخمین  2500دن5000 ته گچه

 

 بعضی منبعلرده   7000  تیوره گیده  تیل موجود. بولر گلوبال(جهانی) اؤزگریشلر

 

دوریده  یعنی کتّه سرعتلرده رواجله نیب باره یاتگن تیکنالوژی عصریده ، ایمریلیش ،

 

 تو گه ب باریش جریانینی باشدن کیچیرماقده لر. چمه لب ایتیشلریچه ، بوتیللردن

 

ایریملری توگب،ایریملری اولردن (40%)ی  اؤلیش یاقه سیگه کیلیب قالگن .

 

 شو مینگ ییلیک ایچیده دنیاده 3000 ته تیل نینگ  اؤلیشی، یوقالیب کیتشی

 

 بشارت قیلینماقده . عالملرگه کؤره،    باریب- باریب کوپی  برماق بیلن سنرلی

 

 تیللرگینه  یشه ب قاله دی، باشقه لری ایسه  بتمام توگیدی . کیزی  کیلگنده  ایتیب

 

اؤتیش کیره کّی ،افغانستانده یشه ب کیله یاتگن اؤزبیکلرنینگ تیلی هم بیرقدر

 

تشویشلی احوالگه توشیب قالگن . شونیسی قوانرلی کی،قیینه لیب، ایزیلیب

 

بؤلسه - ده،   خلق یشه یپدی . اعوام خلق تله شیب ،تارتیشیب  اؤز تیللریده

 

سؤزله شیب کیله یاتیرلر. اؤزبیک تیلی نینگ بو وضعیتگه کیلیشیگه

 

اوغان (افغان)حکمرانلری نینگ رولی کتته دیر. اولر شو تیلنی رواجله نیشیگه اته ین 

 

 تؤغه ناق بؤلیب کیلدیلر.  اؤزبیک تیلی افغانستانده  سؤزله شیو تیلیدن

 

 نریگه اؤته آلمه دی . شو ننینگدیک،اؤزبیک تیلیده  درسلیکلر ، نشرات ،

 

 رادیو ایشیتتریشلر همده تلوزیون کؤرسه تولری تشکیل قیلینمه دی . بونده ی مللی

 

مناسبت  افغانستانده استقامت قیلیوچی تورکی خلقلر تیلی اینقسه، اؤزبیک تیلیگه

 

 قتّیق ظلم بؤلیب توشدی .  دنیانی قاپ قاره کؤروچی اوغان تؤره لری   اؤزبیک

 

تیلیگه پست نظر بیلن قره ب کیلدیلر.بوجریان هلی بیری تؤخته یاتگنگه اؤخشه میدی .

 

بونده ی وضعیتده اوغانستان (افغانسنان)اؤزبیکلری باشقه تیلرگه  حرمت قیلگن حالده 

 

 اؤز تیللرینی مادی، معنوی حمایه قیلیشلری کیره کدیر.  بونده ی شرفلی ایشنی

 

 عملگه آشیریش  اوچون اؤزبیک ضیالیلری کتّّه   بیر  استرا تیژی  ایشلب  

 

  چیقیشلری   شرط وضرور.    

                    

    تیل هم هر قنده ی  اؤزگریش،ینگیله نیش و بایش جریانینی باشدن کیچریشی مقرر.

 

 تاریخ اؤزه نیده (آقیمیده)  حمایه لنمسلیک عاقبتیده کؤپلب تیللر زوالگه یوز توتگنینی

 

 بیله میز.  تاریخ عملیاتیده بو حادثه لر کؤپ  باره  کوزه تیلگندیر. اینیقسه 

 

اوغانستان شرایطیده، اوزاق  اؤتمیشده، کؤپلب تورکی قبیله لرمثلاً،  چار ایماق،

 

 فیروز کوهی، جمشیدی، تایمنی، غؤری، افشاری، خلج، ایماق ،تیموریلر(هراتده) 

 

موغولّر ، هزاره لر اؤز تیللرینی یو قاتیب باشقه بیر ایتنیک  تیلیده سؤزله شه یاتپن

 

