ادبی اؤیلر
شاعر کؤپ،شعر چی؟
جنوبی تورکستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلرنینگ مدنی حیاتی حقیده کم گپیریلگن.انه شو مدنی حیات(فرهنگ)نینگ کتته بیر قسمینی ادبیّات تشکیل بیره دی.ادبیّات فنی نینگ بیر قناتی ایسه،سؤز صنعتی یاکی،شعریتــدیر.پارلاق اؤتمیشگه ایگه بؤلگن بیر خلقنینگ چینه کم ادبیّات وشعریتگه ایگه بؤلیشی کیره ک ایمسمی؟ کمینه بو اؤرینده ممتاز ادبیّات حقیده سؤز یوریتماقچی ایمسمن(اونینگ هم کیره کسیز جایلری کؤپ؛دردیمیزنی درمان قیله آلمه یدی!). مینی قیزیقتیره یاتگن مساله چاغداش(معاصر-بو اتمه بیزتاماندن تکلیف قیلینگن)ادبیّات وشعریت مساله لریدیر. بیلگنینگیزدیک،زمانوی ادبیّتات وسؤز صنعتی نینگ جوده کؤپ موضوع و مساله لری بار.ذاتن،او بیلن ادبیّـتشناسلیک و ادبیّات نظریه سی شغلله نه دی.
جهان عملیاتیده آلیب قره یدیگن بؤلسک،چاغداش ادبیّاتنی یوزه گه کیلتیرگن و حرکتلنتیرگن بیردن-بیرعامل بو-مدرنیزیم و تجدددیر. مدرن(ینگیچه فکرلیش،حیاتگه ینگیچه قره ماق ویانده شو)تفککر اؤز نوبتیده،حور فکرلیلیک،ضیاترقه تیش،یاغدو تره تیش؛بارلیقنی ینگیچه انگلش،تیرن فلسفی قره شلرگه یؤل آچیش؛ ایسکی قالبلرنی سیندیریش،اخلاق حتّا،مقدّس،دیب تاپیلگن ارزش- قدریتلرنی سؤراق آستیگه آلیب کیلیش جریانلری بیله باغله نیب کیته دی.بو حرکت اوروپاده 18-عصرده شکلله ندی.اویرده باشله نیب کیتگن نور و ضیا تره تیش عصری اؤز اؤرنینی،عقلگه سویه نیش،آنگ وشعورگه ته ینیب إیش کؤریش دوریگه بؤشه تیب بیر دی.در واقع بوحرکتلر آرتیده کتته- کتته فیلسوف و ادبیّات دهّالرنینگ اؤی-اندیشه لری یاتگنینی یخشی بیله میز(رواجلنگن دولتلرده گی بختیار حیات،اصلینی آلگنده،انه شو متفکّرلر عقلینینگ میوه سیدیر).مدرن فکرلش ایپکینلری(سیلتاوی) ائریم آسیایی یورتلر، عنعنه وی جمعیتلرگه کیچیکیب،یتیب کیلدی یاکی،عمومن یتیب کیله آلمه دی دیئیش ممکن.
اوغانستان دیگن بیر مملکت انه شو آزدادلیک،ترقیّات ومدرن حیات شبـّاده سیدن کؤز آچیب اویغانمه گن، ایرکینلیک و ایزگولیککه بغیر آچمه گن،جهالت بیداد سالگن یورتلر سیره سیگه کیره دی.اوغانلر باسیب آلگن جنوبی تورکستان بؤلسه، بو نرسه لرنی عمومن توشیده کؤریشـگه هم اولگورمه گـــن؛امکان و مجال هم تاپه آلمه گن.بو همّه گه عیان بیر حقیقــت.
