علمی تعریف،ادبی قاعده – قانونلردن اؤته یلیک- ده،ادبیّات بیلن ادبی نقد اؤرته سیده گی مناسبتنی حیاتی توشونیشگه اورینیب کؤر ه یلیک.ادبی محصولات(بدیعی تفککر تورلری)تعبیرجایز بؤلسه ،دستورخان یوزیگه تارتیلگن رنگ – برنگ وطرفه ناز- نعمتلرنی ایسله ته دی. بـــــیر قــره ب کؤرینگ،بونی تیارلش جریانیگه قنچه دن – قنچه عامللر اشتراک ایتته دی. بولرآره سیده إیکیــته مهم نرسه : خام اشیا وآشچی(آشپز) توگل بیرپیشیریق تیارلشده اساسی رول اؤینه یدی.
1.خام اشیا،مسللیق- بوتیل بیرلیکلری آرقه لی یازیلیشی کیره ک بؤلگن هرخیل اؤی- فکرلردیر. یعنی،تاووشلراشتراکیده سؤز،سؤزلریاردمیده گپ(جمله)توزه میز.هرخیل ،حس- هیجان یاکی برقرار فکرلریمیزنی انه شولر کمکگیده بیان قیله میز. سؤزلرنینگ معنا تاوله نیشی، رمز، تمثاللرهم بو جریانده اؤزجلوه سینی کؤرسه ته دی.شوندن کیین، یازیلگن نرسه لریمیز ،شعر،حکایه، طنزو هاکذالر کؤرینیشیدن نمایان بؤله دی.
2.آشپزیاکی آشچی- بوتورلی- تومن اؤی وفکرلردن تؤکیس- توگل اثریره تیوچی ایجادکار،یعنی شاعر ویازوچیدیر.آشپز اؤته دیدلیک،فراصتلیک،سیزگیر،قؤلی گل بؤلگنیدیک،شاعر ویازوچیلر هم عادی آدملردن فرق قیله دی.فرقی شونده کی،اولرفکرلاوچی،مسوول،دردکش،لطیــــف حسلر ایگه سی بؤلیشه دیلر.لیکین بوجریانگه اوچینچی بیرعامل هم قتنه شیشی ضرورکؤرینه دی.اوهم بؤلسه بکاولدیر. بکاول نینگ وظیفه سی پیشیریقلر اوستیدن نظارت قیلیش.شور،بی مزه،یاقیمسیز اوقتلرنی دسترخوانگه تارتیشگه مصلحت بیر مسلیک.بکاول حتی آش آوقتدن کیله یاتگن خوف-خطرگه جوابگر حسابلنه دی.عکس حالده،نتیجه یخشی بؤلمیدی.
بکاول تاریخده شاه لرگه تارتیله یاتگن اوقاتنی تاتیب کؤریشی ونظارت قیلیشی بویوریلگن منصب بــــؤلـــــگن.ادبیّات بیلن عادی حیات اؤرته سیده اؤخششلیک بار.
1526-إینچی أیل واقعه لرینی یازیتایب ظهیرالدین محمّد بار اؤز «بابرنامه»سیده مهم بیرفکتنی کیلتیره ی.ابراهیم لودی نینگ آنه سی هندوستانده اؤغلی نینگ اؤچینی آلیش مقصدیده بابرگه زهر یدیره دی:«آش تارترده بیزنینگ بیدولت بکاوللرغافل بؤلؤرلر. چینی اوستیــگه یوپقه نان سالؤر. نان اؤستیگه اول قاغذده گی زهرآزراق یرمینی سیپر،زهرنینگ اوستیگه یاغلیق قیـــلیه(قیله) نی سالور...کؤنگلوم برهم اوردی.»(376-بیت)خلص بو حدثه دن بابر تریک قاله دی.واقعه بکاول احمد چشنیگیرنینگ عیبی بیلن یوز بیردی. کؤره یپسیزمی،بکاول- منقد نینگ مسوولیـــــتی کتته ایکن. بکاول- منتقد نینگ بوجریانده قیله دیگن إیشلری جوده کؤپ. ایندی انه شو منقد آلدیده تورگن مهم بورچلر اوستیده بیر- بیرتؤخته لیب فکر یوریته یلیک ونقد حقـــیده گی تصور،توشــــونـــچه لریمزنی بایتـیـــب آله یلــــیک.
-منقد بدیعی اثرنی سره لیدی.یخشی یامانگه اجره تیب کـــــؤرسه ته دی.اواثرنیــــنگ یوتـــــوق کمــــچــــیلـــیکـــلرنی یازیب عامه اختیاریگه قؤیه دی.اثرنینگ حققانی بهاسینی بیره دی.قنده ی! عامللر بو اثرگه موفقیت بغشله گنینی انیقلب بیره دی.یعنی، تنقیدچیی شاعرو یازوچیلر یازگن ادبی اثراوستیدن علمی حکم چیقره دی. اثرنینگ بؤش وکوچلی ایکنینی دللیلر بیلن ایضاحله یدی. منتقد نینگ نظارتی هیچ بیر تامان اوچون مجبوری ایمس. تنقیدچی فکرلرینی اؤقیش،اؤقیمسلیک سیزنینگ اختیارینگیزده.قنده ی یخشی!