 بؤلیب قالدیلر.   بو  جریان هندوستان وپاکستانده گی قوملرگه  هم اؤز تاءثرینی

 

 اؤتکزمی قالمه دی .  تاریخی مهاجرتلر سببلی او یورتلرده(هندوستان وپاکستان) 

 

 اوتراقله شیب قالگن  اؤزبیکلرو باشقه تورکی قوملر،اؤزگه بیر تیل وکیلیگه

 

ایله نیب قالگنلر. ایرانده ایریم  تورکی ایلتلر ایرانی لشگنینی بیلیه میز. تورکی

 

قوملردن  تشقری عربلر، یهودیلر(ایران واورته آسیاده)  وباشقه لر اؤز تیللرینی

 

 بوتونلی یوقاتیب بولگنلر. دنیا مقیاسیده  شونده ی قسمتگه مبتلا  بؤلگن  تیللر سانی 

 

 انچه نی تشکیل قیله دی .

 

تیل و یازوّ

 

       یازو حرفی شکللر تیزیمیدن عبارت بؤلیب، نطقنی(گپنی) کاغذده یاکی  باشقه

 

 بیرار- بیر نرسه  وبویومده عکس ایتّیریشگه  خدمت قیله دی . یازوّ معلوم 

 

 قاعده گه سالینگن  بیلگی، شکل وخط لرده  نمایان بوله دی . یازونی کؤره میز،یازه میز

 

  و اؤقیمیز. یازوّ کیشیلیک جمعیتی نینگ روا جله نیشیگه کتّه اولوش قؤشیب

 

کیلگن عاملردن سنه له  دی . حرفلر اختراع قیلینیشیدن آلدین آدملر  اؤز نطق و فکر

 

 لرینی ،حیوا نلر تیریسیده ، تاش و یاغاچلرده،عکس ایترگنلر. شونینینگدیک ،کیشیلراؤز

 

 ارا منا سبتلرینی،تورلی فکرومعلومات المه شیشنی، چیزمه لر،ایما- اشاره، تمثال،

 

ابتداي اولچاو بیرلیکلریدن(بوی،برماق،بیل، قدم،قولاچ،بیلک،قریچ، تیزه،بوغینس،

 

تیرناق مشت،قولتیق یؤین،آوچ، ایتک،بخیه ،اوق، دینی  عبادت وقتیلری...)

 

شونینگدیک، بؤیلگن ایپلر،بویوم، ایدیشلرتوشونچه سیدن  فایده له نیشگن . بیر قاپ اون،

 

 بیر قولاچ ارقان (ارغمچی)، بیر قریچ متاع ، بیر سطل بوغدای بیریکمه لرینی

 

ایشله تیلگنده  سؤزلاو چی، تینگ لاوچی واؤزگه شخص آره سیده  قنده یدیر اؤلچاو

 

 آرقه لی معامله،مناسبت  اؤرنه تیلگنیدن درک بیر گن وشو طرزده آدملر

 

کوند ه لیک احتیاجلرینی حل قیلیب کیلیشگن .«قؤرغاندین دریا  بیر اؤق آتیمی

 

 بؤلغای(مسافه)» دیب یازه دی بابر اؤز «بابر نامه» سیده.

 

پارسا شمسیف متنی «بابر نامه»(تاشکینت 1960- ییل. 62- بیت). بوندن تشقری،

 

 اؤتمیشده گی آدملر جمعلاوچی سانلرنی  افاده قیلب کؤرسته دیگن  سؤزلریاردمیده هم

 

 اؤز ارا معلوما ت آلیشگن . انه شو سانلر معلوم بیر معنا ته شیگن، واقعه- حادثه لر

 

 حقیده معلوماتلرنی افاده له گن . دیمک، بولرنینگ بری تیل یاردمیده رویابگه چیقّن

 

وعلاقه  واسطه سی حسابلنگن .