آچیلمه گن ایشیک
بیله من،هلی توغیلمه گن،یوز بیرمه گن و بؤی کؤرسه ته آلمه گن واقعه-حادثه حقیده-گپریش قیئین.شونگه قره می،بوندن سکسان،یوزأیل آلدین بیزده هم ایرکین فکرلاوچی قلم ایگه لری،ینگیلیکنی باشلب بیرگن شاعر وادیبلر بؤلسه ایدی،دیب آرزو قیله میزده.افسوسلر بؤلسینکی،اولر اؤز قابیغیدن تشقریگه چیقه آلمه گنلر.بیلیلیش دایره لری نهایتده تار،آنه تیلیمیزگه اعتبارلری آز قلمکشلر بؤلیشگن. عکسینچه،یات فرهنگنی رواجلنتیریشگه مشغول بؤلیب یورگنلر.ادبیّات دیگنده بیش –اؤن شاعرنینگ دیوانیده گی غزلنی توشونگنلر.بو وضعیت بوگونگی دوریمیزده هم سایه سالیب توریبتدی.قیزیق جایی شونده کی،تیخنیکه گورکیره ب رواجلنه یاتگن بیر پئیتده؛گلبه للشو دوریده شعرنینگ عمری آخرلب، بازاری کساد بؤلیب باره یاتگن بیر کیزده بدیعی تفککر مساله سیده،اؤرنیمیز همان بؤشلیگیچه توریبدی. ینگیلیکلرگه یوزلنه آلمه یپمیز.قوروق اسکلیتگه اؤخشه گن شعریتیمزعروض نینگ قؤلیده اسیر،توتقون؛ قافیه نینگ شکنجه سیگه محکوم و ردیفلر تیزیمیگه بؤئین سوندیریلگن.شاعرلریمیز قوللق،دیه انه شو یؤل-یؤروقنی تنله گنلر.بونده ی عنعه پسندلیک نینگ حاصله سی طبعی کی سیاز وبؤش اؤیلر بؤله دی البتته.تن آلیب ائتیش کیره ک کی،شعریتیمیز انچه یوزه کی،جؤن،بؤش،یوکسیز،روحسیز،معناسیز ، آغیرخسته و بیمار.
إستک بار-او،کوچ و إینتیلیش یؤق
گپ شونده کی،بیز شرقی آدملر،جمله دن اؤزبیکلر شعریتگه اخلاص و اعتقاد کؤزی بیلن قره یمیز.شاعر لرنینگ دیوانلرینی تبرّک توته میز و شاعرلرنی قدرله یمیز. شعر اؤقیله یاتگنده،جان قولاغی بیلن تینگلب،(توشونمسک-ده)اوندن حضور و حلاوت آلمه میز؛مطلق سیور ایمیز.سؤزنینگ،شعرنینگ یخشی و یامانیگه هم شبهه قیلیشگه بیزگه اذن بیریلمه گن گویا.نه فقط شعرنی،هیچ نرسه گه شبهه لنه آلمی میز.تربیه اصولیمیز شونقه.سیز ائتینگ،بیز شعر قرغه گن،عروض چه لیب،قافیه و ردیف اوریب کیتگن اؤته غزلباز شاعرلر ایمسمیزمی؟چونکی،بیز معناسینی توشونمه گن نرسه نینگ عاشقی میز.محکم اوشلب آله میز.جانیمیزدن کیچه میز-او،اصلا اوندن واز کیچه آلمه یمیز.قیزیغی شونده کی،حاضر یازیب کیلینه یاتگن شعرلرنینگ برینی خوددی،بیر شاعر یازگنده ی.بوعللت ممتاز- کلاسیک ادبیّاتیمیزده هم چقور إیلدیز آتگن.شعریمیز نیمه حقیده بؤلمه سین،موضوعسی موهوم؛یشب تورگن دور و زمانیگه دخلی یؤق؛هیچ قنده ریال حیات و آب و هوادن نفس آلمه یدی.بونده ی شعرلرنینگ قهرمـــالری نــــاانیـــــق و کؤریمسیز.بو شعرلر نیمه مناسبت بیلن،قچان و قی یرده یازیلگنی بابیده درک بیره آلمه یدی.هواده یازیلگن بیکارچی سؤز لردیک.اصلیده اطرافیمیزده کیچه یاتگن واقعه-حادثه لرنی تورلی-معلومات واسطه لری هم یاریته دی،آدملرگه یتکزه دی.اولرده دالضربلیک،کم تاثرلیک و اؤتکینچیلیک حکمران.باردی عینن شو واقعه لربدیعی یاریتیلسه تاثیرچن راق بؤله دی.چونکی،موضوع بدیعی تشبهه و سؤز صنعتیگه اؤره لیب بیره دی.اونده صنعت بار.قوروق ایمس.شو معناده اولوغ نوایی اؤزینینگ«دیوان فانی»تؤپلمیده بیر چیرایلی بیتنی فارس تیلیده کیلتیرگن :
شعـــر خالی کــــردن دلهــــاست از اندوه درد،
خواه از بد صورتان خواهی ز نیکو صورتان.
کؤره یپسیزمی؟ساده گینه و چقور معنالی بو بیت ضمیریده بیر نرسه یاتیبدی، او هم بؤلسه کانکریت حیاتی واقعیلیک،یخشیدیر،یاماندیر انیق- بارنرسه.تیوره ک محیطده یوز بیره یاتگن واقعه حادثه لردن سؤز آچیشدیر.بو بیتلرنی شاعرنینگ«حیرت الابرار» مثنویسیده کیلتیریلگن منه بو اؤزبیکچه مصرعلر ینه-ده، تؤلدیریب توره دی:
نظمـــده هـــم اصــل انگه معنـا دورور،
بؤلسه بؤلسین صورتی هر نی دورور.