- منقد کتابخوانگه اثرنینگ بدیع تامانلرینی حس قیلشکه کمکلشه دی. سیزده قیزیقیش اؤغه تدی . شوند کیین کتابخوان بدیعی اثرنی اؤقیب،اوندن ذوق- شوق آله دی. سیـــزو بیـــزنی فکرلشــــگه اونــــــده یــــــــدی.
- تنقدچی بؤش و ضعیف اثرلرنی اؤقوچیلرآره سیگه بی ملا ل کیریب باریشگه تؤسقینلیک قیله ی.یعنی،صنعت درجه سیگه کؤتریله آلمه گن اثرکتابخوان عامه سیگه یتیب باریشگه یؤل قـــــؤیــــمه دی.
- منقد بدیعی اثرنی غرضسیز،حققانی،خالص تنقید قیله دی.بیرار یازوچــــی یاکی شــــاعر بیلن چیــــقیـــشیه آلمه گنی، یاقتیرمه گنی اوچون اثرینی یرگه اوریب نقد قیلمیدی.
- تنقید چی بدیعی اثرنی باشقه لرگه یتکزیشگه کؤپریک وظیفه سینی اؤته یدی.اثر تنقیدچی آرقه لی إیکینچی مرته کشف قیلینه دی. شو معناده تنقیدچی معلم ومربی هم سنه له دی.
- منقد بدیعی اثرنی ادبی میتود،مکتب واصوللر چنبره سیگه سالیب،چاغیشتیریب بهالیه یدی. ادبیّاتشناسلیک نظریه سی بیلن اثر بؤی وبستینی اؤلچب کؤره دی.تنقیدچی انه شو اؤلچاولرإیچیدن اثرنینگ اجتماعی قیمتینی تشقریگه آلیب چیقه دی.
- تنقیدچی فکروقره شلری توگل صنعت اثریگه ائله نه دی. منتقد یازگن تنقیدی فکرلرهم گؤزه ل شعرکبی،بیربدیعی اثرکبی اؤقووچیلر کؤنگلیدن جای آله دی. 19ینچی عصر بیوک روس فیلسوف و تنقیدچیسی بیلینسکی اثرلری انه شو فضیلتلر بیلن آراسته.
- منقد کتابخوان نینگ ایستیتیک دیدینی تربیه لیه دی.سره لشگه اؤرگته دی.سیزوبیزنی صنعتنی سیویشــــــگه مبــــتلا قـــیله دی.
ادبی نقد نینگ چیگره وامکانیتلری
یؤقاریده ائتگنیمزدیک،ادبی نقد ، اصلیده، بدیعی اثرنی هرتامانلمه ومکممل اؤرگنیش دیکمدیر. اثرنینگ فقطه شکلی،یعنی،لغوی ،وزون،قافیه وموسیقیلیک تاماندن اؤرگنیش نینگ اؤزی یترلی ایمس. منـــــقد بدیعی اثرنینگ جوهری،معنا ومضمونی حقیده هم بحث یوریتیشی لازم. ایجاد کار کؤنگلی نینگ توبیده نیمه لر یشیریلگنینی،باشقه چه ائتگنده، تنقدیچی انه شوگوهرتوگونچه نی تشقریگه آلیب چیقیشی کیره ک بؤله دی. کتاب خوان بیلن تنقیدچی قره شلری اؤرته سیده فرق بؤله دی البته.اثرنی عادی اؤقووچی بهاله یاتگنده کؤپراق، اؤزی نینگ حسی ،ذوقی و کیفیتی کبی حالتلرگه ته ینه دی. تنقــــــــــــیدچی بؤلسه،حیاتی منطق،علمی اساس،نظریه وینگی قره شلرگه اساسله یدی. تنقید چی بیطرف بؤله دی.
بوگونگی کونده ادبیباتشناسلیکده ینگی- ینگی نظریه لرپیدا بؤلماقده. تنقید چیلیک هم کتــــــابده یازیب قؤییلگن قوروق نظریه گه سویه نیب إیش توتمیدی. نقد زمان روحیدن کیلیب چیقیب ادیب ویازوچی آلدیگه ینگی وتجربه قیلینمه گن نرسه لرنی قؤیه دی. دیمک بوگون شعر یازیش،حکایه ،قصصه و رمان یازیش آسان ایمس ایکن. شاعر ویازوچی منقد نینگ سؤزلرینی ایشیتیشی و اوندن کمک آلیشی ضرور.انسان مقتاولرنی یاقتیره دی،تنقیدنی نی یامان کؤره دی.آدم نینگ طبعیتی شونده ی .هیچ کیم اؤز حیرانینی شور دیمیدی.همه اؤزینی بویوکـــــمن ،دیب بیله دی. ایجادکارنینگ بویوک لیگنی تربیه له یاتگن وکشف قیله یاتگن شخص بیرتاماندن انه شو تنــــــقیدچــــیـــــدیر.
تنــقیدچیــلیککه عاید تورکوم مقاله لریمیزده افغانستانده گی معاصر اؤزبیک ادبیاتی احوالینی تحلیل وتجزیه قیلشگه حرکت قیلیه میز. مثال وانالیزلرقوییراقده کیله دی.
خوش، ادبی اثراؤزی قنده ی اؤلچاولرگه سالینه دی.اونینگ پاسنگیلری نیمه؟ ایندی شولرحقیده تؤخته لیمه میز. دوامی بار...