 

     اُؤتمیشده،تورکی خلقلر نینگ اؤز یازوّلری بؤلگنی تاریخدن - معلوم .  بیشینچی

 

 میلادی عصر دن آلدین تورکی خلقلر اؤز مدنی حیاتلریده قنده  ی یازوّدن

 

 فایده لنگن لیلگی  حقیده ییترلی معلوما تلر موجود ایمس . بیراق، میلادّن آلدین گی

 

 دورده هونلر،کوشانیلر، یفتلیلر(آق هونلر)  دولتلری ، میلادن آلدین ومیلادی عصر

 

لرگچه بؤلگن دورلرده،  گللّه ب یشنه گنی وبو دولتلراؤزلریدن کتّه مدنیت 

 

یره تیب قالدیرگنلری حقیده تاریخ شهادت بیره دی . بیزگچه معلوم بؤلگن بیتیکلردن

 

 اینگ قدیمگسی   (8- 5) میلادی عصرلرگه تیگیشلیدیر. بو یازوّ  تورکیشناسلیکده

 

اورخون یازوی دیب یوریتیله دی . بو بیتیک شکلیگه  ینیسی(آنه سای) یاکی

 

رونیک «یشیرین» یازوّی نامی هم بیریلگن . اؤنگدن چپگه قره ب یازیلگن

 

بو یازوّ (19)-عصر باشلریده اورخون  ینیسی (آنه سای) دریاسی بؤیی، طََّلس،

 

موغولستان(مغلستان) وقیرغیزستان حدودلریدن تاپیلدی . قبرتاشلریده اؤیب

 

 یازیلگن اوشبوبیتیکلر ، تورک خاقانلری، شهزاده لری مقتاویگه بغیشله نگن متنلرنی

 

 اؤز ایچیگه آله دی . اوشبو، تاش بیتیکلرنی ایلک بار دنمارکلیک مشهور  تیلشناس

 

 عالم تومسن ( 1893)ییلده  بیرینچی بؤلیب اؤقیشگه موفق بؤلدی .اوندن کیین

 

 روس تورکیشناسلری اونی  گینگ  اؤرگه نیشگه کیریشدیلر. اؤزبیک تیلشناسلریدن

 

  علی بیک رستم اف، غنی عبدالرحمان اف وباشقه لر بو خصوصده تدقیقات

 

ایشلری یره تدیلر. 

                                  

تورکی خلقلر اؤرته سیده  ترقه لگلن یازوّلردن ینه بیری، بو اؤیغور یازوّیدیر.

 

بو یازوّ حاضرگی اؤیغورستان حدودیده   (6-16)  عصرگچه گینگ قوللنیلگن .

 

قطاریازمه یادگارلیکلر انه شو یازوده عکس ایتتیریلگن دیر. بوگونگی کونده

 

هم شرقی تورکستان حدودیده اویغور لر اوشبو یازودن اوزلوک سیز روشده

 

فایده له نیب کیلماقده لر.

 

     تورکی  خلقلر  مدنی حیا تیده  عرب یازوی نینگ هم اؤرنی واهمیتی کتته دیر.

 

 (9) عصر لر دن  تا (20) عصرنینگ ایکّینچی ایریمی گچه ،اؤرته آسیاده 

 

 بو یازوّ گینگ قؤللنیب کیلندی . اؤزبیک ممتاز ادبیاتیده محمود کاشغری،

 

یوسف خاص حاجب ،ادیب احمد یوگنکی،ربغؤزی،دربیک،آتایی،گدایی،سکاکی،

 

 خوارزمی ،لطفی،نوایی،حسینی ،بابر،شایبانی خان ، محمّد صالح ،مشرب،

 

صوفی الله یار، عوض اوتر وباشقه لرانه شویازوّده ایجاد ایتیب کیلگنلر.