شعرده معنا،معنا بؤلسه واقعیلیککه یوغوریلگن بؤلماغی ضرور.شعرنینگ معنا و مضمونی حقیده تورلیچه قره ش و فکر ملاحظه لرنی کیلتیریش،اؤلچاو و اندازه لرنی بیان قیلیب اؤتیش ممکن.موجود شعریتیمیز نینگ کؤلم و قمروی ،بؤی-بستی تخمین منه بونده ی:
- گلستانیم سن و طن- شبستانیم سن وطن؛
- قرا قاشینگگه سلمنا- قلم قاشینگگه سلمنا؛
- دردینگده بؤلدیم دیوانه- غمینگده بؤلدیم افسانه،
- قیش کیتدی بهار کیلدی،یامغیر یاغدی گلزار بؤلدی؛
- غمینگدن دلیم ویرانه بؤلدی- یؤلینگده کؤزلریم سیرانه بؤلدی؛
- دیوانه من عشثینگده- مستانه من عشقینگده؛
- سیودیم سینی آله من- سین کیلمه سنگ اؤله من.
وباشقه لر.
سنگلاخده دومه لب یاتگن تاشلردیک اینگیل جرنگله یاتگن بو سؤزلر قاغذگه توشیب«شعر»مقامینی آلمه گن؛سیقه سی چیققن،تاتسیز،معناسیز،بونگه اؤخشش سؤزلرنی ینه قنده ی هم بها بیریش ممکن؟ بوسؤزلرده بدیعی تصویر؛ إیشانتیروچی شیرین یالغان(مبالغه)؛لطف،تاثیر،سیزیم،اؤی-اندیشه،إینجه(نازک)تویغولر جرنگی بارمی اؤزی؟شونینگ اوچون هم شاعر لریمیز غزلباز،قافیه ساز، بؤلیب کیتیش گن.
ینه شونی هم اونوتمسلیک کیره کی،شاعرلریمیزنینگ طبعی،ذهن کارخانه سی دانش و معلوماتدن یاغدور آله دی؛شعوری بیلیم- دانشدن تؤئینگن بؤله دی. شعرلریمیزنینگ بیمارلیکدن باش کؤتره آلمه سلیگی بیر تاماندن انه مساله بیلن باغلیق.بیلیم،الهام وشاعر حسّی بیر- بیری بیلن قؤشیلیب،مجازی بیرفضا یره ته دی.انه شو مکانده انسانی تویغو لری و شعر توغیله دی.ینگی بدیعی تفککردنیاگه کیله دی. اونی اؤقیب،بیزده حس-سیزگیلراؤیغه نیب کیته دی،وندن تاثیرلنه دی.شونده شعرلرگینه بیزنی اؤیلشگه، فکرلشگه،معنا ته شی یاتگن رمزلری إیچیگه کیریشگه؛معنا آلیب چیقیشگه اونده یدی.یتوک درجه ده سوادلی بؤلیش،تیل عنصر لری،معنا قاچیریملرینی انگله ی بیلیش چینه کم شعریت یره لیشیگه سبب بؤله دی.یخشی شعر انسانده استیتیک ذوق اویفاته دی.
شعر قــئـته توغیلماغی کیره ک
یؤقاریده مدرنیزیم حقیده قیسقچه تؤخته لیب اؤتدیک.کیئینگی اجتماعی، علمی،تیکنالوژیک اؤزگریشلر دوریده کیشیلیک حیاتده انقلابی سکره ش و بورولیش یوز بیردی.بو اؤزگریش و بوریلیشدن شعریت هم اؤز اولوشینی آلدی.نتیجه ده آق شعر، ایرکین شعر،سربست ومدرن شعر شکللندی.اؤزبیک قلمکشلری، کیچ بؤلسه ده،بو تجربه نی قؤللـه شلری ضرور.غزلبازلیک و قافیه بازیکدن واز کیچماغلری کیره ک.ایرکین فکرلش،بدیعی اؤیلش یؤللینی تنله شلری اؤته مهم.ایرکین بدیعی فکرلش و شعری شکللر شاعردن اوزلوکسیز مطالعه(یخشی اثرلرنی)،تیلنی بیلیش،سؤز ذخیره سینی آشیریب بارش،قونت و آلغه إینتیلیش ونهایت ینگیچه اؤیلشنی طلب قیله دی.حتّا توغمه و اؤته استعدادلی شاعر هم بو نرسه لرنی اؤزیده سیغدیرگن و سینگدیرگن بؤلیشی ضرور.