 

      افغانستان اؤزبیکلری اؤرته سیده  عرب- فارس یازوّیدن بوگونگه قدر

 

اوزلیکسیز روشده  فایده له نیب کیلینماقده. اؤزبیک ادبییاتی نینگ خراسان ادبی

 

حوزه سیده  بویازوده برکه لی ،سلماقلی اثرلر ایجاد قیلیندی . شونی هم علیحده 

 

تاءکید لش جایزکی،اؤزبیک خلقی نینگ  اؤزیگه خاص یازوی  بؤلیشی باره سیده 

 

  بویوک  ایلباشی ، شاعر وعالم ظهرالدین محمّد بابر(15)ینچی عصرده  باش

 

 قاتیردی و مخصوص خطنی اختراع قیلیشگه موفق بؤلدی . بویازو علم- فن تاریخیده

 

  «خطه بابری» دیب  یوریتیله دی . ظهرالدین محمّد بابر اؤز قؤلی بیلن 

 

مقدس کتاب «قرآن» کریمنی اؤزی یره تگن «خط بابری» واسطه سیده  کؤچیریب 

 

 یازدی و دینی علما لردن  فتوا آلیش مقصدیده ، اونی  مکّه ی مکرمه  گه یوباره دی .

 

بیراق، مکّه دینی علمالریدن  بو حقده هیچ قند ه ی جواب کیلمیدی

 

(رخصت ایتیلمیدی؟!). نتیجده «خط بابری» اؤزدوریده کینگ استماللگه

 

 کیره آلمی قاله دی . « خط بابری» اساسیده یازیب کؤچیریلگن اوشبو 

 

مقدس کتاب ایران نینگ  مشهدده گی امام رضا  کتابخانه سیده  اوزاق ییللردوامیده

 

 سقله نیب کیلیندی . 2004- ییلده «بابر خلق ارا جمغرمه» سی رهبری

 

 ذاکرجان مشرب اف « خط بابری» یازویده گی مقدس  کتابنی ایراندن 

 

 تا شکینتگه آلیب قیتدی . بونی اؤزبیک تیلشناس، تورکشناس عالملری وشونینگدیک

 

 ضیالی قتلم   خوش قرشیله دیلر. 

     اؤرته آسیاده گی  تورکی خلقلر یازوّی تاریخیده لاتین و سرلیک  یازولری هم

 

کینگ قؤله نیب کیلینگنینی تیلگه آلیش  کیره ک.  بو جریان نینگ اوغانستان

 

 اؤزبیکلری مدنی حیاتیده هیچ بیر تاءثیر وعلاقه سی بولمه گن . شوند ه ی

 

 قیلیب اؤزبیکستانده  1929 ینچی ییلده   عرب یازویدن لاتین یازوّیگه  اؤتیله دی . 

 

 1940- ینچی ییلدن باشله ب لاتین یازوی اؤرنینی، سریلیک یازوّی ایگلله یدی .

 

 1989- ینچی ییلگه کیلیب، سرلیک یازوّیدن واز کیچیلدی وینه لاتین یازوّیگه  اؤتیلدی.

 

حا ضر گی کو نده  اؤزبیکیستانده لاتین یازویدن رسمی و جاری خط صفتیده

 

 فایده لنیب کیلنماقده . امّا بو نینگ یانیده سریلیک یازوّیدن هم استفاده قیلیب کیلینماقده .

 

 یعنی ایککی یازو یانمه - یان قؤلّه نه دی .

          

                                       تیل ونطق

 

نطق دیب،  تیل بجره یاتگن عملیات نینگ بیواسطه  یوزه گه چیقیشگه ایتیله دی.

 

 نطق گپریش،سؤز یورتیش قابلیتی دیمکدیر. تیل  یاردمیده رویابگه چیقیشی کیره ک

 

 بؤلگن علاقه نی  اسا ساّ نطق تاءمینله ب بیره دی. شو اؤرینده تیلنی نطقدن فرقله ش 

 

   کیره ک. تیل -علاقه قورالی بولیشی بیلن بیرگه اجتماعی حاد ثه دیر، یعنی

 

 اونی خلق،جمعیت یره ته دی. نطق بؤلسه، شخص تامانیدن شکلّنتیریله دی. تیل

 

 جمعیتده  توغیله دی وجمعیت بیلن  بیر گه یشه یدی. اوجمعیتدن تشقریده  موجود

 

 بؤله آلمیدی. نطق  ایسه، شخص، کیشی آرقه لی  اؤرته گه کیله دی. اونده شخص

 

 نینگ دیدی، قره شی ،سلیقه سی همده فکر دایره سی و یانده شویلری اوز افاده سینی

 

 تا په دی.  نطق شخصی با یلیک سنه له دی. شو نینگ اوچون آدملر نطق تامانیدن

 

هم اؤز ارا اجره لیب توره دیلر. سؤز اوسته سی، سؤزه مان، نطقی تیره ن ونطقی

 

 غریب ، چوچمال و سؤزی  قششاق و گپچی کبی صفتلرکیشیلر گه انه شو جهتدن

 

 بیریلگن بؤلسه      کیره ک.  تیل نینگ عمری اؤشه تیلده گپ له شیوچی خلقنینگ

 

عمریگه قره ب  اؤلچه نه دی. نطقنینگ عمری قسقه، اؤزگریوچن بؤله دی.

 

 نطق انیق اؤلچملی دیر .هر بیر آدم  اؤز قابلیتی ، سؤز بایلیگی،فکرلش دایره سیگه

 

 قره ب سؤز یسه یدی وگپ توزه دی.

 

      نطق ایکّی کؤرینیشده نمایان بوله دی: آغزه کی نطق - گپیریله دی ،ایتیله دی ،

 

 یاز مه نطق- بیتیله دی، کؤرینه دی ،کاغذده یاکی باشقه یازو واسطه لریده 

 

عکس ایته دی. کونده لیک  معامله- منا سبتلریمیز  ، اؤی و فکرلریمیز،انه شو نطق

 

یاردمیده افاده له نه دی. نطق  تاوشلر ،حرفلروسؤزلر واسطه سیده    شکیلّنه دی.

 

 سوزلر آرقه لی فکر لریمیز بیان قیلینه دی. باشقه  چه ایتگنده نطق 

 

 گپله شو،سؤزله شیو دیمکدی

 

                                    املا وادبی تلفظ

 

      تیلیمیز ده گی سؤزلر معلوم بیر قاعده لر اساسیده یازیله دی. انه شو

 

 قاعده نی اؤرگنیوچی ساحه گه گراف(یازیش) و ارفا گراف

 

 (تؤغری یازیش)  دییله دی . تؤغری یازیش قاعده لری :

 

1.فونیتیک 2.مورفولوژیک 3. شکلی قاعده لر دن عبارتدیر.

 

1.فونیتیک قاعده

 

    بونده  سؤزنینگ  اوزه گی،نیگیزو قؤشیمچه لری فقط ایشیتیش اساسیده یازیله دی.

 

 جؤنه لیش کیلیشیگنی آلگن  سؤزلر «ک»،«گ»  اونداش تاوشی بیلن توگه سه

 

 «ک»و «گ» طرزیده تلفظ قیلینه دی . یعنی شو اونداشلر ایکّی لنه دی. مثلاً.:

 

 تاک- تاکّه،اؤزیک - اؤزیکّه ، تانگ- تانگّه کبی. اگر سؤزلر «ق» «غ»

 

اونداش تاوشی بیلن توگه سه  «ق» شکلیده تلفظ قیلینه دی. مثلاً.:

 

 باغ- باققه، تاغ- تاققه،قولاق- قولاققه کبلر. ایکی (ایککی) تفکّر، تشبّث ده گی قؤش

 

 اونداشلر سؤزنینگ اؤرته سیده کیلگنی اوچون  تشدید( ّ) بیلن یازیله دی .

 

یوقاریده تاءکید له گنیمیزدیک، تؤغری یازیش قاعده - قا نونلرینی عرب

 

 الفبا سیگه نسبتاً تطبیق قیلیب بؤلمیدی . چونکی، فارس - عرب یازوّی

 

اؤزبیکچه اونلیلر بیلن ماسله شه آلمیدی . بونده ی وضعیتده قولیراق  بیر

 

 شکلنی قبول قیلیش کیره ک بؤله دی. قؤلینگیزده گی کتابده تؤغری یازیش

 

 مساءله سیده بیر توختمگه  کیله آلمه دیک.  بو هم عرب- فارس حرفلری بیلن

 

باغلیق چیگلّیکلرگه  باریب تقه له دی . اؤزبیک تیلیده گی هربیر سؤزگه

 

(اؤز سؤز و اؤزلشگن سؤز) برقرار بیر شکل قبول  قیلینگندن کیین تؤغری یازیش

 

 مساءله سی اوزیل- کیسل حل قیلینه دی.

 

- (A) اونلیسینی افاده قیلوچی حرف عرب یازوی تیزیمیده موجود ایمس .

 

 اونی افاده لش اوچون ایکّی حرفنی «ه» ،«ا» قولّه یمیز. بو حرفلر دن «ا»  

 

سؤزباشیده( a - اکه) ، سؤزاؤرته سیده (o  - بای) وسؤزآخریده هم «ه» و«ا»

 

شکلیده قؤلّنه دی. مثلاً،   (با با، آته) وایکّی خیل(  o و a ) تلفّظ قیلینه دی .

 

اونلیلرنی افاده قیلیوچی قالگن حرفالرهم شو طریقه یازیله دی . شو نینگ

 

اوچون عرب حرفلری بیلن افاده قیلینگن اؤزبیکچه اونلیلر نی بر قرار شکلگه

 

کیلتیریب بؤ لمه یدی. اؤزبیک یازوینی لاتینچه لشتریش انچه قولیلیکلر

 

 توغدیرگن بؤلؤر ایدی . تورکیه ده قیلینگی کبی .

 

 

2 . مارفولوژیک قاعده لر

 

     ایریم فعل  لرگه قؤشیمچه لر قؤشیب یازیش نینگ اؤز قانون - قاعده لری بار.

 

 یسه مه سؤز، تکرار و جفت  سؤزلر. مثلا.: ایتتی(گپردی)،کیتتی ایمس ایتدی،کیتدی ،

 

 

اکه- اوکه ،   کته - کیچیک سؤزلری اؤرته سیده (-) قؤییب یازیله دی . چونکی،

اولر بیرسؤزحسابلنه دی.

 

3. شکلی قا عده

 

     بونده اساساّ اؤزبیک تیلیگه اؤتگن یعنی چیت تیللردن اؤزلشتیریگن سؤزلرنی

 

 یازیش بیر قاعده گه سالینه دی . مثلا، گراماتیک،درماتیک، فونیتیک،

 

 مورفولوژیک، سینتکتیک کبی سؤزلرنی عیناً شو شکیلده یازیلیشینی تکلف قیلگن

 

 بؤلر ایدیک. چونکی، افغانستان نینگ جاری یازویده باشقه تیللرده ، خودّی شونده ی

 

 شکللر تیّار بار. مثلا،اکادیمیک،میخانیک ،تریک (اؤزبیکچه)،

 

آزادلیک(فارسچه- اؤزبیکچه) پلاستیک ،  دموکراتیک،بالیستیک، تکتیک،

 

بوتیک، دیالیکتیک ،شریک(عربچه) ، تریک ( اصو-اینگلیسچه) کبی سؤزلر 

 

 اوچره یدی و شونده ی قبول قیلینگن . بونده ی شکللر تیل طبعیتده  بار نرسه دیر.

 

 بو شکلگه ایگه بؤلگن  سؤزلرنی   شونده ی قبول قیلماق کیره ک. آخری«یک»

 

 و«یه» بیلن توگه گن آلینمه سؤزلرنی عیناً شونده ی یازیش مقصد گه

 

موافق کیله دی . بیزنینگ نقطه ی نظردن. لوژی دن کؤره لوگیه نی ایتیش آسانراقدیر.

 

 مثلاً.: بیالوژی/بیالوگیه،سوسیالوژی/سوسیاللوگیه، ایتمالوؤی /ایتمالوگیه،

 

 فرازهلوژی/فره زلوگییه وباشقه لر .  «لوژی»- قیلیب ایتیله دیگن سؤزلر کؤپراق

 

 فارس- دری تیلیگه خاصدیر. اؤزبیک تیلی  سؤزلرنی دری تیلی قبول قیلگن

 

 شکلده تلفظّ قیلیب ، یازیشگه  مجبور ایمس .